Adhyaya 5
Vīrabhadra Destroys Dakṣa’s Sacrifice (Dakṣa-yajña-vināśa)
ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਸਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਪਮਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਟਾ ਤੋਂ ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਰਭੱਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਗਣਾਂ ਨੇ ਯੱਗਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਭਗ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪੂਸ਼ਾ ਦੇ ਦੰਦ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਯੱਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਤ ਆਏ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भवो भवान्या निधनं प्रजापते- रसत्कृताया अवगम्य नारदात् । स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभि- र्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਸਤੀ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ-ਸੈਨ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤਿ ਅਪਾਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
Verse 2
क्रुद्ध: सुदष्टौष्ठपुट: स धूर्जटि- र्जटां तडिद्वह्निसटोग्ररोचिषम् । उत्कृत्य रुद्र: सहसोत्थितो हसन् गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि ॥ २ ॥
ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਧੂਰਜਟੀ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਹੋਠ ਦਬਾਏ ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਟਾ ਖਿੱਚ ਲਈ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਉਨਮੱਤ ਵਾਂਗ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਗੰਭੀਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਜਟਾ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवं सहस्रबाहुर्घनरुक् त्रिसूर्यदृक् । करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धज: कपालमाली विविधोद्यतायुध: ॥ ३ ॥
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ ਡੌਲ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲਾ ਦੈਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਤਿੰਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੰਦ ਡਰਾਉਣੇ ਸਨ, ਸਿਰ ਦੇ ਵਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕਦੇ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਸਨ, ਕਈ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 4
तं किं करोमीति गृणन्तमाह बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथ: । दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानां त्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे ॥ ४ ॥
ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੈਤ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਤਦ ਭੂਤਨਾਥ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ— “ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਗਣਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ।”
Verse 5
आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् । मेने तदात्मानमसङ्गरंहसा महीयसां तात सह: सहिष्णुम् ॥ ५ ॥
ਇਉਂ ਕ੍ਰੋਧ-ਰੂਪ ਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹਾਵਿਭੂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਐਸੇ ਅਪਰਤਿਹਤ ਬਲ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਟੱਕਰ ਦੇ ਸਕੇ।
Verse 6
अन्वीयमान: स तु रुद्रपार्षदै- र्भृशं नदद्भिर्व्यनदत्सुभैरवम् । उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं सम्प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਚੀਖਾਂ ਨਾਲ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚਾਇਆ। ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਡਰਾਉਣਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੌੜਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਕੜੇ ਐਸੇ ਗੂੰਜੇ ਜਿਵੇਂ ਗਰਜ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 7
अथर्त्विजो यजमान: सदस्या: ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् । तम: किमेतत्कुत एतद्रजोऽभू- दिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्यु: ॥ ७ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਰਿਤਵਿਜ, ਯਜਮਾਨ, ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉਠਦੀ ਧੂੜ ਵੇਖ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ— “ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹਨੇਰਾ? ਇਹ ਰਜ ਕਿੱਥੋਂ ਉਠੀ?”
Verse 8
वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यव: प्राचीनबर्हिर्जीवति होग्रदण्ड: । गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो लोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ ८ ॥
ਉਹ ਅਟਕਲ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗੇ— “ਨਾ ਹਵਾ ਵੱਗਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਲੁਟੇਰੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਰਾਜਾ ਅਜੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀਆਂ; ਫਿਰ ਇਹ ਧੂੜ ਕਿੱਥੋਂ? ਕੀ ਹੁਣ ਲੋਕ ਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਹੈ?”
Verse 9
प्रसूतिमिश्रा: स्त्रिय उद्विग्नचित्ता ऊचुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य । यत्पश्यन्तीनां दुहितृणां प्रजेश: सुतां सतीमवदध्यावनागाम् ॥ ९ ॥
ਦਕਸ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਘਬਰਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਬੋਲੀਆਂ—ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਹੈ; ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਤੀ ਨੇ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਵਰਗ ਗਮਨ ਕੀਤਾ।
Verse 10
यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलाप: स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्र: । वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान् उच्चाट्टहासस्तनयित्नुभिन्नदिक् ॥ १० ॥
ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਵੇਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਝੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉੱਚੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਅੱਟਹਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਰਵ ਨਾਲ ਨੱਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੱਜਣ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਬ ਉਠਣ।
Verse 11
अमर्षयित्वा तमसह्यतेजसं मन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या । करालदंष्ट्राभिरुदस्तभागणं स्यात्स्वस्ति किं कोपयतो विधातु: ॥ ११ ॥
ਉਹ ਅਸਹਿਣਯ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਾਲਾ ਪੁਰਖ ਡਰਾਉਣੇ ਦੰਦ ਵਿਖਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਜੋਤਿਸ਼ਕ ਛਿਟਕਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੱਤੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵਿਧਾਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਸ ਦਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 12
बह्वेवमुद्विग्नदृशोच्यमाने जनेन दक्षस्य मुहुर्महात्मन: । उत्पेतुरुत्पाततमा: सहस्रशो भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ १२ ॥
ਜਦ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਬਰਾਈਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਉੱਠਦੇ ਵੇਖੇ।
Verse 13
तावत्स रुद्रानुचरैर्महामखो नानायुधैर्वामनकैरुदायुधै: । पिङ्गै: पिशङ्गैर्मकरोदराननै: पर्याद्रवद्भिर्विदुरान्वरुध्यत ॥ १३ ॥
ਪਿਆਰੇ ਵਿਦੁਰ! ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਯੱਗ-ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਚੌਫੇਰੇ ਦੌੜਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਠਿੱਗਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸ਼ਾਰਕ ਵਰਗੇ, ਕਾਲੇ-ਪੀਲੇ ਜਿਹੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਉਪਦ੍ਰਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 14
केचिद्बभञ्जु: प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे । सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम् ॥ १४ ॥
ਕੁਝ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਮੰਡਪ ਦੇ ਸਤੰਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗਵੰਸ਼ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਕੁਝ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਏ, ਕੁਝ ਨੇ ਆਗਨੀਧ੍ਰ-ਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਯੱਗ-ਸਦਨ ਤੋੜਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਰਸੋਈ ਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਥਾਂ ਉਜਾੜ ਦਿੱਤੀ।
Verse 15
रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् । कुण्डेष्वमूत्रयन् केचिद्बिभिदुर्वेदिमेखला: ॥ १५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਦੇ ਬਰਤਨ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ; ਕੁਝ ਨੇ ਯੱਗ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ; ਕੁਝ ਨੇ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਵੇਦੀ ਦੀ ਮੇਖਲਾ—ਸੀਮਾ-ਰੇਖਾ—ਉਖਾੜ ਦਿੱਤੀ।
Verse 16
अबाधन्त मुनीनन्ये एके पत्नीरतर्जयन् । अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ १६ ॥
ਕੁਝ ਨੇ ਭੱਜਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਿਆ, ਕੁਝ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਧਮਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਮੰਡਪ ਤੋਂ ਭੱਜਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 17
भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्र: प्रजापतिम् । चण्डेश: पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरोऽग्रहीत् ॥ १७ ॥
ਸ਼ਿਵਗਣ ਮਣਿਮਾਨ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ; ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ; ਚੰਡੇਸ਼ ਨੇ ਦੇਵ ਪੂਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ; ਅਤੇ ਨੰਦੀਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵ ਭਗ ਨੂੰ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 18
सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्या: सदिवौकस: । तैरर्द्यमाना: सुभृशं ग्रावभिर्नैकधाद्रवन् ॥ १८ ॥
ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਰਿਤਵਿਜ਼, ਸਦੱਸ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ; ਜਾਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਛਿੱਟੇ ਹੋ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।
Verse 19
जुह्वत: स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भव: । भृगोर्लुलुञ्चे सदसि योऽहसच्छ्मश्रु दर्शयन् ॥ १९ ॥
ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਮੁੱਛਾਂ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੜਛੀ ਫੜ ਕੇ ਆਹੂਤੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੇ ਮੁੱਛਾਂ ਵਿਖਾ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਸੀ।
Verse 20
भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार सदस्थोऽक्ष्णा य: शपन्तमसूसुचत् ॥ २० ॥
ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੇ ਭਗ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਦਕਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 21
पूष्णो ह्यपातयद्दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बल: । शप्यमाने गरिमणि योऽहसद्दर्शयन्दत: ॥ २१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਲਿੰਗ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੰਦ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਸਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੇ ਪੂਸ਼ਾ ਦੇ ਦੰਦ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਰਾਪ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਦੰਦ ਵਿਖਾ ਕੇ ਹੱਸਿਆ ਸੀ।
Verse 22
आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना । छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਵੀਰਭੱਦਰ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰ ਨੂੰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ।
Verse 23
शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेवमनिर्भिन्नत्वचं हर: । विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥
ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੱਟ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਵੀਰਭੱਦਰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ।
Verse 24
दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे । यजमानपशो: कस्य कायात्तेनाहरच्छिर: ॥ २४ ॥
ਤਦ ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੇ ਯੱਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਯੰਤਰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੌਕੇ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
साधुवादस्तदा तेषां कर्म तत्तस्य पश्यताम् । भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्विपर्यय: ॥ २५ ॥
ਵੀਰਭੱਦਰ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਸੇਵਕ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰੇ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਭੂਤਾਂ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੇ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ, ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਸੋਗ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 26
जुहावैतच्छिरस्तस्मिन्दक्षिणाग्नावमर्षित: । तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥
ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੀਰਭੱਦਰ ਨੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੂਤੀ ਵਜੋਂ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਯੱਗਸ਼ਾਲਾ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਧਾਮ ਕੈਲਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Śiva manifests Vīrabhadra after learning that Satī gave up her body due to Dakṣa’s grievous insult and that Śiva’s attendants were driven away. Vīrabhadra functions as the instrument of cosmic justice: to chastise sacrificial arrogance and protect the dignity of a great devotee (Śiva). The episode teaches that offenses to exalted beings and to sacred relationships destabilize ritual merit and invite severe reaction.
The chapter portrays yajña as spiritually hollow when driven by pride and disregard for devotees. Although Dakṣa’s rite is externally elaborate, it collapses under the weight of aparādha; the very structure of sacrifice—pillars, fires, and implements—becomes a theater for moral reckoning. Bhāgavata theology thereby prioritizes devotion, humility, and honoring Vaiṣṇavas/Śaivas over mere ritual performance.
Vīrabhadra targets figures implicated in the assembly’s complicity: Bhṛgu is humiliated for his role in the sacrificial antagonism; Bhaga is blinded for his expressive participation during censure of Śiva; Pūṣā loses his teeth for smiling in support; and Dakṣa is ultimately beheaded as the principal offender. The narrative frames these punishments as proportional responses to collective endorsement of insult and sectarian contempt.
Casting Dakṣa’s head into the southern side of the fire symbolizes the inversion of a pride-based yajña: the performer becomes the oblation. It underscores that ritual power is not autonomous; it is subordinate to dharma and divine oversight. The act also dramatizes how adharmic sacrifice can devolve into a parody of itself, requiring later rectification and restoration.