Adhyaya 31
Nārada Instructs the Pracetās: Bhakti as the Goal of All Paths
ਲੰਮੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੁਕਤ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਜਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਜਾ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਤੇ ਮਨ-ਬਾਣੀ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਵਾਲੀ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਆਸਕਤੀ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲਗਾਵ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ-ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਲਗਭਗ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ; ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਲਈ ਦੀਵੇ ਵਰਗਾ ਗਿਆਨ ਦਿਓ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕੇਵਲ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੈ; ‘ਤ੍ਰਿਜਨਮ’ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਵੀ ਭਕਤੀ ਬਿਨਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਮੂਲ ਹਨ; ਮੂਲ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹਨ ਅਤੇ ਭੇਦ-ਅਭੇਦ ਤੱਤਵ ਰੂਪ ਹਨ। ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਜਨਾਰਦਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਤਰੰਗ ਪ੍ਰਤੀਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਭੋਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਭਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਕਥਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਵੰਸ਼ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਵਿਦੁਰ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਫਲ ਇਹ-ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच तत उत्पन्नविज्ञाना आश्वधोक्षजभाषितम् । स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात् ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ/ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਜਿਆ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਏ।
Verse 2
दीक्षिता ब्रह्मसत्रेण सर्वभूतात्ममेधसा । प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूद्यत्र जाजलि: ॥ २ ॥
ਬ੍ਰਹਮਸਤਰ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਚੇਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਕਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਜਾਜਲੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 3
तान्निर्जितप्राणमनोवचोदृशो जितासनान् शान्तसमानविग्रहान् । परेऽमले ब्रह्मणि योजितात्मन: सुरासुरेड्यो ददृशे स्म नारद: ॥ ३ ॥
ਯੋਗਾਸਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਆਸਕਤੀ ਦੂਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪਰਮ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਏ।
Verse 4
तमागतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्द्य च । पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनमथाब्रुवन् ॥ ४ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚੇਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਦ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।
Verse 5
प्रचेतस ऊचु: स्वागतं ते सुरर्षेऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गत: । तव चङ्क्रमणं ब्रह्मन्नभयाय यथा रवे: ॥ ५ ॥
ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਗਮਨ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸੰਚਾਰ ਸਭ ਡਰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
यदादिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च । तद् गृहेषु प्रसक्तानां प्रायश: क्षपितं प्रभो ॥ ६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਅਧੋක්ෂਜ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਉਹ ਲਗਭਗ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ।
Verse 7
तन्न: प्रद्योतयाध्यात्मज्ञानं तत्त्वार्थदर्शनम् । येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भवसागरम् ॥ ७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ—ਤੱਤਵ-ਅਰਥ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੌਖੇ ਹੀ ਇਸ ਦੁਸਤਾਰ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕੀਏ।
Verse 8
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान्नारदो मुनि: । भगवत्युत्तमश्लोक आविष्टात्माब्रवीन्नृपान् ॥ ८ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਭਗਤ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 9
नारद उवाच तज्जन्म तानि कर्माणि तदायुस्तन्मनो वच: । नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिरीश्वर: ॥ ९ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ, ਕਰਮ, ਆਯੁ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਸਰਵ-ਨਿਯੰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੂਰਨ ਤੇ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
किं जन्मभिस्त्रिभिर्वेह शौक्रसावित्रयाज्ञिकै: । कर्मभिर्वा त्रयीप्रोक्तै: पुंसोऽपि विबुधायुषा ॥ १० ॥
ਸ਼ੌਕ੍ਰ, ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਤੇ ਯਾਜ਼ਨਿਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵੇਦੋਕਤ ਕਰਮ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਉਮਰ ਮਿਲੇ ਵੀ, ਜੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।
Verse 11
श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश्चित्तवृत्तिभि: । बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रियराधसा ॥ ११ ॥
ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੁਣਨਾ, ਤਪੱਸਿਆ, ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਕੰਮ?
Verse 12
किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यासस्वाध्याययोरपि । किं वा श्रेयोभिरन्यैश्च न यत्रात्मप्रदो हरि: ॥ १२ ॥
ਜਿੱਥੇ ਆਤਮਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਯੋਗ, ਸਾਂਖ੍ਯ, ਸੰਨਿਆਸ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਯ ਸਾਧਨ ਵੀ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸਭ ਵਿਅਰਥ।
Verse 13
श्रेयसामपि सर्वेषामात्मा ह्यवधिरर्थत: । सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मात्मद: प्रिय: ॥ १३ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਵਧਿ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹਰੀ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਵੀ ਆਤਮਾ, ਆਤਮਾ-ਦਾਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 14
यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखा: । प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वार्हणमच्युतेज्या ॥ १४ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਤਣਾ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਉਪਟਾਹਣੀਆਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪੇਟ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੀਵੰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ-ਪੂਜਨ ਆਪੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यथैव सूर्यात्प्रभवन्ति वार: पुनश्च तस्मिन्प्रविशन्ति काले । भूतानि भूमौ स्थिरजङ्गमानि तथा हरावेव गुणप्रवाह: ॥ १५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਜਲ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੁੜ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
एतत्पदं तज्जगदात्मन: परं सकृद्विभातं सवितुर्यथा प्रभा । यथासवो जाग्रति सुप्तशक्तयो द्रव्यक्रियाज्ञानभिदाभ्रमात्यय: ॥ १६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜਗਤ-ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਅਭਿੰਨ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਰਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਗਟ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਜਗਤ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਕਦੇ ਭਿੰਨ ਤੇ ਕਦੇ ਅਭਿੰਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 17
यथा नभस्यभ्रतम:प्रकाशा भवन्ति भूपा न भवन्त्यनुक्रमात् । एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस्त्वमू रजस्तम:सत्त्वमिति प्रवाह: ॥ १७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਿਓ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਬੱਦਲ, ਕਦੇ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਚਾਨਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਰਜਸ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਤਵ—ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਕਦੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 18
तेनैकमात्मानमशेषदेहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् । स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाह- मात्मैकभावेन भजध्वमद्धा ॥ १८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੀ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਕਾਲ, ਪ੍ਰਧਾਨ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ), ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਰੈਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਗੁਣਾਤੀਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਣਤಃ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੋ।
Verse 19
दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्ट्या येन केन वा । सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जनार्दन: ॥ १९ ॥
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਜਨਾਰਦਨ ਭਗਵਾਨ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 20
अपहतसकलैषणामलात्म- न्यविरतमेधितभावनोपहूत: । निजजनवशगत्वमात्मनोऽय- न्न सरति छिद्रवदक्षर: सतां हि ॥ २० ॥
ਸਾਰੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਕਦੇ ਓਝਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 21
न भजति कुमनीषिणां स इज्यां हरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञ: । श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्ये विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु ॥ २१ ॥
ਰਸਜ्ञ ਹਰੀ ਕੂਮਨੀਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਉਹ ਅਕੀੰਚਨ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਧਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਵਿਦਿਆ, ਧਨ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਮਦ ਵਿੱਚ ਸੱਚੇ ਅਕੀੰਚਨਾਂ ਦਾ ਤਿਰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 22
श्रियमनुचरतीं तदर्थिनश्च द्विपदपतीन् विबुधांश्च यत्स्वपूर्ण: । न भजति निजभृत्यवर्गतन्त्र: कथममुमुद्विसृजेत्पुमान् कृतज्ञ: ॥ २२ ॥
ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਹੀ ਪੂਰਨ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ-ਵਰਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਹੈ, ਉਹ ਐਸੇ ਭਗਤਵਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਜਨਾ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਰੇ?
Verse 23
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसो राजन्नन्याश्च भगवत्कथा: । श्रावयित्वा ब्रह्मलोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनि: ॥ २३ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ ਵਿਦੁਰ! ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮੁਨੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚੇਤਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 24
तेऽपि तन्मुखनिर्यातं यशो लोकमलापहम् । हरेर्निशम्य तत्पादं ध्यायन्तस्तद्गतिं ययु: ॥ २४ ॥
ਨਾਰਦ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਲੋਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਮੰਗਲਤਾ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਚੇਤਾਂ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 25
एतत्तेऽभिहितं क्षत्तर्यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरिकीर्तनम् ॥ २५ ॥
ਹੇ ਵਿਦੁਰ (ਖੱਤਾ), ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ਇਹ ਸੰਵਾਦ—ਹਰੀ-ਕੀਰਤਨ ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਮੈਂ ਯਥਾਸੰਭਵ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 26
श्रीशुक उवाच य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णित: । वंश: प्रियव्रतस्यापि निबोध नृपसत्तम ॥ २६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਮੈਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 27
यो नारदादात्मविद्यामधिगम्य पुनर्महीम् । भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात्पदम् ॥ २७ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਭੋਗ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਭੋਗ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ-ਸੰਪਤੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪਦ ਪਾ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਿਆ।
Verse 28
इमां तु कौषारविणोपवर्णितां क्षत्ता निशम्याजितवादसत्कथाम् । प्रवृद्धभावोऽश्रुकलाकुलो मुने- र्दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरे: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੌਸ਼ਾਰਵੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਹ ਸਤਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਦਾ ਭਾਵ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲਿਆ।
Verse 29
विदुर उवाच सोऽयमद्य महायोगिन् भवता करुणात्मना । दर्शितस्तमस: पारो यत्राकिञ्चनगो हरि: ॥ २९ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਯੋਗੀ, ਹੇ ਪਰਮ ਭਗਤ, ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਅੰਧਕਾਰਮਈ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਿੰਚਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਧਾਮ—ਭਗਵੱਦਧਾਮ—ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 30
श्रीशुक उवाच इत्यानम्य तमामन्त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् । स्वानां दिदृक्षु: प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशय: ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਗਜਸਾਹਵਯ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 31
एतद्य: शृणुयाद्राजन् राज्ञां हर्यर्पितात्मनाम् । आयुर्धनं यश: स्वस्ति गतिमैश्वर्यमाप्नुयात् ॥ ३१ ॥ ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਧਨ, ਯਸ਼, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Because the Bhāgavatam defines spiritual success by the satisfaction and realization of the Supreme Personality of Godhead (Hari). Practices like tapas, yoga, sannyāsa, and śāstra-study can refine the mind and senses, but if they do not culminate in devotion—service, remembrance, and surrender to Bhagavān—they remain incomplete and may still reinforce subtle pride or impersonal conclusions. Nārada’s criterion is teleological: the value of any sādhana is measured by whether it awakens loving service to the Lord.
Nārada outlines a Vedic-cultural progression of refinement: (1) śaukra—physical birth from purified parents; (2) sāvitra—second birth through dīkṣā/upanayana-like initiation by the guru, granting access to mantra and regulated life; (3) yājñika—eligibility to worship Viṣṇu through sacrifice/arcana and God-centered ritual life. He then adds the decisive point: even with these privileges and even a demigod’s lifespan, life is ‘useless’ if one does not actually engage in the Lord’s service.
Just as watering a tree’s root nourishes every branch and leaf, worshiping the Supreme Lord automatically satisfies the demigods because they are empowered limbs within His cosmic administration. The analogy is not anti-deva; it is hierarchical theology: devas are honored most correctly when the root—Bhagavān—is served, making separate appeasement unnecessary as an ultimate practice.
Jājali is described here as a great liberated sage residing on the western seashore. The narrative places the Pracetās in a sanctified environment associated with a realized saint, emphasizing their transition from household responsibilities to concentrated sādhana and equal vision (sama-darśana), culminating in Nārada’s decisive bhakti instruction.