Adhyaya 30
The Pracetās Meet Lord Viṣṇu—Benedictions, Pure Prayer, and the Birth of Dakṣa
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ, ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇਜੋਮਯ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਆਪਸੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਯਸ਼, ਇਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਜਨਮ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸਵਰਗ ਦੇ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਵਰ ਦਿੱਤੇ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵੱਧਾਮ ਵਾਪਸੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਦੱਸੀ। ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਧਨ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਜਨਮ ਜਨਮ ਭਗਤ-ਸੰਗ, ਸੰਕੀਰਤਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਗ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਕੀਮਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਅੱਗ-ਹਵਾ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ; ਬਚੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਮਰੀਸ਼ਾ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ, ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਮਰੀਸ਼ਾ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ (ਸ਼ਿਵ ਅਪਰਾਧ ਕਾਰਨ ਪੁਨਰਜਨਮ) ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਵਾਧੇ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਨ, ਯਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच ये त्वयाभिहिता ब्रह्मन् सुता: प्राचीनबर्हिष: । ते रुद्रगीतेन हरिं सिद्धिमापु: प्रतोष्य काम् ॥ १ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਗੀਤ ਜਪ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?
Verse 2
किं बार्हस्पत्येह परत्र वाथ कैवल्यनाथप्रियपार्श्ववर्तिन: । आसाद्य देवं गिरिशं यदृच्छया प्रापु: परं नूनमथ प्रचेतस: ॥ २ ॥
ਹੇ ਬਾਰ੍ਹਸਪਤਿਆ! ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਕੈਵਲ੍ਯਨਾਥ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਤਿ-ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀ ਗਿਰਿਸ਼ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਦ੍ਰਿਚ্ছਾ ਮਿਲ ਕੇ, ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਗਏ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੀ?
Verse 3
मैत्रेय उवाच प्रचेतसोऽन्तरुदधौ पितुरादेशकारिण: । जपयज्ञेन तपसा पुरञ्जनमतोषयन् ॥ ३ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ-ਯਜ੍ਞ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰੰਜਨ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 4
दशवर्षसहस्रान्ते पुरुषस्तु सनातन: । तेषामाविरभूत्कृच्छ्रं शान्तेन शमयन् रुचा ॥ ४ ॥
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਨਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਮ-ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ।
Verse 5
सुपर्णस्कन्धमारूढो मेरुशृङ्गमिवाम्बुद: । पीतवासा मणिग्रीव: कुर्वन्वितिमिरा दिश: ॥ ५ ॥
ਗਰੁੜ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਭਗਵਾਨ ਮੇਰੂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਾਂਤੀ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 6
काशिष्णुना कनकवर्णविभूषणेन भ्राजत्कपोलवदनो विलसत्किरीट: । अष्टायुधैरनुचरैर्मुनिभि: सुरेन्द्रै- रासेवितो गरुडकिन्नरगीतकीर्ति: ॥ ६ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮੁਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਸੀ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਕਿਰਟ ਨਾਲ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗਰੁੜ ਪੰਖ ਫੜਫੜਾ ਕੇ ਵੇਦਿਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦਾ ਕਿੰਨਰਲੋਕ ਵਾਸੀ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 7
पीनायताष्टभुजमण्डलमध्यलक्ष्म्या स्पर्धच्छ्रिया परिवृतो वनमालयाद्य: । बर्हिष्मत: पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् पर्जन्यनादरुतया सघृणावलोक: ॥ ७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੱਕ ਲਟਕਦੀ ਵਨਮਾਲਾ ਸੀ; ਉਹੀ ਮਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੋਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੀ ਛਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਟੱਕਰ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਰੁਣਾਮਈ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਬੱਦਲ-ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸ਼ਤ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 8
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृपनन्दना: । सौहार्देनापृथग्धर्मास्तुष्टोऽहं सौहृदेन व: ॥ ८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੋ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪਰਸਪਰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਇਕੋ ਧਰਮ—ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ—ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਸੌਹਾਰਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਵਰ ਮੰਗੋ।
Verse 9
योऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्माननुदिनं नर: । तस्य भ्रातृष्वात्मसाम्यं तथा भूतेषु सौहृदम् ॥ ९ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾਪਣ ਵਾਲੀ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ।
Verse 10
ये तु मां रुद्रगीतेन सायं प्रात: समाहिता: । स्तुवन्त्यहं कामवरान्दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम् ॥ १० ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਗੀਤ-ਸਤੋਤਰ ਨਾਲ ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਇਕਾਗਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨਗੇ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੇ ਵਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਤਮ ਬੁੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ।
Verse 11
यद्यूयं पितुरादेशमग्रहीष्ट मुदान्विता: । अथो व उशती कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ११ ॥
ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਮਨੋਹਰ ਕੀਰਤੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇਗੀ।
Verse 12
भविता विश्रुत: पुत्रोऽनवमो ब्रह्मणो गुणै: । य एतामात्मवीर्येण त्रिलोकीं पूरयिष्यति ॥ १२ ॥
ਤੁਹਾਡਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 13
कण्डो: प्रम्लोचया लब्धा कन्या कमललोचना । तां चापविद्धां जगृहुर्भूरुहा नृपनन्दना: ॥ १३ ॥
ਕੰਡੂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਪਸਰਾ ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਹੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰੋ, ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤਿਆਗੀ ਹੋਈ ਬਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ।
Verse 14
क्षुत्क्षामाया मुखे राजा सोम: पीयूषवर्षिणीम् । देशिनीं रोदमानाया निदधे स दयान्वित: ॥ १४ ॥
ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡੀ ਗਈ ਉਹ ਬਾਲਿਕਾ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗੀ। ਤਦ ਵਨਰਾਜ ਚੰਦਰਦੇਵ ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ; ਚੰਦਰਰਾਜ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪਲੀ।
Verse 15
प्रजाविसर्ग आदिष्टा: पित्रा मामनुवर्तता । तत्र कन्यां वरारोहां तामुद्वहत मा चिरम् ॥ १५ ॥
ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਹੋ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸੁਗੁਣੀ, ਸੁੰਦਰ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਵਿਆਹ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।
Verse 16
अपृथग्धर्मशीलानां सर्वेषां व: सुमध्यमा । अपृथग्धर्मशीलेयं भूयात्पत्न्यर्पिताशया ॥ १६ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਇਕੋ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਹੋ—ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੁਮੱਧਿਆਮਾ ਕੁੜੀ ਵੀ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਸ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਇਕੋ ਧਰਮ-ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਇਕੋ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੋ।
Verse 17
दिव्यवर्षसहस्राणां सहस्रमहतौजस: । भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश्चानुग्रहान्मम ॥ १७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੋ! ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦੀਆਂ ਸਭ ਭੋਗ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ, ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਦਸ ਲੱਖ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਭੋਗੋਗੇ।
Verse 18
अथ मय्यनपायिन्या भक्त्या पक्वगुणाशया: । उपयास्यथ मद्धाम निर्विद्य निरयादत: ॥ १८ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰੋਗੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਤਦ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਨਰਕ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੋਗੇ।
Verse 19
गृहेष्वाविशतां चापि पुंसां कुशलकर्मणाम् । मद्वार्तायातयामानां न बन्धाय गृहा मता: ॥ १९ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
Verse 20
नव्यवद्धृदये यज्ज्ञो ब्रह्मैतद्ब्रह्मवादिभि: । न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गता: ॥ २० ॥
ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿੱਤ ਨਵਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸਰਵਜ੍ਞ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਭ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਹੈ; ਇਸ ਮੁਕਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮੋਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸ਼ੋਕ, ਨਾ ਵਿਅਰਥ ਹರ್ಷ।
Verse 21
मैत्रेय उवाच एवं ब्रुवाणं पुरुषार्थभाजनं जनार्दनं प्राञ्जलय: प्रचेतस: । तद्दर्शनध्वस्ततमोरजोमला गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम् ॥ २१ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਾਰਦਨ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸੁਹਿਰਦ, ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੇ ਦਾਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਮੋ-ਰਜੋ ਮਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਵਿੱਚ ਗਦਗਦ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 22
प्रचेतस ऊचुः । नमो नमः क्लेशविनाशनाय । निरूपितोदारगुणाह्वयाय । मनोवचोवेगपुरोजवाय । सर्वाक्षमार्गैरगताध्वने नमः ॥ २२ ॥
ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸਭ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੇਰੇ ਉਦਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਸਰਵ-ਮੰਗਲ ਹਨ—ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ। ਤੂੰ ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਵੇਗ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਹੈਂ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਅਗੋਚਰ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 23
शुद्धाय शान्ताय नम: स्वनिष्ठया मनस्यपार्थं विलसद्द्वयाय । नमो जगत्स्थानलयोदयेषु गृहीतमायागुणविग्रहाय ॥ २३ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਹੇ ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਭੋਗਯ ਦ੍ਵੈਤ-ਜਗਤ ਵੀ ਨਿਰਰਥਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਮਾਇਆ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਗ੍ਰਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 24
नमो विशुद्धसत्त्वाय हरये हरिमेधसे । वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्वसात्वताम् ॥ २४ ॥
ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ-ਸਰੂਪ ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰਿਮੇਧਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਰਬਤ੍ਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ, ਵਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਭ ਸਾਤਵਤ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 25
नम: कमलनाभाय नम: कमलमालिने । नम: कमलपादाय नमस्ते कमलेक्षण ॥ २५ ॥
ਕਮਲਨਾਭ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਕਮਲਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਮਲ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 26
नम: कमलकिञ्जल्कपिशङ्गामलवाससे । सर्वभूतनिवासाय नमोऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे ॥ २६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡਾ ਵਸਤ੍ਰ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾਪਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭੌਤਿਕ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ; ਅਸੀਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 27
रूपं भगवता त्वेतदशेषक्लेशसङ्क्षयम् । आविष्कृतं न: क्लिष्टानां किमन्यदनुकम्पितम् ॥ २७ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਰੂਪ ਸਾਰੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਕਲੇਸ਼ਿਤ ਬੱਧ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਦਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ; ਫਿਰ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!
Verse 28
एतावत्त्वं हि विभुभिर्भाव्यं दीनेषु वत्सलै: । यदनुस्मर्यते काले स्वबुद्ध्याभद्ररन्धन ॥ २८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਦੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵਤਸਲ ਮਹਾਨ ਜਨ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਰਚਾ-ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਮਰਨ ਹੋਵੇ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਦਾਸ ਸਮਝੋ।
Verse 29
येनोपशान्तिर्भूतानां क्षुल्लकानामपीहताम् । अन्तर्हितोऽन्तर्हृदये कस्मान्नो वेद नाशिष: ॥ २९ ॥
ਅਸੀਂ ਭਾਵੇਂ ਨਿੱਕੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਸਹਜ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਗਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸੇ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਹਿਤ ਹਨ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਡੀਆਂ ਆਸਾਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਜਾਣਣ?
Verse 30
असावेव वरोऽस्माकमीप्सितो जगत: पते । प्रसन्नो भगवान् येषामपवर्गगुरुर्गति: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ! ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਸਾਡਾ ਚਾਹਿਆ ਵਰ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਅਪਵਰਗ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।
Verse 31
वरं वृणीमहेऽथापि नाथ त्वत्परत: परात् । न ह्यन्तस्त्वद्विभूतीनां सोऽनन्त इति गीयसे ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਨਾਥ! ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਵਰ ਹੀ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪਰਾਤਪਰ ਪਰਮ ਹੈਂ। ਤੇਰੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ‘ਅਨੰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
पारिजातेऽञ्जसा लब्धे सारङ्गोऽन्यन्न सेवते । त्वदङ्घ्रिमूलमासाद्य साक्षात्किं किं वृणीमहि ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਦੋਂ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਰਗਾ ਦਿਵ੍ਯ ਵ੍ਰਿੱਖ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭੌਰਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਵਰ ਮੰਗੀਏ?
Verse 33
यावत्ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभि: । तावद्भवत्प्रसङ्गानां सङ्ग: स्यान्नो भवे भवे ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੇਹ ਅਤੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਲੋਕ ਭਟਕਦੇ ਰਹੀਏ, ਤਦ ਤੱਕ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰ ਤੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ।
Verse 34
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ३४ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਦੀ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਪੁਨਰਭਵ ਮੁਕਤੀ ਦੇ। ਮਰਨਹਾਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਭਗਤ-ਸੰਗਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ।
Verse 35
यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास्तृष्णाया: प्रशमो यत: । निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन ॥ ३५ ॥
ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਸੁੱਧ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਕਥਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਵੇਗ, ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 36
यत्र नारायण: साक्षाद्भगवान्न्यासिनां गति: । संस्तूयते सत्कथासु मुक्तसङ्गै: पुन: पुन: ॥ ३६ ॥
ਜਿੱਥੇ ਮੁਕਤ-ਸੰਗ ਭਗਤ ਸਤਕਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਤੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਸਾਖਾਤ ਨਾਰਾਇਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
Verse 37
तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया । भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागम: ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਭਗਤ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਜਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਕੀ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ?
Verse 38
वयं तु साक्षाद्भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्यु: क्षणसङ्गमेन । सुदुश्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्यो- र्भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गता: स्म ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੁਹਾਡੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਮਿੱਤਰ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਅਸਾਧ ਰੋਗ—ਸੰਸਾਰ—ਦੇ ਪਰਮ ਵੈਦ ਹੋ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।
Verse 39
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਆਰਯਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਈਰਖਾ ਰਹੇ। ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਇਹ ਸਭ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 40
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
ਹੇ ਈਸ਼! ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਿਰਾਹਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਕਾਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ। ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ! ਇਹ ਸਭ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ।
Verse 41
मनु: स्वयम्भूर्भगवान् भवश्च येऽन्ये तपोज्ञानविशुद्धसत्त्वा: । अदृष्टपारा अपि यन्महिम्न: स्तुवन्त्यथो त्वात्मसमं गृणीम: ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮਨੂ, ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਤਪ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 42
नम: समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च । वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੂੰ ਸਭ ਲਈ ਸਮਾਨ ਹੈਂ, ਪੂਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈਂ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈਂ। ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਸੱਤਵ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਸਾਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 43
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतोभिरभिष्टुतो हरि: प्रीतस्तथेत्याह शरण्यवत्सल: । अनिच्छतां यानमतृप्तचक्षुषां ययौ स्वधामानपवर्गवीर्य: ॥ ४३ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਭਕਤਵਤਸਲ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੇ—“ਤਥਾਸਤੁ, ਤੁਹਾਡੀ ਅਰਦਾਸ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਅਜੇਯ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਾਲੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
Verse 44
अथ निर्याय सलिलात्प्रचेतस उदन्वत: । वीक्ष्याकुप्यन्द्रुमैश्छन्नां गां गां रोद्धुमिवोच्छ्रितै: ॥ ४४ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਹੋ ਕੇ ਇੰਝ ਫੈਲ ਗਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕਣ ਲਈ ਖੜੇ ਹੋਣ। ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ ਸੀ; ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 45
ततोऽग्निमारुतौ राजन्नमुञ्चन्मुखतो रुषा । महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਛੱਡਣ ਲੱਗੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇ-ਬੂਟਾ ਕਰਨ ਲਈ।
Verse 46
भस्मसात्क्रियमाणांस्तान् द्रुमान्वीक्ष्य पितामह: । आगत: शमयामास पुत्रान् बर्हिष्मतो नयै: ॥ ४६ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖ ਬਣਦੇ ਵੇਖ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੁਰੰਤ ਆਏ ਅਤੇ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਮਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਕਯੁਕਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ।
Verse 47
तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा । उज्जह्रुस्ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टा: स्वयम्भुवा ॥ ४७ ॥
ਉੱਥੇ ਜੋ ਦਰੱਖ਼ਤ ਬਚ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ ਗਏ।
Verse 48
ते च ब्रह्मण आदेशान्मारिषामुपयेमिरे । यस्यां महदवज्ञानादजन्यजनयोनिज: ॥ ४८ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰੀਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਜਨਮਿਆ; ਮਹਾਦੇਵ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰੀਸ਼ਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਦੇਹ ਤਿਆਗਿਆ।
Verse 49
चाक्षुषे त्वन्तरे प्राप्ते प्राक्सर्गे कालविद्रुते । य: ससर्ज प्रजा इष्टा: स दक्षो दैवचोदित: ॥ ४९ ॥
ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆਉਣ ਤੇ, ਪੂਰਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਪਿਛਲਾ ਦੇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹੀ ਦਕਸ਼ ਦੈਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 50
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦੀ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਭ ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦਕਸ਼’ ਪਿਆ, ਅਰਥਾਤ ‘ਅਤਿ-ਕੁਸ਼ਲ’।
Verse 51
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਦੇ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਤੇਜ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਦਕਸ਼’ ਪਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਪਾਲਣਾ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ।
Frequently Asked Questions
Their unity shows purified consciousness: no envy, one purpose, and cooperative devotional service. In Bhāgavata theology, such non-envious harmony is a sign of sattva refined by bhakti; it is especially pleasing to the Lord because it mirrors the spiritual world’s relational fabric, where devotion is expressed through loving cooperation rather than competition.
The Lord frames their enjoyment as non-obstructive because it is granted under His shelter and followed by the rise of unadulterated bhakti. The chapter explicitly states the bhakti principle: one who offers the results of action to Bhagavān is not bound even while living in family life. Thus, enjoyment does not become bondage when detached and dedicated to the Supreme.
It expresses mature bhakti: they value the means that continually awakens love of God—association and hari-kathā—above heaven, mystic success, or even impersonal liberation. The chapter asserts that even a moment with a pure devotee surpasses heavenly promotion and Brahman merging, because sādhu-saṅga directly plants and nourishes devotion.
Māriṣā is the daughter connected to Pramlocā and Kaṇḍu, cared for by the trees and nourished by the Moon’s nectar. Her marriage to the Pracetās fulfills the cosmic order to generate progeny while keeping their shared unity intact; it also becomes the instrument for Dakṣa’s rebirth, linking this chapter to the broader Dakṣa–Śiva narrative tensions in the Purāṇa.
Dakṣa’s rebirth is attributed to disobedience and disrespect toward Śiva (Mahādeva), showing that even powerful administrators are accountable to dharma and Vaiṣṇava principles. The narrative uses Dakṣa to illustrate how pride in ritual power can lead to downfall, and how cosmic administration (visarga/prajā-sarga) must remain aligned with devotion and respect for the Lord’s devotees.