Adhyaya 3
Satī Desires to Attend Dakṣa’s Sacrifice; Śiva Warns Against the Pain of Relatives’ Insults
ਦਕਸ਼ ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਤਣਾਅ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਜਪੇਯ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ-ਸਵ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਜੀਆਂ-ਸਵਰੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਤੀ ਦਿਵਯ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵੀ-ਜਨੀਆਂ ਦੀ ਯੱਗ-ਯਾਤਰਾ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਘਰ ਦੇ ਸਨੇਹ ਤੇ ਲੋਕ-ਰੀਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਵੀ ਪਿਉ ਦੇ ਘਰ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਗੰਭੀਰ ਨੀਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਈਰਖਾਲੂ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਵੱਧ ਡੂੰਘਾ ਘਾਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਤਪ, ਧਨ, ਰੂਪ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਗਰੂਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਅੰਨ੍ਹੇਪਨ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹਕ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨਾਲੋਂ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਵਾਸੁਦੇਵ—ਦਾ ਆਦਰ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵ ਸਤੀ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਈਰਖਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰੇਗੀ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਮੌਤ-ਸਮਾਨ ਦੁੱਖ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਵਿਪਤਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सदा विद्विषतोरेवं कालो वै ध्रियमाणयो: । जामातु: श्वशुरस्यापि सुमहानतिचक्रमे ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਈ ਅਤੇ ਸੱਸੁਰ, ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦਕਸ਼, ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਤਣਾਅ ਭਰੀ ਵੈਰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਣੀ ਰਹੀ।
Verse 2
यदाभिषिक्तो दक्षस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रजापतीनां सर्वेषामाधिपत्ये स्मयोऽभवत् ॥ २ ॥
ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਦਕਸ਼ ਬਹੁਤ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਫੂਲ ਗਿਆ।
Verse 3
इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठानभिभूय च । बृहस्पतिसवं नाम समारेभे क्रतूत्तमम् ॥ ३ ॥
ਦਕਸ਼ ਨੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ‘ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ-ਸਵ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਰ ਇਕ ਉੱਤਮ ਮਹਾਂਯੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 4
तस्मिन्ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षिपितृदेवता: । आसन् कृतस्वस्त्ययनास्तत्पत्न्यश्च सभर्तृका: ॥ ४ ॥
ਯੱਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਗਣ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਗਲ ਸਵਸਤਿਆਇਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ ਆਈਆਂ।
Verse 5
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ਾਯਣੀ ਸਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਮਹੋਤਸਵ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਹਾਰ-ਕੁੰਡਲ-ਲਾਕੇਟ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਯੱਗ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸਤੀ ਨੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਭੂਤਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 6
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ਾਯਣੀ ਸਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਮਹੋਤਸਵ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਹਾਰ-ਕੁੰਡਲ-ਲਾਕੇਟ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਯੱਗ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸਤੀ ਨੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਭੂਤਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 7
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਦਕਸ਼ਾਯਣੀ ਸਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਮਹੋਤਸਵ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਪਦੇਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਹਾਰ-ਕੁੰਡਲ-ਲਾਕੇਟ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਯੱਗ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸਤੀ ਨੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਭੂਤਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇਵ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ।
Verse 8
सत्युवाच प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं निर्यापितो यज्ञमहोत्सव: किल । वयं च तत्राभिसराम वाम ते यद्यर्थितामी विबुधा व्रजन्ति हि ॥ ८ ॥
ਸਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਹੁਰੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਇਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਨ ਯੱਗ-ਮਹੋਤਸਵ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਉੱਥੇ ਚੱਲੀਏ।
Verse 9
तस्मिन्भगिन्यो मम भर्तृभि: स्वकै- र्ध्रुवं गमिष्यन्ति सुहृद्दिदृक्षव: । अहं च तस्मिन्भवताभिकामये सहोपनीतं परिबर्हमर्हितुम् ॥ ९ ॥
ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਗਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਮੈਂ ਵੀ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 10
तत्र स्वसृर्मे ननु भर्तृसम्मिता मातृष्वसृ: क्लिन्नधियं च मातरम् । द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठमना महर्षिभि- रुन्नीयमानं च मृडाध्वरध्वजम् ॥ १० ॥
ਉੱਥੇ ਮੇਰੀਆਂ ਭੈਣਾਂ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਪਿਆਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਹੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਝੰਡੇ-ਪਤਾਕਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵੀ ਵੇਖਾਂਗੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤੀ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤੜਪ ਹੈ।
Verse 11
त्वय्येतदाश्चर्यमजात्ममायया विनिर्मितं भाति गुणत्रयात्मकम् । तथाप्यहं योषिदतत्त्वविच्च ते दीना दिदृक्षे भव मे भवक्षितिम् ॥ ११ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਸੰਸਾਰ ਅਜਨਮੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਅਦਭੁਤ ਰਚਨ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਦীন ਇਸਤਰੀ ਹਾਂ, ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਲਪ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਨਮਭੂਮੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।
Verse 12
पश्य प्रयान्तीरभवान्ययोषितो ऽप्यलड़्क़ृता: कान्तसखा वरूथश: । यासां व्रजद्भि: शितिकण्ठ मण्डितं नभो विमानै: कलहंसपाण्डुभि: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਅਜਨਮੇ, ਹੇ ਨੀਲਕੰਠ! ਵੇਖੋ—ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੀ ਸੋਹਣੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੰਸਾਂ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 13
कथं सुताया: पितृगेहकौतुकं निशम्य देह: सुरवर्य नेङ्गते । अनाहुता अप्यभियन्ति सौहृदं भर्तुर्गुरोर्देहकृतश्च केतनम् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਉਤਸਵ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਧੀ ਦਾ ਮਨ-ਦੇਹ ਕਿਵੇਂ ਠਹਿਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੱਦਾ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਿੱਤਰ, ਪਤੀ, ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।
Verse 14
तन्मे प्रसीदेदममर्त्य वाञ्छितं कर्तुं भवान्कारुणिको बतार्हति । त्वयात्मनोऽर्धेऽहमदभ्रचक्षुषा निरूपिता मानुगृहाण याचित: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਅਮਰ ਸ਼ਿਵ! ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Verse 15
ऋषिरुवाच एवं गिरित्र: प्रिययाभिभाषित: प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहृत्प्रिय: । संस्मारितो मर्मभिद: कुवागिषून् यानाह को विश्वसृजां समक्षत: ॥ १५ ॥
ਸ਼ੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਕੈਲਾਸਪਤੀ ਸ਼ਿਵ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ; ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਕਪਟੀ, ਦਿਲ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਆ ਗਏ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਅੱਗੇ ਕਹੇ ਸਨ।
Verse 16
श्रीभगवानुवाच त्वयोदितं शोभनमेव शोभने अनाहुता अप्यभियन्ति बन्धुषु । ते यद्यनुत्पादितदोषदृष्टयो बलीयसानात्म्यमदेन मन्युना ॥ १६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਤੂੰ ਜੋ ਆਖਿਆ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ; ਪਰ ਤਦ ਹੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਉਗਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਣ।
Verse 17
विद्यातपोवित्तवपुर्वय:कुलै: सतां गुणै: षड्भिरसत्तमेतरै: । स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृश: स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम् ॥ १७ ॥
ਵਿਦਿਆ, ਤਪ, ਧਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਕੁਲ—ਇਹ ਛੇ ਗੁਣ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਝ-ਬੁਝ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦਾ।
Verse 18
नैतादृशानां स्वजनव्यपेक्षया गृहान्प्रतीयादनवस्थितात्मनाम् । येऽभ्यागतान् वक्रधियाभिचक्षते आरोपितभ्रूभिरमर्षणाक्षिभि: ॥ १८ ॥
ਐਸੇ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਜੋ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਟੇਢੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਭੌਂਹਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ।
Verse 19
तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखै: शेतेऽर्दिताङ्गो हृदयेन दूयता । स्वानां यथा वक्रधियां दुरुक्तिभि- र्दिवानिशं तप्यति मर्मताडित: ॥ १९ ॥
ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਉਨਾ ਨਹੀਂ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਟੇਢੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ; ਉਹ ਮਰਮ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸਾੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
व्यक्तं त्वमुत्कृष्टगते: प्रजापते: प्रियात्मजानामसि सुभ्रु मे मता । तथापि मानं न पितु: प्रपत्स्यसे मदाश्रयात्क: परितप्यते यत: ॥ २० ॥
ਹੇ ਗੋਰੀ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਦਕਸ਼ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਖੇਦ ਕਰੇਂਗੀ।
Verse 21
पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रिय: समृद्धिभि: पूरुषबुद्धिसाक्षिणाम् । अकल्प एषामधिरोढुमञ्जसा परं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम् ॥ २१ ॥
ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦਿਲ ਸਦਾ ਸੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਵਿਆਕੁਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦਰਜੇ ਤੱਕ ਚੜ੍ਹ ਨਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Verse 22
प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथ: सुमध्यमे । प्राज्ञै: परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥ २२ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀਏ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸੱਜਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਸਵਾਗਤ, ਆਦਰ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਰਾਤਪਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮਨ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 23
सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं यदीयते तत्र पुमानपावृत: । सत्त्वे च तस्मिन्भगवान्वासुदेवो ह्यधोक्षजो मे नमसा विधीयते ॥ २३ ॥
ਜੋ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖ ਬਿਨਾ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਅਧੋਖਜ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਿਤ ਨਮਸਕਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ/ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 24
तत्ते निरीक्ष्यो न पितापि देहकृद् दक्षो मम द्विट्तदनुव्रताश्च ये । यो विश्वसृग्यज्ञगतं वरोरु मा- मनागसं दुर्वचसाकरोत्तिर: ॥ २४ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਦੇਹ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਸ੍ਰਿਜ ਯਜ੍ਞ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 25
यदि व्रजिष्यस्यतिहाय मद्वचो भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति । सम्भावितस्य स्वजनात्पराभवो यदा स सद्यो मरणाय कल्पते ॥ २५ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੀ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਜਣ ਵਲੋਂ ਅਪਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਪਮਾਨ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Satī is moved by natural filial emotion and social dharma: hearing of festivity at her father’s home and seeing other devas’ wives traveling, she longs to meet sisters, maternal relatives, and witness the sacrificial grandeur. She also reasons that a father, like a friend, husband, or guru, may be approached without formal invitation—an appeal grounded in customary etiquette and familial intimacy.
Śiva reads the underlying consciousness: Dakṣa’s pride and envy make him likely to dishonor Satī because she is Śiva’s wife. Śiva teaches that association with the envious is spiritually and emotionally dangerous; insults from relatives pierce more deeply than attacks from enemies. His warning is also theological: when ritual is driven by bodily identification and ego, it becomes a venue for aparādha, not purification.
Śiva distinguishes social courtesies from spiritual vision: the truly intelligent offer respect to the Supersoul (Paramātmā) seated within all bodies, not merely to the external person identified with the body. He frames his own practice as constant obeisance to Vāsudeva in pure Kṛṣṇa consciousness, where the Lord is revealed without covering.
The six—education, austerity, wealth, beauty, youth, and heritage—are ordinarily signs of elevation, but when possessed with pride they produce blindness and loss of discernment. In Dakṣa’s case, these become fuel for superiority and contempt toward a self-realized personality (Śiva), demonstrating the Bhāgavata’s critique of prestige divorced from humility and devotion.