Adhyaya 28
The Fall of Purañjana and the Supersoul as the Eternal Friend (Purañjana-Upākhyāna Culmination)
ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੁਰੰਜਨ-ਉਪਾਖਿਆਨ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਯਵਨਰਾਜ (ਮੌਤ/ਡਰ) ਅਤੇ ਕਾਲਕਨਿਆ (ਕਾਲ/ਬੁਢਾਪਾ) ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ਨਗਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਨਾਗਰਿਕ’ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ/ਸੰਬੰਧ) ਪੁਰੰਜਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ-ਰੱਖਿਆਕਾਰ (ਪ੍ਰਾਣ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਰ (ਜ੍ਵਰ) ਨਗਰ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਦੇਹ-ਪਤਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ ਪੁਰੰਜਨ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ (ਯੱਗ ਪਸ਼ੂ) ਉਸ ਨੂੰ ਤੜਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਮਰ ਕੇ ਉਹ ਵੈਦਰਭੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਮਲਯਧਵਜ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਮਲਯਧਵਜ ਵੈਰਾਗ, ਤਪ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਹੰਸ-ਸਖਾ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨਗਰੀ ਦਾ ਭੇਦ ਦੱਸ ਕੇ ਪਰੋਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਕਾਲ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਭਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिण: । प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम् ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸਤ ਰਾਜਾ! ਫਿਰ ‘ਭੈ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਯਵਨ-ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਰ, ਕਾਲਕਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਫਿਰਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 2
त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸੈਨਿਕ ਵੱਡੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪੁਰੰਜਨ ਦੀ ਨਗਰੀ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਨਗਰੀ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਬੁੱਢਾ ਸੱਪ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 3
कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् । ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारतामियात् ॥ ३ ॥
ਕਾਲਕਨਿਆ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪੁਰੰਜਨ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਨਿਕੰਮਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 4
तयोपभुज्यमानां वै यवना: सर्वतोदिशम् । द्वार्भि: प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਕਾਲਕਨਿਆ (ਕਾਲ ਦੀ ਧੀ) ਨੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਯਵਨ-ਰਾਜੇ ਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੈਨਿਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 5
तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जन: । अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुल: ॥ ५ ॥
ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਅਹੰਕਾਰੀ ਪੁਰੰਜਨ—ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ—ਯਵਨ-ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਕਾਲਕਨਿਆ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
Verse 6
कन्योपगूढो नष्टश्री: कृपणो विषयात्मक: । नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥
ਕਾਲਕਨਿਆ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਘਟ ਗਈ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਲੁੱਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਯਵਨਾਂ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 7
विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननादृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्याञ्जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥
ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਬਿਖਰੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਰੇ, ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਸਨੇਹ ਠੰਢਾ ਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 8
आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਘਰਵਾਲੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਅਨੁਯਾਈ, ਸੇਵਕ ਤੇ ਲੇਖਕ—ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਕਾਲਕਨਿਆ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 9
कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया । विगतात्मगतिस्नेह: पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥
ਕਾਲਕਨਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਭੋਗ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਫਿੱਕੇ ਤੇ ਬਾਸੀ ਹੋ ਗਏ। ਕਾਮਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦਿਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪਤਨੀ ਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮੋਹ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 10
गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामत: ॥ १० ॥
ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਯਵਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਕਾਲਕਨਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕੁਚਲੀ ਗਈ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰੀ ਤਿਆਗਣੀ ਪਈ।
Verse 11
भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वार: प्रत्युपस्थित: । ददाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातु: प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਵਨ-ਰਾਜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ‘ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ (ਭਯ ਨਾਮ ਵਾਲੇ) ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 12
तस्यां सन्दह्यमानायां सपौर: सपरिच्छद: । कौटुम्बिक: कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वय: ॥ १२ ॥
ਜਦੋਂ ਨਗਰੀ ਸੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ—ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤਰੇ, ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਸਭ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਏ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪੁਰੰਜਨ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
Verse 13
यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । पुर्यां प्रज्वारसंसृष्ट: पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥
ਯਵਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਨਗਰ-ਰਖਵਾਲਾ ਸੱਪ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਾਲਕਨਿਆ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਸੜਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
Verse 14
न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु: । गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥
ਉਹ ਸੱਪ ਭਾਰੀ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੰਬਣ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਖੋਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਤਿੱਖੀ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
Verse 15
शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुष: । यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੌਰੁਸ਼-ਸ਼ਕਤੀ ਖੋਹ ਲਈ ਅਤੇ ਯਵਨ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ ਅਟਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਨਾਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ।
Verse 16
दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥
ਤਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ, ਨੂੰਹਾਂ, ਜਵਾਈਆਂ, ਨੌਕਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ, ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘਰ, ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਚੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 17
अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥
‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਕੁਮਤਿ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰਿਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਅਤਿ ਆਸਕਤੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਿਲੋਂ ਦਿਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
Verse 18
लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥
ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਹਾਏ! ਇੰਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਦਬੀ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਮੈਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਨਾਥ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਹ ਛੱਡਾਂਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਾਲੇਗੀ? ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਿਭਾਅ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਉਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਾਏਗੀ।”
Verse 19
न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥
ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਨੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਵਰਤਾਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੰਨੀ ਲਗਨ ਵਾਲੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਖਾਧਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਖਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮੈਂ ਨ੍ਹਾਇਆ ਨਾ ਹੋਵਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਨ੍ਹਾਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਡਾਂਟਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।”
Verse 20
प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता । वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥
ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ—“ਜਦ ਮੈਂ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਜਗਾਉਂਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਜਦ ਮੈਂ ਘਰੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇੰਨੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਨਿਭਾਏਗੀ।”
Verse 21
कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणा: । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥
ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ—“ਮੇਰੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਮੇਰੇ ਦਿਨ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਧੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ? ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਟੁੱਟੀ ਨੌਕਾ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ।”
Verse 22
एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् । ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਜੂਸ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੋਗ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ‘ਭੈ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਯਵਨ-ਰਾਜ ਤੁਰੰਤ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ।
Verse 23
पशुवद्यवनैरेष नीयमान: स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्ननुपथा: शोचन्तो भृशमातुरा: ॥ २३ ॥
ਜਦੋਂ ਯਵਨ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਠਿਕਾਣੇ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਂਦੇ-ਕੁਰਲਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲੇ।
Verse 24
पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गम: । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥
ਯਵਨ-ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਸੱਪ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਿਆ, ਉਹ ਨਗਰੀ ਤੁਰੰਤ ਢਹਿ ਕੇ ਮਿੱਟੀ-ਧੂੜ ਹੋ ਗਈ।
Verse 25
विकृष्यमाण: प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत्तमसाविष्ट: सखायं सुहृदं पुर: ॥ २५ ॥
ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਯਵਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੌਜੂਦ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ—ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 26
तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्चिच्छिदु: क्रुद्धा: स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥
ਦੁਰਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਮਾਰੇ ਸਨ। ਹੁਣ ਮੌਕਾ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਯੱਗ-ਪਸ਼ੂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗੇ; ਜਿਵੇਂ ਕੁਹਾੜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 27
अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: । शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषित: ॥ २७ ॥
ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਦੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਸੰਗਤ ਕਾਰਨ ਜੀਵ—ਪੁਰੰਜਨ ਵਾਂਗ—ਅਨੰਤ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਯਾਦਸ਼ਤ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪੀੜਾ ਸਹਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥
ਪੁਰੰਜਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਖੀ-ਸਥਿਤ ਇਸਤਰੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਧੀ ਵਜੋਂ ਜਨਮਿਆ।
Verse 29
उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वज: । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्य: परपुरञ्जय: ॥ २९ ॥
ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਧੀ ਵੈਦਰਭੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਸੀ। ਪਾਂਡ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਾਸੀ, ਪਰ-ਪੁਰੰਜਯ ਮਲਯਧਵਜ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
Verse 30
तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । यवीयस: सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृत: ॥ ३० ॥
ਉਸ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਮਲਯਧਵਜ ਨੇ ਇੱਕ ਧੀ ਜਣੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਕਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਰਾਜੇ ਹੋਏ।
Verse 31
एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸਤ! ਮਲਯਧਵਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਰੋੜ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਇੱਕ ਮਨੂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 32
अगस्त्य: प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनि: ॥ ३२ ॥
ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਮਲਯਧਵਜ ਦੀ ਜੇਠੀ ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਡੋਲ ਭਗਤ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਚ੍ਯੁਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇਧ੍ਮਵਾਹ ਨਾਮ ਦਾ ਮੁਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ।
Verse 33
विभज्य तनयेभ्य: क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वज: । आरिराधयिषु: कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥
ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮਲਯਧਵਜ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁਲਾਚਲ ਨਾਮਕ ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 34
हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥
ਘਰ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਭੋਗਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਦਿਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਵੈਦਰਭੀ ਪਾਂਡ੍ਯਰਾਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਈ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Verse 35
तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥
ਕੁਲਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਵਸਾ, ਤਾਂਬ੍ਰਪਰਨੀ ਅਤੇ ਵਟੋਦਕਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਮਲਯਧਵਜ ਨਿੱਤ ਉਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕੰਦ, ਬੀਜ, ਮੂਲ-ਫਲ, ਫੁੱਲ-ਪੱਤੇ, ਤ੍ਰਿਣ ਆਦਿ ਖਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 36
तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥
ਕੁਲਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਵਸਾ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਅਤੇ ਵਟੋਦਕਾ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਮਲਯਧਵਜ ਨਿੱਤ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਕੰਦ, ਬੀਜ, ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਣ ਖਾ ਕੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਆਖ਼ਰ ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 37
शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये । सुखदु:खे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शन: ॥ ३७ ॥
ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮਲਯਧਵਜ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਹਵਾ-ਮੀਂਹ, ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ, ਪਿਆਰਾ-ਨਾਪਸੰਦ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਰਗੇ ਦਵੰਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਪੇਖਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 38
तपसा विद्यया पक्वकषायो नियमैर्यमै: । युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशय: ॥ ३८ ॥
ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਨਿਯਮ-ਯਮਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਮਲਯਧਵਜ ਦੇ ਕਸ਼ਾਯ (ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਾਸਨਾਵਾਂ) ਪੱਕ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 39
आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: । वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ-ਰਤੀ ਜਾਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 40
स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥
ਰਾਜਾ ਮਲਯਧਵਜ ਨੇ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਹ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਜਾਣਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਭਰਮ ਤੋਂ ਨਿਵਿਰਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 41
साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਮਲਯਧਵਜ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ-ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ-ਦੀਪ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ।
Verse 42
परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२ ॥
ਉਸ ਨੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਛੱਡੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਸਵਾਰਥ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ।
Verse 43
पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ ४३ ॥
ਵਿਦਰਭ ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਨੇ ਪਰਮ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਮਲਯਧਵਜ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵਸਵ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਪਤਿਦੇਵਤਾ ਬਣ ਕੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ।
Verse 44
चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥
ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦੀ ਸੀ, ਵਰਤ-ਤਪ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਪਤਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਲ ਨਾ ਸੰਵਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁੱਥ ਕੇ ਜਟਾਂ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਪਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਅਡੋਲ—ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ—ਸੀ।
Verse 45
अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਿਯਤਮ ਨੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਸਥਿਰ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
Verse 46
यदा नोपलभेताङ्घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती । आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥
ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨਾ ਰਹੀ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਤੀ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੁੜੀ ਹਿਰਣੀ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈ।
Verse 47
आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभि: । स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਿਨ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਗ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਭਿੱਜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 48
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् । दस्युभ्य: क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥
ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ! ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਲੁਟੇਰੇ ਅਤੇ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਗਤ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਤੁਹਾਡੀ ਡਿਊਟੀ ਹੈ।
Verse 49
एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਉਹ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਪਤਨੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਈ ਅਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਪਤੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਤਰਸ ਭਰੀ ਰੋਹ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 50
चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्यु: कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਰੱਖਿਆ। ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ, ਤੀਬਰ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 51
तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉੱਥੇ ਪੁਰੰਜਨ ਰਾਜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਮਿੱਤਰ, ਆਤਮਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਇਆ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।
Verse 52
ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਧੀ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਪਿਆ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੀ? ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਸਨਾਤਨ ਮਿੱਤਰ ਹਾਂ; ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 53
अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गत: ॥ ५३ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪੁਰਾਣਾ ਉਹ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲਾ ਸਾਥੀ ਯਾਦ ਨਹੀਂ? ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਸੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਭੌਤਿਕ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਬਣ ਬੈਠਾ।
Verse 54
हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौक: सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਕੋਮਲ ਮਿੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇ ਤੂੰ ਦੋ ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਮਨਸਾ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗੇ ਇੱਕੋ ਹਿਰਦੇ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਧਾਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਾਂ।
Verse 55
स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षी: कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥
ਹੇ ਮਿੱਤਰ, ਤੂੰ ਹੀ ਮੇਰਾ ਉਹੀ ਸਾਥੀ ਹੈਂ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੂੰ ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 56
पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥
ਉਸ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਬਾਗ਼, ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਇੱਕ ਰਾਖਾ, ਤਿੰਨ ਕਮਰੇ, ਛੇ ਕੁਲ, ਪੰਜ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਪੰਜ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਹੈ।
Verse 57
पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रह: ॥ ५७ ॥
ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਪੰਜ ਬਾਗ਼ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੇ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਰਾਖਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਹੈ ਜੋ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਮਰੇ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਹਨ; ਛੇ ਕੁਲ ਮਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹਨ।
Verse 58
विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥
ਪੰਜ ਦੁਕਾਨਾਂ ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਤਮਾ ਹੈ—ਉਹ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਅਸਲ ਭੋਗਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति: । तत्सङ्गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥
ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ-ਰੂਪ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਐਸੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਆਤਮਿਕ ਯਾਦ, ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਉਸ ਸੰਗ ਕਰਕੇ ਭੌਤਿਕ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅਨੇਕ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈਂ।
Verse 60
न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीर: सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਵਿਦਰਭ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ, ਨਾਹ ਹੀ ਇਹ ਵੀਰ ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਹੈ। ਨਾਂ ਤੂੰ ਪੁਰੰਜਨੀ ਦਾ ਪਤੀ ਸੀ; ਤੂੰ ਤਾਂ ਨੌਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਰੱਖਿਆ, ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 61
माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥
ਇਹ ਮੇਰੀ ਹੀ ਮਾਇਆ ਹੈ; ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਰਦ, ਕਦੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਪੁੰਸਕ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇਹ ਤੱਤ ਸਮਝ; ਮੈਂ ਸਾਡੀ ਯਥਾਰਥ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 62
अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ, ਮੈਂ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ) ਅਤੇ ਤੂੰ (ਜੀਵਾਤਮਾ) ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ; ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੈਂ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ। ਤੱਤਵ-ਜਾਣੂ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਕਦੇ ਗੁਣਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 63
यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषो: । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ॥ ६३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਦੋ ਦੇਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੌਤਿਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ—ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਪ੍ਰਭਾਵਿਤ—ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਚ ਭੇਦ ਦਾ ਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 64
एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित: । स्वस्थस्तद्वयभिचारेण नष्टामाप पुन: स्मृतिम् ॥ ६४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਹੰਸ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੰਸ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੋਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਭੌਤਿਕ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਗੁਆਚੀ ਮੂਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 65
बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ॥ ६५ ॥
ਹੇ ਬਰ੍ਹਿਸ਼ਮਨ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ, ਇਹ ਅਧਿਆਤਮ ਤੱਤ ਮੈਂ ਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਵਨ ਭਗਵਾਨ ਪਰੋਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਰੰਜਨ ਦੀ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
They function allegorically: Yavana-rāja represents fear and death overtaking the embodied being, while Kālakanyā represents Time manifesting as old age that drains beauty, strength, and enjoyment. Their ‘soldiers’ symbolize the progressive breakdown of bodily systems and the pressures that force the jīva to abandon the body.
The city is the material body (deha), described as having nine gates (two eyes, two ears, two nostrils, mouth, anus, genitals). Within this city, the jīva misidentifies as the enjoyer, becomes absorbed in sense objects, and forgets the Paramātmā. The image teaches embodied psychology and the mechanics of bondage in a memorable narrative form.
The chapter applies the Bhagavatam’s principle that one’s consciousness at death shapes the next embodiment. Because Purañjana dies intensely remembering his wife and household attachment, the mind’s final fixation produces a corresponding birth—here as Vaidarbhī—illustrating how kāma and identification with relational roles redirect the jīva’s journey.
He is the Paramātmā, the Supersoul—present as the jīva’s eternal friend within the heart. He reminds the conditioned soul of their long companionship (the ‘two swans’) and reorients identity away from bodily designations toward spiritual self-knowledge and bhakti.
Malayadhvaja models the positive resolution of the allegory: disciplined living, austerity, sense control, and bhakti lead to steady realization—distinguishing the localized jīva from the all-pervading Supersoul—culminating in fixed devotional attraction to Kṛṣṇa. His life contrasts Purañjana’s downfall under attachment and forgetfulness.