Adhyaya 27
Chaturtha SkandhaAdhyaya 2730 Verses

Adhyaya 27

Purañjana Captivated by Lust; Time (Caṇḍavega) and Old Age (Kālakanyā) Begin the Siege

ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪਕ-ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਰੰਜਨ ਰਾਜਾ ਰਾਣੀ ਦੀ ਕਾਮਾਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਵੇਕ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ ਕਿ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਚੁੱਪਚਾਪ ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਘਟਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੁਖ ਅਤੇ ਫਲ-ਕਾਮੀ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ, ਪਰਿਵਾਰ-ਵਿਸਤਾਰ ਤੇ ਹਿੰਸਾ-ਸਪਰਸ਼ਿਤ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੰਡਵੇਗ ਗੰਧਰਵਰਾਜ—ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ—360 ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀ-ਸਮਕੱਖਾਂ (ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ) ਨਾਲ ਭੋਗ-ਨਗਰ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਦਾ ਪੰਜ-ਫਣਾਂ ਸੱਪ-ਰਖਵਾਲਾ ‘ਸੌ ਸਾਲ’ ਤੱਕ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਾਣ-ਬਲ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਘਟਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲਕਨਿਆ ਜਰਾ, ਕਾਲ ਦੀ ਧੀ, ਵਰ ਲੱਭਦੀ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਠੁਕਰਾਈ ਜਾ ਕੇ ਯਵਨਰਾਜ ਭੈ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਜ੍ਵਾਰ (ਜ੍ਵਰ) ਅਤੇ ਸੈਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪੁਰੰਜਨ ਦੇ ਦੇਹ-ਨਗਰ ਉੱਤੇ ਅਟੱਲ ਹਮਲੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Shlokas

Verse 1

नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं सध्र्यग्वशमानीय विभ्रमै: । पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयती पतिम् ॥ १ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਪੁਰੰਜਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਕੇ ਪੁਰੰਜਨੀ ਰਾਣੀ ਨੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਰਮਣ ਕੀਤਾ।

Verse 2

स राजा महिषीं राजन् सुस्‍नातां रुचिराननाम् । कृतस्वस्त्ययनां तृप्तामभ्यनन्ददुपागताम् ॥ २ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਏ, ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਭੋਜਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਈ। ਉਸ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਗਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।

Verse 3

तयोपगूढ: परिरब्धकन्धरो रहोऽनुमन्त्रैरपकृष्टचेतन: । न कालरंहो बुबुधे दुरत्ययं दिवा निशेति प्रमदापरिग्रह: ॥ ३ ॥

ਰਾਣੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਜੱਫੀ ਪਾਈ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਗਏ। ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦਾ ਲੰਘਣਾ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲਾਭ ਘਟਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 4

शयान उन्नद्धमदो महामना महार्हतल्पे महिषीभुजोपधि: । तामेव वीरो मनुते परं यत- स्तमोऽभिभूतो न निजं परं च यत् ॥ ४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੋਰ ਹੋਰ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਸਦਾ ਕੀਮਤੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਤਕੀਆ ਬਣਾ ਕੇ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਹ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ।

Verse 5

तयैवं रममाणस्य कामकश्मलचेतस: । क्षणार्धमिव राजेन्द्र व्यतिक्रान्तं नवं वय: ॥ ५ ॥

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸਤ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮ ਅਤੇ ਪਾਪਮਈ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਉਮਰ ਤੇ ਜਵਾਨੀ ਅੱਧੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੰਘ ਗਈ।

Verse 6

तस्यामजनयत्पुत्रान् पुरञ्जन्यां पुरञ्जन: । शतान्येकादश विराडायुषोऽर्धमथात्यगात् ॥ ६ ॥

ਪੁਰੰਜਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪੁਰੰਜਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਪਰ ਇਸ ਗ੍ਰਿਹ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਲੰਘ ਗਿਆ।

Verse 7

दुहितृर्दशोत्तरशतं पितृमातृयशस्करी: । शीलौदार्यगुणोपेता: पौरञ्जन्य: प्रजापते ॥ ७ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ! ਪੁਰੰਜਨ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸੌ ਦਸ ਧੀਆਂ ਵੀ ਜਣੀਆਂ। ਉਹ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਸੁਭਾਉ ਵਿੱਚ ਨਰਮ, ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ।

Verse 8

स पञ्चालपति: पुत्रान् पितृवंशविवर्धनान् । दारै: संयोजयामास दुहितृ: सद‍ृशैर्वरै: ॥ ८ ॥

ਪਾਂਚਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ।

Verse 9

पुत्राणां चाभवन्पुत्रा एकैकस्य शतं शतम् । यैर्वै पौरञ्जनो वंश: पञ्चालेषु समेधित: ॥ ९ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ-ਸੈਂਕੜੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰੰਜਨ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਪਾਂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਗਰ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 10

तेषु तद्रिक्थहारेषु गृहकोशानुजीविषु । निरूढेन ममत्वेन विषयेष्वन्वबध्यत ॥ १० ॥

ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਰੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਭੋਗੀ ਤੇ ਲੁੱਟੇਰੇ ਜਿਹੇ ਬਣ ਗਏ; ਫਿਰ ਵੀ ਪੁਰੰਜਨ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਮਮਤਾ-ਬੰਧਨ ਜੜ ਪਾ ਗਿਆ ਸੀ।

Verse 11

ईजे च क्रतुभिर्घोरैर्दीक्षित: पशुमारकै: । देवान् पितृन् भूतपतीन्नानाकामो यथा भवान् ॥ ११ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸਤ! ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਵੀ ਅਨੇਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਪਸ਼ੂ-ਹਤਿਆ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਭਿਆਨਕ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।

Verse 12

युक्तेष्वेवं प्रमत्तस्य कुटुम्बासक्तचेतस: । आससाद स वै कालो योऽप्रिय: प्रिययोषिताम् ॥ १२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਚਿਮੜਿਆ ਅਤੇ ਮਲੀਨ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਪੁਰੰਜਨ ਕੋਲ ਉਹ ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਭੋਗ-ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਅਤਿ-ਆਸਕਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 13

चण्डवेग इति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । गन्धर्वास्तस्य बलिन: षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ १३ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ! ਗੰਧਰਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚੰਡਵੇਗ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅਧੀਨ 360 ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਗੰਧਰਵ ਸੈਨਿਕ ਹਨ।

Verse 14

गन्धर्व्यस्ताद‍ृशीरस्य मैथुन्यश्च सितासिता: । परिवृत्त्या विलुम्पन्ति सर्वकामविनिर्मिताम् ॥ १४ ॥

ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗੰਧਰਵੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ-ਕਾਲੇ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੁੰਮ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 15

ते चण्डवेगानुचरा: पुरञ्जनपुरं यदा । हर्तुमारेभिरे तत्र प्रत्यषेधत्प्रजागर: ॥ १५ ॥

ਜਦੋਂ ਚੰਡਵੇਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਪੁਰੰਜਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਫਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ‘ਪ੍ਰਜਾਗਰ’ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 16

स सप्तभि: शतैरेको विंशत्या च शतं समा: । पुरञ्जनपुराध्यक्षो गन्धर्वैर्युयुधे बली ॥ १६ ॥

ਪੰਜ ਫਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੱਪ, ਪੁਰੰਜਨ-ਨਗਰ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ 720 ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 17

क्षीयमाणे स्वसम्बन्धे एकस्मिन् बहुभिर्युधा । चिन्तां परां जगामार्त: सराष्ट्रपुरबान्धव: ॥ १७ ॥

ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਲੜਦਿਆਂ ਪੰਜ ਫਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਅਤਿ ਨੇੜਲੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਢਲਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪੁਰੰਜਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ-ਰਾਜ ਦੇ ਸਬੰਧੀ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 18

स एव पुर्यां मधुभुक्पञ्चालेषु स्वपार्षदै: । उपनीतं बलिं गृह्णन् स्त्रीजितो नाविदद्भयम् ॥ १८ ॥

ਉਹੀ ਪੁਰੰਜਨ ਪਾਂਚਾਲ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕਰ (ਬਲੀ) ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਕਿ ਆਯੁ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 19

कालस्य दुहिता काचित्‍त्रिलोकीं वरमिच्छती । पर्यटन्ती न बर्हिष्मन् प्रत्यनन्दत कश्चन ॥ १९ ॥

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿਸਤ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੀ ਫਿਰਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 20

दौर्भाग्येनात्मनो लोके विश्रुता दुर्भगेति सा । या तुष्टा राजर्षये तु वृतादात्पूरवे वरम् ॥ २० ॥

ਕਾਲ ਦੀ ਉਹ ਧੀ ਬਹੁਤ ਬਦਕਿਸਮਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੁਰਭਗਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ। ਪਰ ਇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ; ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।

Verse 21

कदाचिदटमाना सा ब्रह्मलोकान्महीं गतम् । वव्रे बृहद्‌व्रतं मां तु जानती काममोहिता ॥ २१ ॥

ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ। ਤਦ ਕਾਲ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਫਿਰਦੀ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਮੈਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਕਾਮ-ਮੋਹਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 22

मयि संरभ्य विपुलमदाच्छापं सुदु:सहम् । स्थातुमर्हसि नैकत्र मद्याच्ञाविमुखो मुने ॥ २२ ॥

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾ ਮੰਨੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਕਠੋਰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੈਠੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮੁਨੀ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਠੁਕਰਾਉਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਟਿਕ ਸਕੇਂਗਾ।”

Verse 23

ततो विहतसङ्कल्पा कन्यका यवनेश्वरम् । मयोपदिष्टमासाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम् ॥ २३ ॥

ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾਲ ਉਹ ਕੁੜੀ ਯਵਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਭਯ’ (ਡਰ) ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਵਰ ਲਿਆ।

Verse 24

ऋषभं यवनानां त्वां वृणे वीरेप्सितं पतिम् । सङ्कल्पस्त्वयि भूतानां कृत: किल न रिष्यति ॥ २४ ॥

ਯਵਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਕਾਲਕਨਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਵੀਰ! ਤੂੰ ਯਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਮਨ-ਭਾਉਂਦਾ ਪਤੀ ਚੁਣਦੀ ਹਾਂ। ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।”

Verse 25

द्वाविमावनुशोचन्ति बालावसदवग्रहौ । यल्लोकशास्त्रोपनतं न राति न तदिच्छति ॥ २५ ॥

ਜੋ ਲੋਕ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਦੋਵੇਂ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮੂਰਖਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

अथो भजस्व मां भद्र भजन्तीं मे दयां कुरु । एतावान् पौरुषो धर्मो यदार्ताननुकम्पते ॥ २६ ॥

ਕਾਲਕੰਨਿਆ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਭੱਦਰ ਪੁਰਖ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ। ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ।

Verse 27

कालकन्योदितवचो निशम्य यवनेश्वर: । चिकीर्षुर्देवगुह्यं स सस्मितं तामभाषत ॥ २७ ॥

ਕਾਲਕੰਨਿਆ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਯਵਨੇਸ਼ਵਰ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਗੁਪਤ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।

Verse 28

मया निरूपितस्तुभ्यं पतिरात्मसमाधिना । नाभिनन्दति लोकोऽयं त्वामभद्रामसम्मताम् ॥ २८ ॥

ਯਵਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: ਬਹੁਤ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪਤੀ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਭ ਦਾ ਸਬੰਧ ਹੈ, ਤੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 29

त्वमव्यक्तगतिर्भुङ्‌क्ष्व लोकं कर्मविनिर्मितम् । या हि मे पृतनायुक्ता प्रजानाशं प्रणेष्यसि ॥ २९ ॥

ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਾਕਾਮ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਅਦਿੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈਂ।

Verse 30

प्रज्वारोऽयं मम भ्राता त्वं च मे भगिनी भव । चराम्युभाभ्यां लोकेऽस्मिन्नव्यक्तो भीमसैनिक: ॥ ३० ॥

ਯਵਨੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਪ੍ਰਜਵਰ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਦਿੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ।

Frequently Asked Questions

Caṇḍavega allegorically represents the force of time acting through the cycle of days. His 360 powerful Gandharvas indicate the days of the year, and their corresponding female Gandharvīs indicate the nights. Together they ‘plunder’ the city by steadily consuming the jīva’s allotted lifespan, regardless of the resident’s plans for enjoyment.

In the allegory, the five-hooded serpent signifies the body’s vital force and protective functions—often explained as the pañca-prāṇa (five life-airs) or the life-breath system sustaining the ‘city.’ Its long struggle with time indicates that vitality can resist decline for a period, but inevitably weakens under the relentless passage of kāla.

Kālakanyā personifies old age, which is universally unwelcome because it diminishes beauty, strength, and sense enjoyment. Her marriage to Bhaya (Fear) conveys the psychological reality that aging naturally intensifies fear—of loss, disease, dependency, and death. In devotional readings, this warns that ignoring self-realization causes old age and fear to become the governing forces of one’s consciousness.

It portrays Purañjana’s ritual worship of demigods, forefathers, and leaders as desire-driven and ‘ghastly’ due to animal-killing intent. The critique is not of Vedic order itself, but of ritual performed for sense expansion and prestige. Such acts deepen identification with the body-city and do not stop time’s plunder; only purification of consciousness through devotion and knowledge redirects life toward liberation.