Adhyaya 24
Lord Śiva Instructs the Pracetās (Śiva-stuti and the Path of Bhakti)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪૃਥੂ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਵਿਜਿਤਾਸ਼ਵ (ਅੰਤਰਧਾਨ) ਸਮਰਾਟ ਬਣ ਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੰਦਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਦੰਡ ਦੇਣ ਤੋਂ ਹਿਚਕਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਜਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਭਗਵੱਦਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਵਿਰਧਾਨ ਬਰ੍ਹਿਸਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾਉਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ ਸ਼ਤਦ੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਚੇਤਾਸ—ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਭੇਜਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਜਲ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪ-ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਵਿਸ਼ਨੂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਪਰਭਕਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤਾ-ਪਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਕਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਕਾਰਜ, ਵ੍ਯੂਹ (ਸੰਕਰਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ) ਤੇ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਤੋਤਰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦੇ ਜਪ-ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਉਪਾਯ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਚਰਨ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच विजिताश्वोऽधिराजासीत्पृथुपुत्र: पृथुश्रवा: । यवीयोभ्योऽददात्काष्ठा भ्रातृभ्यो भ्रातृवत्सल: ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਿਥੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਥੁਸ਼੍ਰਵਾ (ਵਿਜਿਤਾਸ਼ਵ) ਸਮਰਾਟ ਬਣਿਆ। ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 2
हर्यक्षायादिशत्प्राचीं धूम्रकेशाय दक्षिणाम् । प्रतीचीं वृकसंज्ञाय तुर्यां द्रविणसे विभु: ॥ २ ॥
ਉਸ ਸਮਰੱਥ ਸਮਰਾਟ ਨੇ ਹਰ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਬ, ਧੂਮ੍ਰਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੱਖਣ, ਵ੍ਰਿਕ ਨੂੰ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰਵਿਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਰਾਜ ਸੌਂਪਿਆ।
Verse 3
अन्तर्धानगतिं शक्राल्लब्ध्वान्तर्धानसंज्ञित: । अपत्यत्रयमाधत्त शिखण्डिन्यां सुसम्मतम् ॥ ३ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਵਿਜਿਤਾਸ਼ਵ ਨੇ ਸੁਰਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ‘ਅੰਤਰਧਾਨ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਿਖੰਡਿਨੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।
Verse 4
पावक: पवमानश्च शुचिरित्यग्नय: पुरा । वसिष्ठशापादुत्पन्ना: पुनर्योगगतिं गता: ॥ ४ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਤਰਧਾਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਸਨ; ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਅਗਨੀ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 5
अन्तर्धानो नभस्वत्यां हविर्धानमविन्दत । य इन्द्रमश्वहर्तारं विद्वानपि न जघ्निवान् ॥ ५ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਤਰਧਾਨ ਨੇ ਨਭਸਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਹਵਿਰਧਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦਾ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੰਦਰ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਉਦਾਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 6
राज्ञां वृत्तिं करादानदण्डशुल्कादिदारुणाम् । मन्यमानो दीर्घसत्त्रव्याजेन विससर्ज ह ॥ ६ ॥
ਕਰ ਵਸੂਲੀ, ਦੰਡ ਦੇਣਾ, ਸ਼ੁਲਕ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਰਾਜਕਰਤੱਬ ਉਹਨੂੰ ਦਾਰੁਣ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ‘ਦੀਰਘ-ਸਤ੍ਰ’ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਉਹ ਡਿਊਟੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
तत्रापि हंसं पुरुषं परमात्मानमात्मदृक् । यजंस्तल्लोकतामाप कुशलेन समाधिना ॥ ७ ॥
ਯੱਗ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰੀ ਸੀ। ਕੌਸ਼ਲਯੁਕਤ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੰਸ—ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 8
हविर्धानाद्धविर्धानी विदुरासूत षट्सुतान् । बर्हिषदं गयं शुक्लं कृष्णं सत्यं जितव्रतम् ॥ ८ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਅੰਤਰਧਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਵਿਰਧਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਵਿਰਧਾਨੀ ਨੇ, ਵਿਦੁਰ ਜੀ, ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਬਰ੍ਹਿਸਤ, ਗਯ, ਸ਼ੁਕਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਜਿਤਵ੍ਰਤ।
Verse 9
बर्हिषत् सुमहाभागो हाविर्धानि: प्रजापति: । क्रियाकाण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूद्वह ॥ ९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਹਵਿਰਧਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਬਰ੍ਹਿਸਤ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੀਣ; ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 10
यस्येदं देवयजनमनुयज्ञं वितन्वत: । प्राचीनाग्रै: कुशैरासीदास्तृतं वसुधातलम् ॥ १० ॥
ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ-ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਂਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਕੀਤੇ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੁੱਕ ਵਾਲੀ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਛਿੜਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
सामुद्रीं देवदेवोक्तामुपयेमे शतद्रुतिम् । यां वीक्ष्य चारुसर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ठ्वलङ्कृताम् । परिक्रमन्तीमुद्वाहे चकमेऽग्नि: शुकीमिव ॥ ११ ॥
ਦੇਵਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ (ਬਰ੍ਹਿਸਤ) ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਤਦ੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਸਰਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ, ਕਿਸ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਵਸਤ੍ਰ-ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਆਹ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਅਗਨਿਦੇਵ ਉਸ ਵੱਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਕੀ ਵੱਲ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 12
विबुधासुरगन्धर्वमुनिसिद्धनरोरगा: । विजिता: सूर्यया दिक्षु क्वणयन्त्यैव नूपुरै: ॥ १२ ॥
ਸ਼ਤਦ੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਮੁਨੀ, ਸਿੱਧ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਨਾਗ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
Verse 13
प्राचीनबर्हिष: पुत्रा: शतद्रुत्यां दशाभवन् । तुल्यनामव्रता: सर्वे धर्मस्नाता: प्रचेतस: ॥ १३ ॥
ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ ਨੇ ਸ਼ਤਦ੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਨਾਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਸਨ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਚੇਤਾ’ ਕਹਲਾਏ।
Verse 14
पित्रादिष्टा: प्रजासर्गे तपसेऽर्णवमाविशन् । दशवर्षसहस्राणि तपसार्चंस्तपस्पतिम् ॥ १४ ॥
ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤਪ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 15
यदुक्तं पथि दृष्टेन गिरिशेन प्रसीदता । तद्ध्यायन्तो जपन्तश्च पूजयन्तश्च संयता: ॥ १५ ॥
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾਲੂ ਗਿਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਜਪ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 16
विदुर उवाच प्रचेतसां गिरित्रेण यथासीत्पथि सङ्गम: । यदुताह हर: प्रीतस्तन्नो ब्रह्मन् वदार्थवत् ॥ १६ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਦਾ ਗਿਰਿਤ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ? ਹਰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅਰਥਪੂਰਕ ਦੱਸੋ।
Verse 17
सङ्गम: खलु विप्रर्षे शिवेनेह शरीरिणाम् । दुर्लभो मुनयो दध्युरसङ्गाद्यमभीप्सितम् ॥ १७ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਮਿਲਾਪ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ। ਆਸਕਤੀ-ਰਹਿਤ ਮੁਨੀ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।
Verse 18
आत्मारामोऽपि यस्त्वस्य लोककल्पस्य राधसे । शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भव: ॥ १८ ॥
ਭਗਵਾਨ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਕਾਲੀ, ਦੁਰਗਾ ਆਦਿ ਘੋਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
मैत्रेय उवाच प्रचेतस: पितुर्वाक्यं शिरसादाय साधव: । दिशं प्रतीचीं प्रययुस्तपस्यादृतचेतस: ॥ १९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਧੁ ਸੁਭਾਉ ਪ੍ਰਚੇਤਸਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਰਿਆ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ।
Verse 20
ससमुद्रमुप विस्तीर्णमपश्यन् सुमहत्सर: । महन्मन इव स्वच्छं प्रसन्नसलिलाशयम् ॥ २० ॥
ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਚੇਤਸਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ।
Verse 21
नीलरक्तोत्पलाम्भोजकह्लारेन्दीवराकरम् । हंससारसचक्राह्वकारण्डवनिकूजितम् ॥ २१ ॥
ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਨੀਲੇ ਤੇ ਲਾਲ ਕਮਲ, ਉਤਪਲ, ਕੁਮੁਦ, ਇੰਦੀਵਰ ਆਦਿ ਖਿੜੇ ਸਨ; ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੰਸ, ਸਾਰਸ, ਚਕਰਵਾਕ, ਕਾਰੰਡਵ ਆਦਿ ਜਲ-ਪੰਛੀ ਮਿੱਠਾ ਕੂਕਦੇ ਸਨ।
Verse 22
मत्तभ्रमरसौस्वर्यहृष्टरोमलताङ्घ्रिपम् । पद्मकोशरजो दिक्षु विक्षिपत्पवनोत्सवम् ॥ २२ ॥
ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਸਨ; ਮੱਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਕਮਲ ਦਾ ਪਰਾਗ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਥੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਵੇ।
Verse 23
तत्र गान्धर्वमाकर्ण्य दिव्यमार्गमनोहरम् । विसिस्म्यू राजपुत्रास्ते मृदङ्गपणवाद्यनु ॥ २३ ॥
ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਂਧਰਵ ਸੰਗੀਤ ਰਾਹ ਨੂੰ ਮਨੋਹਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਪਣਵ ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੀਲੀ ਤੇ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 24
तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਦੇਵਗਣ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ, ਕੰਠ ਨੀਲਾ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ, ਅਤੇ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਬੈਠੇ।
Verse 25
तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥
ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਨੀਲਕੰਠ, ਤਿੰਨ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਕਰੁਣਾਮਈ ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਚੇਤਾ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 26
स तान् प्रपन्नार्तिहरो भगवान्धर्मवत्सल: । धर्मज्ञान् शीलसम्पन्नान् प्रीत: प्रीतानुवाच ह ॥ २६ ॥
ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ-ਵਤਸਲ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਉਹਨਾਂ ਧਰਮਜਾਣੂ ਤੇ ਸ਼ੀਲ-ਸੰਪੰਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच यूयं वेदिषद: पुत्रा विदितं वश्चिकीर्षितम् । अनुग्रहाय भद्रं व एवं मे दर्शनं कृतम् ॥ २७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੇਦਿਸ਼ਦ (ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹਿ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੋ; ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 28
य: परं रंहस: साक्षात्त्रिरगुणाज्जीवसंज्ञितात् । भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्न: स प्रियो हि मे ॥ २८ ॥
ਜੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤੀਤ, ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 29
स्वधर्मनिष्ठ: शतजन्मभि: पुमान् विरिञ्चतामेति तत: परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधा: कलात्यये ॥ २९ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਕਰਤਵ੍ਯ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੋਗ੍ਯ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਭਾਗਵਤ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਦ—ਆਤਮਿਕ ਲੋਕ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
Verse 30
अथ भागवता यूयं प्रिया: स्थ भगवान् यथा । न मद्भागवतानां च प्रेयानन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ ३० ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਦ ਪ੍ਰਭੂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਅਤੇ ਆਦਰਨੀਯ ਹੋ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਿਯ ਕੋਈ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 31
इदं विविक्तं जप्तव्यं पवित्रं मङ्गलं परम् । नि:श्रेयसकरं चापि श्रूयतां तद्वदामि व: ॥ ३१ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਕ ਮੰਤਰ ਜਪਾਂਗਾ ਜੋ ਅਤੀਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ—ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਯਸ—ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
Verse 32
मैत्रेय उवाच इत्यनुक्रोशहृदयो भगवानाह ताञ्छिव: । बद्धाञ्जलीन् राजपुत्रान्नारायणपरो वच: ॥ ३२ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਪਣੀ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਰੁਣਾਮਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਰਮ ਭਗਤ ਹਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਬੋਲੇ।
Verse 33
श्रीरुद्र उवाच जितं त आत्मविद्वर्यस्वस्तये स्वस्तिरस्तु मे । भवताराधसा राद्धं सर्वस्मा आत्मने नम: ॥ ३३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਤੇਰੀ ਜੈ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਆਤਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈਂ; ਆਤਮ-ਸਿੱਧਾਂ ਲਈ ਤੂੰ ਸਦਾ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਤੇਰੇ ਪੂਰਨ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 34
नम: पङ्कजनाभाय भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मने । वासुदेवाय शान्ताय कूटस्थाय स्वरोचिषे ॥ ३४ ॥
ਕਮਲਨਾਭ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਸੁਖਮ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ। ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤ, ਕੂਟਸਥ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 35
सङ्कर्षणाय सूक्ष्माय दुरन्तायान्तकाय च । नमो विश्वप्रबोधाय प्रद्युम्नायान्तरात्मने ॥ ३५ ॥
ਸੂਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਮੂਲ, ਜੋੜ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਅਜੈ ਅਤੇ ਅੰਤਕ ਰੂਪ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ, ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 36
नमो नमोऽनिरुद्धाय हृषीकेशेन्द्रियात्मने । नम: परमहंसाय पूर्णाय निभृतात्मने ॥ ३६ ॥
ਅਨਿਰੁੱਧ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਨਿਯੰਤਾ—ਤੈਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪਰਮਹੰਸ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 37
स्वर्गापवर्गद्वाराय नित्यं शुचिषदे नम: । नमो हिरण्यवीर्याय चातुर्होत्राय तन्तवे ॥ ३७ ॥
ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖਸ਼) ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੇ, ਜੀਵ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ੍ਯਵੀਰ੍ਯ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਚਾਤੁਰ੍ਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਯਜ੍ਞ-ਤੰਤੂ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 38
नम ऊर्ज इषे त्रय्या: पतये यज्ञरेतसे । तृप्तिदाय च जीवानां नम: सर्वरसात्मने ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹੋ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੇ ਆਦਿ ਸਰੋਤ, ਸਰਵ-ਰਸਾਤਮਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 39
सर्वसत्त्वात्मदेहाय विशेषाय स्थवीयसे । नमस्त्रैलोक्यपालाय सह ओजोबलाय च ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਹ ਸਮਾਏ ਹਨ; ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹੋ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਅਤੇ ਓਜ ਤੇ ਬਲ ਸਮੇਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 40
अर्थलिङ्गाय नभसे नमोऽन्तर्बहिरात्मने । नम: पुण्याय लोकाय अमुष्मै भूरिवर्चसे ॥ ४० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਆਪਣੀਆਂ ਅਤੀਤ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਆਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੋ। ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 41
प्रवृत्ताय निवृत्ताय पितृदेवाय कर्मणे । नमोऽधर्मविपाकाय मृत्यवे दु:खदाय च ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ; ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਰਮ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਅਧਰਮ ਦੇ ਵਿਪਾਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਦੁੱਖਮਈ ਹਾਲਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 42
नमस्त आशिषामीश मनवे कारणात्मने । नमो धर्माय बृहते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । पुरुषाय पुराणाय साङ्ख्ययोगेश्वराय च ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਤੁਸੀਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਦਾਤਾ, ਆਦਿ ਮਨੁ, ਅਤੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਾਰਣ ਹੋ। ਮਹਾਨ ਧਰਮ-ਸਰੂਪ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੇਧਾ ਕਦੇ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਆਦਿ ਪੁਰੁਸ਼, ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼, ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 43
शक्तित्रयसमेताय मीढुषेऽहङ्कृतात्मने । चेतआकूतिरूपाय नमो वाचो विभूतये ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਕਰਮ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਹੋ; ਦੇਹ-ਮਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਹੋ। ਅਹੰਕਾਰ-ਰੂਪ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਵੀ ਸਵਾਮੀ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਵਿਭੂਤੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 44
दर्शनं नो दिदृक्षूणां देहि भागवतार्चितम् । रूपं प्रियतमं स्वानां सर्वेन्द्रियगुणाञ्जनम् ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਅਸੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਰੂਪ ਵਿਖਾਓ ਜਿਸ ਦੀ ਭਾਗਵਤ ਭਗਤ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਅਤੇ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰੂਪ ਸਾਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 45
स्निग्धप्रावृड्घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਸਨਿੱਘੇ ਘਨ-ਸ਼ਿਆਮ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਹਨ, ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਮੁਖ ਹੈ; ਕਮਲ-ਪੱਤ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ, ਉੱਚੀ ਨੱਕ। ਚਮਕਦਾਰ ਦੰਦ, ਰਮਣੀਯ ਗੱਲ੍ਹਾਂ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 46
स्निग्धप्रावृड्घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਸਨਿੱਘੇ ਘਨ-ਸ਼ਿਆਮ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਭੁਜਾਂ ਹਨ, ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਮੁਖ ਹੈ; ਕਮਲ-ਪੱਤ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ, ਉੱਚੀ ਨੱਕ। ਚਮਕਦਾਰ ਦੰਦ, ਰਮਣੀਯ ਗੱਲ੍ਹਾਂ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਤ ਹਨ।
Verse 47
प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਪੈਂਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਕਾਲੇ ਕੇਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਪੀਤਾਂਬਰ ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਸਰ-ਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਡਲ, ਦਿਪਤ ਕਿਰਟ, ਕੰਗਣ, ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ, ਮੇਖਲਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ, ਪਦਮ, ਮਣੀਮਈ ਮਾਲਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 48
प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਭਰੀ, ਕਰੁਣਾਮਈ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਤਿਰਛੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਕੇਸ ਹਨ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਪੀਤਾਂਬਰ ਕਮਲ ਦੇ ਪਰਾਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਡਲ, ਕਿਰਟ, ਕੰਗਣ, ਹਾਰ, ਨੂਪੁਰ, ਮੇਖਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ-ਪਦਮ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਰਤਨ ਮਿਲ ਕੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਦੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 49
सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत्सौभगग्रीवकौस्तुभम् । श्रियानपायिन्या क्षिप्तनिकषाश्मोरसोल्लसत् ॥ ४९ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਭੁਜਾ-ਭੂਸ਼ਣ ਸਦਾ ਚਮਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਵਕਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ-ਚਿੰਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸੋਨਾ ਪਰਖਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਲਕੀਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇਂਦੀ ਹੈ।
Verse 50
पूररेचकसंविग्नवलिवल्गुदलोदरम् । प्रतिसङ्क्रामयद्विश्वं नाभ्यावर्तगभीरया ॥ ५० ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਉਦਰ ਤਿੰਨ ਸੁੰਦਰ ਵਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ। ਗੋਲਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਟ-ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਹ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਲੀਆਂ ਦੀ ਹਿਲਚਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਇੰਨਾ ਗਹਿਰਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਥੋਂ ਹੀ ਅੰਕੁਰਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਥੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 51
श्यामश्रोण्यधिरोचिष्णुदुकूलस्वर्णमेखलम् । समचार्वङ्घ्रिजङ्घोरुनिम्नजानुसुदर्शनम् ॥ ५१ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਮਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪੀਤਾਂਬਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲੀ ਮੇਖਲਾ ਸ਼ੋਭਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਮਿਤ ਕਮਲ-ਚਰਨ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਬੇਹੱਦ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸ਼ਰੀਰ ਸੁਗਠਿਤ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 52
पदा शरत्पद्मपलाशरोचिषा नखद्युभिर्नोऽन्तरघं विधुन्वता । प्रदर्शय स्वीयमपास्तसाध्वसं पदं गुरो मार्गगुरुस्तमोजुषाम् ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਗੁਰੂਦੇਵ! ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵੇਂ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਨਖਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਸਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਅੰਧਕਾਰ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਉਹ ਰੂਪ ਮੈਨੂੰ ਵਿਖਾਓ ਜੋ ਭਗਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਡਰ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਪਰਮ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਹੋ; ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਜੀਵ ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਰੂਤਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 53
एतद्रूपमनुध्येयमात्मशुद्धिमभीप्सताम् । यद्भक्तियोगोऽभयद: स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ॥ ५३ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ। ਜੋ ਸਵਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ।
Verse 54
भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभ: सर्वदेहिनाम् । स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्गति: ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਭਗਤ ਲਈ ਸੌਖੇ ਲਭਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹੋ। ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰ ਚਾਹੀਦੀ, ਇਕਾਂਤ ਆਤਮ-ਵਿਦਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।
Verse 55
तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया । एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत्पादमूलं विना बहि: ॥ ५५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਦੁਰਾਰਾਧ੍ਯ ਹੋ; ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਮੂਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਰਾਹ ਕੌਣ ਚਾਹੇਗਾ?
Verse 56
यत्र निर्विष्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते । विश्वं विध्वंसयन् वीर्यशौर्यविस्फूर्जितभ्रुवा ॥ ५६ ॥
ਜਿਸ ਭਗਤ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਤੱਛ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ-ਰੂਪ ਕਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਉਹੀ ਕਾਲ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਫੈਲਾਅ ਨਾਲ ਪਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 57
क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ५७ ॥
ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅੱਧੇ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਸਵਰਗ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਅਪੁਨਰਭਵ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਦਾ। ਫਿਰ ਜਨਮ-ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰਹੇਗੀ?
Verse 58
अथानघाङ्घ्रेस्तव कीर्तितीर्थयो- रन्तर्बहि:स्नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां स्यात्सङ्गमोऽनुग्रह एष नस्तव ॥ ५८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਮਲ ਚਰਨ ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਮੈਲ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਏ, ਬੱਝੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ ਤੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼—ਇਹੀ ਤੇਰਾ ਅਸਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਹੈ।
Verse 59
न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं तमोगुहायां च विशुद्धमाविशत् । यद्भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा मुनिर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम् ॥ ५९ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਜੋ ਅੰਧੇ ਕੂਏਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਲ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਨਾਮ, ਯਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 60
यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्नवभाति यत् । तत् त्वं ब्रह्म परं ज्योतिराकाशमिव विस्तृतम् ॥ ६० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮ ਆਕਾਸ਼ ਜਾਂ ਸੂਰਜੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਜੋਤ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 61
यो माययेदं पुरुरूपयासृजद् बिभर्ति भूय: क्षपयत्यविक्रिय: । यद्भेदबुद्धि: सदिवात्मदु:स्थया त्वमात्मतन्त्रं भगवन् प्रतीमहि ॥ ६१ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਯ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਅਵਿਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਦੁਖ-ਅਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਜਗਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ।
Verse 62
क्रियाकलापैरिदमेव योगिन: श्रद्धान्विता: साधु यजन्ति सिद्धये । भूतेन्द्रियान्त:करणोपलक्षितं वेदे च तन्त्रे च त एव कोविदा: ॥ ६२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਭੌਤਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਤੇਰਾ ਅੰਸ਼—ਪਰਮਾਤਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਗਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਰਮਯੋਗੀ ਤੇ ਗਿਆਨਯੋਗੀ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਤੇਰੀ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਅਨੁਗ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਰ ਥਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਜਣਯੋਗ ਕੇਵਲ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ—ਇਹੀ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਹੈ।
Verse 63
त्वमेक आद्य: पुरुष: सुप्तशक्ति- स्तया रज:सत्त्वतमो विभिद्यते । महानहं खं मरुदग्निवार्धरा: सुरर्षयो भूतगणा इदं यत: ॥ ६३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹੋ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਸੁੱਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਤੇਜਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਜ, ਸਤ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਮਹੱਤੱਤਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਜਲ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 64
सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविष्ट- श्चचतुर्विधं पुरमात्मांशकेन । अथो विदुस्तं पुरुषं सन्तमन्त- र्भुङ्क्ते हृषीकैर्मधु सारघं य: ॥ ६४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਕਥਿਤ ਸੁਖ ਮਧੂਛੱਤੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਚੱਖਣ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ।
Verse 65
स एष लोकानतिचण्डवेगो विकर्षसि त्वं खलु कालयान: । भूतानि भूतैरनुमेयतत्त्वो घनावलीर्वायुरिवाविषह्य: ॥ ६५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੇਗ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੂਜੇ ਜੀਵ ਦੁਆਰਾ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਛਿਟਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 66
प्रमत्तमुच्चैरिति कृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ६६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੀਵ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਲਾਲਚੀ ਅਤੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਲੋਭ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਸਚੇਤ ਹੋ; ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੇ ਹੋ—ਜਿਵੇਂ ਚੂਹਾ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 67
कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितो यस्तेऽवमानव्ययमानकेतन: । विशङ्कयास्मद्गुरुरर्चति स्म यद् विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश ॥ ६७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਤੁਹਾਡੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕੀਤਾ।
Verse 68
अथ त्वमसि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् । विश्वं रुद्रभयध्वस्तमकुतश्चिद्भया गति: ॥ ६८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਭੈ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨੀ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਨਿਰਭੈ ਸ਼ਰਨ-ਗਤੀ ਹੋ।
Verse 69
इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दना: । स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो भगवत्यर्पिताशया: ॥ ६९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੋ! ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਰਾਜਧਰਮ ਨਿਭਾਓ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ; ਇਸ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰਬ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ।
Verse 70
तमेवात्मानमात्मस्थं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । पूजयध्वं गृणन्तश्च ध्यायन्तश्चासकृद्धरिम् ॥ ७० ॥
ਉਹੀ ਹਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਓ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।
Verse 71
योगादेशमुपासाद्य धारयन्तो मुनिव्रता: । समाहितधिय: सर्व एतदभ्यसतादृता: ॥ ७१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੋ! ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਾਮ-ਜਪ ਦਾ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੋ; ਮੁਨੀ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ, ਮੌਨ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਆਦਰ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੋ।
Verse 72
इदमाह पुरास्माकं भगवान् विश्वसृक्पति: । भृग्वादीनामात्मजानां सिसृक्षु: संसिसृक्षताम् ॥ ७२ ॥
ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਸਭ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪਤੀ—ਨੇ ਕਹੀ ਸੀ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਹੀ ਸਤੋਤਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ।
Verse 73
ते वयं नोदिता: सर्वे प्रजासर्गे प्रजेश्वरा: । अनेन ध्वस्ततमस: सिसृक्ष्मो विविधा: प्रजा: ॥ ७३ ॥
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਸੀਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ; ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਮਿਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 74
अथेदं नित्यदा युक्तो जपन्नवहित: पुमान् । अचिराच्छ्रेय आप्नोति वासुदेवपरायण: ॥ ७४ ॥
ਜੋ ਭਗਤ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਮਨ ਸਦਾ ਲਗਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸਤੋਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਦੇਰ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ—ਜੀਵਨ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ—ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 75
श्रेयसामिह सर्वेषां ज्ञानं नि:श्रेयसं परम् । सुखं तरति दुष्पारं ज्ञाननौर्व्यसनार्णवम् ॥ ७५ ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ-ਨੌਕਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਪਾਰ ਦੁੱਖ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 76
य इमं श्रद्धया युक्तो मद्गीतं भगवत्स्तवम् । अधीयानो दुराराध्यं हरिमाराधयत्यसौ ॥ ७६ ॥
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਤੇ ਗਾਇਆ ਇਹ ਭਗਵਤ-ਸਤੋਤਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਜਾਂ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਰਾਰਾਧ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਦੀ ਵੀ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 77
विन्दते पुरुषोऽमुष्माद्यद्यदिच्छत्यसत्वरम् । मद्गीतगीतात्सुप्रीताच्छ्रेयसामेकवल्लभात् ॥ ७७ ॥
ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਸਭ ਸ਼੍ਰੇਯਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਗਾਏ ਹੋਏ ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 78
इदं य: कल्य उत्थाय प्राञ्जलि: श्रद्धयान्वित: । शृणुयाच्छ्रावयेन्मर्त्यो मुच्यते कर्मबन्धनै: ॥ ७८ ॥
ਜੋ ਭਗਤ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਗਾਏ ਸਤੋਤਰ ਸੁਣਦਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਣਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 79
गीतं मयेदं नरदेवनन्दना: परस्य पुंस: परमात्मन: स्तवम् । जपन्त एकाग्रधियस्तपो महत् चरध्वमन्ते तत आप्स्यथेप्सितम् ॥ ७९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਪੁੱਤਰੋ! ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ ਇਹ ਸਤੋਤਰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਜਪ ਕਰੋ; ਇਹ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।
Frequently Asked Questions
Because they were obedient and pious princes acting under their father’s order, they became fit recipients of divine guidance. Lord Śiva, as protector of sādhus and foremost Vaiṣṇava, manifested to redirect their mission of progeny-creation from mere prajā-vṛddhi (population increase) through karma to creation empowered by bhakti—ensuring their austerity would culminate in devotion to Hari rather than fruitive ambition.
The episode highlights the tension between kṣatriya administration and the saintly king’s compassion. Antardhāna’s restraint toward Indra reflects tolerance and freedom from envy, while his reluctance to punish and tax indicates detachment from coercive power. The Bhāgavata frames his resolution—engagement in sacrifice combined with realized devotional service—as the mature integration of duty with transcendence, culminating in attainment of the Lord’s planet.
Śiva explicitly states that those surrendered to Kṛṣṇa are dearest to him and that pure devotion grants immediate access to spiritual realms, whereas even exalted demigods attain those realms only after cosmic dissolution. The stotra positions demigods within the Lord’s governance but establishes Viṣṇu/Kṛṣṇa as the ultimate object of worship taught by the Vedas, with Śiva modeling ideal devotion.
Śiva presents the stotra as a mantra-like discipline: hear attentively, chant with reverence, fix the mind on the Lord’s lotus feet and personal form, and maintain continuous remembrance. He describes it as a form of nāma-yoga and stotra-sādhana that purifies the heart, frees one from bondage to karma, and quickly grants the highest perfection when practiced regularly (especially morning recitation and sharing with others).