Adhyaya 23
Pṛthu Mahārāja’s Renunciation, Austerities, Departure, and the Glory of Hearing His History
ਪ੍ਰਿਥੂ ਦੀ ਕਥਾ ਅੰਤ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਬੁੱਢਾਪਾ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਭਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸੁਚੱਜੀ ਪਾਲਣਾ-ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਧਰਤੀ-ਦੇਵੀ (ਧੀ-ਰੂਪ) ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਰਾਣੀ ਅਰਚੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕਠੋਰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਧਰਮ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਲਪਾਹਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੱਕ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ—ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਗੌਣ ਲਕਸ਼ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਲਯ ਅਤੇ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਦਿਖਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਕਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ‘ਵਾਪਸੀ’ ਦਾ ਚਿੱਤਰ। ਅਰਚੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਚਿਤਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਿਥੂ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਨ, ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਸਿਖਾਉਣ ਨਾਲ ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਾਈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੀਆਂ ਵੰਸ਼ਕਥਾਵਾਂ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਜੋ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਰਮਧਾਰੀ ਸਤਾਂ ਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸੀ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਚੁੱਕਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸਾਰੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧੀ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇਕੱਲਾ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 2
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੈਨ੍ਯ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਸਥਾਵਰ‑ਜੰਗਮ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ‑ਰੋਟੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧੀ ਸਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇਕੱਲੇ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 3
मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੈਨ੍ਯ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਸਥਾਵਰ‑ਜੰਗਮ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ‑ਰੋਟੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧੀ ਸਮਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਰੋ ਰਹੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਇਕੱਲੇ ਤਪੋਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 4
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥
ਉੱਥੇ ਵੀ ਵੈਖਾਨਸ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਕਾਜ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਸਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।
Verse 5
कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥
ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਕਦੇ ਕੰਦ‑ਮੂਲ ਖਾਂਦੇ, ਕਦੇ ਫਲ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ। ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 6
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥
ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਵੀਰ ਪૃਥੂ ਨੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਤਪਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਮूसਲਾਧਾਰ ਮੀਂਹ ਸਹਿਆ, ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਗਲ੍ਹ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਸੌਣ ਲਈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਸਥੰਡਿਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲੇਟਦੇ ਸਨ।
Verse 7
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ, ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਾ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਉੱਤਮ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕੀਤਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ ਸੀ।
Verse 8
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਤਪ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਦੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਵਾਲੇ ਮਲ ਅਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਛਡਵਰਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਗਏ; ਫਲਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਜੋ ਪਰਮ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕੀਤਾ; ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਜਨ-ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 10
भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥
ਉਹ ਸਾਧੂ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਭਗਵੱਤ-ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸਦਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਅਨਨ੍ਯ ਭਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਡੋਲ, ਅਟੱਲ ਹੋ ਗਈ।
Verse 11
तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪਰਿਕਰਮਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਵਾਲਾ ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਉਪਜੇ; ਉਸ ਤਿੱਖੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 12
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਗਿਆ, ਤਦ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਾਖਾਤ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ। ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਯੋਗ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪੱਕਾ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਕਤੀ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਯੋਗੀ-ਗਿਆਨੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕਥਾ ਵਿਚ ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਇਆ-ਭਰਮ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 13
एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਟਿਕਾਇਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਭੂਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭੌਤਿਕ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥
ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਐੜੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਦਾ-ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਸੱਜੀ-ਖੱਬੀ ਪਿੰਡਲੀ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਭੀ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਕੰਠ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੇਂਦਰ-ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਉੱਪਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਖੋਪੜੀ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧਰ ਤੱਕ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸਮਸ਼ਟੀ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਮਸ਼ਟੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰਲੇ ਅੱਗ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਸ਼ਟੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਛੇਦਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਕਤ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਯਥਾਸਥਾਨ ਲੀਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਜਲ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਨਮਾਤ੍ਰਾ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਸਥਾਨ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਦਿ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਮਹੱਤੱਤਵ, ਮਹਦਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 18
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥
ਪ੍ਰਿਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ-ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਮਾਇਆਮਈ ਉਪਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਬਲ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ‘ਪ੍ਰਭੂ’ ਵਾਂਗ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਗਿਆ।
Verse 19
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥
ਅਰਚੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ, ਪ੍ਰਿਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੀ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਰਹੀ।
Verse 20
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥
ਪਤੀ ਦੇ ਵਰਤ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਾਣੀ ਅਰਚੀ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੀਤ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣ ਅਤੇ ਫਲ-ਫੁੱਲ-ਪੱਤੇ ਹੀ ਖਾਣ ਨਾਲ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਪਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੁਖ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੋਈ।
Verse 21
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥
ਜਦੋਂ ਰਾਣੀ ਅਰਚੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ—ਜੋ ਉਸ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਦਇਆਲੂ ਸੀ—ਹੁਣ ਜੀਵਨ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਵੇਲਾ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਿਤਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਰਾਣੀ ਨੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤੇ, ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਦਾਰ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਲਈ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ।
Verse 23
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥
ਵੀਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਤੀ ਪૃਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਅਨੁਗਮਨ ਕਰਦੀ ਉਸ ਸਾਧਵੀ ਅਰਚੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 24
कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਾ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੂਰੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਤਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਚਿਤਾ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 25
देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥
ਦੇਵਪਤਨੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ—ਅਹੋ, ਇਹ ਵਧੂ ਕਿੰਨੀ ਧੰਨ ਹੈ! ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 26
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥
ਦੇਵਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—ਵੇਖੋ, ਇਹ ਸਤੀ ਅਰਚੀ ਆਪਣੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ, ਵੈਨ੍ਯ ਪਤੀ ਪૃਥੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 27
तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥
ਇਸ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਤੇ ਚੰਚਲ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਵਤ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ।
Verse 28
स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥
ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਵੱਡੀ ਜਦੋਜਹਦ ਨਾਲ ਫਲ-ਆਸ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮ-ਦ੍ਰੋਹੀ ਤੇ ਠੱਗਿਆ ਹੋਇਆ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 29
मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਜਦੋਂ ਦੇਵ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਰਾਣੀ ਅਰਚੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਈ; ਉਹ ਲੋਕ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ, ਆਤਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 30
इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੁ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਉਦਾਰ, ਮਹਾਨੁਭਾਵ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਮਹਾਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਮੈਂ ਯਥਾਸੰਭਵ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 31
य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਪૃਥੁ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੇ, ਸੁਣੇ ਜਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਵੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਪਦਵੀ—ਉਸ ਦਾ ਲੋਕ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਰਥਾਤ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 32
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥
ਜੋ ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਗੁਣ-ਲੱਛਣ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਗਤ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵੈਸ਼੍ਯ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੈਸ਼੍ਯਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਸ਼ੁਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਰਵੋਤਮ ਭਗਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवादृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥
ਮਰਦ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਔਰਤ—ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸੰਤਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੰਤਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰਧਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਸੁਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਅਗਿਆਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੰਡਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਪਰਮ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਅਮੰਗਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
Verse 35
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥
ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਧੰਨਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਯਸ਼ ਦਾਤਾ, ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਦ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਯਕ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 36
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥
ਜੋ ਰਾਜਾ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਥ ਤੇ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇ ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਾਠ/ਜਪ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਅਧੀਨ ਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ—ਜਿਵੇਂ ਪૃਥੁ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ—ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਕਰ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥
ਜੋ ਮੁਕਤ ਤੇ ਅਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਭਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵੈਨ੍ਯ (ਪ੍ਰਿਥੂ) ਦਾ ਪੁੰਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਨਾ, ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 38
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
ਇਹ ਵੈਚਿਤ੍ਰਵੀਰ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਮਹਾਨ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਗਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਤ੍ਯ ਵੀ ਪ੍ਰਿਥੂ ਵਾਂਗ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 39
अनुदिनमिदमादरेण शृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਥੂ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਦਾ, ਜਪਦਾ ਅਤੇ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Pṛthu’s distribution reflects rājadharma purified by devotion: kingship is stewardship, not ownership. By arranging sustenance and pensions according to religious principles, he demonstrates non-exploitative governance and detachment, ensuring social stability while he transitions to vānaprastha. The Bhāgavata frames this as completion of the Lord’s mandate—prosperity administered as service, then relinquished without possessiveness.
The text explicitly states his purpose: control of speech and senses, celibacy, and prāṇa regulation were undertaken “for the satisfaction of Kṛṣṇa,” not for siddhis, fame, or heavenly promotion. As devotion becomes fixed, he abandons separate pursuits of yoga and jñāna because he realizes bhakti to Kṛṣṇa is the ultimate goal and that without attraction to kṛṣṇa-kathā, illusion cannot be fully dispelled.
Anta-kāla-smaraṇa is presented as the culmination of a life of regulated devotion: remembrance is not accidental but the fruit of steady service. Pṛthu’s brahma-bhūta steadiness and absorption in the Lord’s lotus feet illustrate the Bhāgavata conclusion that liberation is secured through devotion, with yogic procedures functioning as supportive rather than independent means.
The narrative describes a yogic withdrawal where bodily constituents are returned to their cosmic totals (earth to earth, water to water, etc.), alongside the relinquishing of sense-identities and false ego (ahaṅkāra) into mahat-tattva. In Bhāgavata theology, this is not impersonal annihilation but freedom from upādhis (material labels) so the self can abide in its constitutional service identity, strengthened by bhakti.
Arci is Pṛthu’s chaste queen who voluntarily accepts forest hardship to serve her husband and, after his passing, performs the rites and enters the funeral fire while meditating on his lotus feet. The deva-patnīs praise her as paralleling Śrī (Lakṣmī) in service to Viṣṇu—highlighting loyalty, selflessness, and devotion-centered marital dharma as spiritually luminous when aligned with the Lord’s purpose.
Phala-śruti functions pedagogically: it motivates śravaṇa and kīrtana by declaring tangible and spiritual results, while ultimately steering the listener toward bhakti. The chapter states that faithful recitation and assisting others to hear leads to attaining Pṛthu’s destination (Vaikuṇṭha) and increases unflinching faith—asserting that contact with saintly character narratives purifies Kali-yuga contamination and awakens devotion.