Adhyaya 22
Pṛthu Mahārāja Meets the Four Kumāras: Bhakti as the Boat Across Saṁsāra
ਜਦੋਂ ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਚਾਰੇ ਕੁਮਾਰ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਰਕੇ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਕੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਪૃਥੁ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਘਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ। ਫਿਰ ਪૃਥੁ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਜਲਦੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ? ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ—ਜਿਗਿਆਸਾ, ਅਰਚਨਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਲਗਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਆਸਕਤੀ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਗੰਠਾਂ ਉਖੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ, ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦਾ ਭੰਗ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੀ ਲਗਨ ਦੀ ਵਿਅਰਥਤਾ ਦੱਸ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਨਾਲ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪૃਥੁ ਸਭ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯਯੁਕਤ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਭਕਤੀਮਈ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् । तत्रोपजग्मुर्मुनयश्चत्वार: सूर्यवर्चस: ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਨਾਗਰਿਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰ ਮੁਨੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 2
तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा । लोकानपापान् कुर्वाणान् सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜੋਤ ਨਾਲ ਉਤਰਦੇ ਉਹ ਸਿੱਧੇਸ਼ਵਰ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਿਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 3
तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थित: । ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਪૃਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਜਿਵੇਂ ਉੱਛਲ ਪਏ; ਉਹ ਸਭਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਝਿਆ ਜੀਵ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਣਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
गौरवाद्यन्त्रित: सभ्य: प्रश्रयानतकन्धर: । विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान् ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਕਾਰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਆਸਨਾਂ ਤੇ ਬੈਠਣਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਾਜਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 5
तत्पादशौचसलिलैर्मार्जितालकबन्धन: । तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन्मानयन्निव ॥ ५ ॥
ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ।
Verse 6
हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् । श्रद्धासंयमसंयुक्त: प्रीत: प्राह भवाग्रजान् ॥ ६ ॥
ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਉਹ ਚਾਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਯੱਗ-ਵੇਦੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਪ੍ਰੀਤਿ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।
Verse 7
पृथुरुवाच अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायना: । यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभि: ॥ ७ ॥
ਪૃਥੂ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਮੰਗਲ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹੋ। ਮੈਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਪੁੰਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ? ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 8
किं तस्य दुर्लभतरमिह लोके परत्र च । यस्य विप्रा: प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुग: ॥ ८ ॥
ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਦੁਲਭ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् । यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतव: ॥ ९ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ; ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 10
अधना अपि ते धन्या: साधवो गृहमेधिन: । यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बुतृणभूमीश्वरावरा: ॥ १० ॥
ਜੋ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਨਹੀਂ ਵੀ, ਪਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਜੇ ਸਾਧੂ-ਭਗਤ ਆਉਣ ਤਾਂ ਉਹ ਧੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ, ਆਸਨ ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕ-ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਉਹ ਘਰ ਵੀ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
व्यालालयद्रुमा वै तेष्वरिक्ताखिलसम्पद: । यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिता: ॥ ११ ॥
ਉਲਟ, ਸਭ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਘਰ ਵੀ ਜੇਥੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਆਉਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋਣ ਲਈ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ-ਜਲ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘਰ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵੱਸੇ ਦਰੱਖਤ ਵਰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्व्रतानि मुमुक्षव: । चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२ ॥
ਪ੍ਰਿਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਸਮੇਤ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਵਰਤ ਨਿਭਾਏ ਹਨ; ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 13
कच्चिन्न: कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् । व्यसनावाप एतस्मिन्पतितानां स्वकर्मभि: ॥ १३ ॥
ਪ੍ਰਿਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਨਾਥੋ! ਜੋ ਲੋਕ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਭੋਗ ਨੂੰ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਖਤਰਨਾਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹਨ, ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਜਾਂ ਸੁਭਾਗ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 14
भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते । कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तय: ॥ १४ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਆਤਮਾਰਾਮ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਕੁਸ਼ਲ-ਅਕੁਸ਼ਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਆਤਮਾਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਭਾਗ-ਅਭਾਗ ਦਾ ਸਵਾਲ ਕਿਵੇਂ?
Verse 15
तदहं कृतविश्रम्भ: सुहृदो वस्तपस्विनाम् । सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेम: केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५ ॥
ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਹੀ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਭਵਾਗਨੀ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੁਹਿਰਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ?
Verse 16
व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावन: । स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यज: ॥ १६ ॥
ਭਗਵਾਨ—ਆਤਮਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸਦਾ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
मैत्रेय उवाच पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु । स्मयमान इव प्रीत्या कुमार: प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਰਥਪੂਰਨ, ਉਚਿਤ, ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 18
सनत्कुमार उवाच साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना । भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीदृशी ॥ १८ ॥
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਭ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਐਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋ—ਇਹੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੈ; ਐਸੀ ਬੁੱਧੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਦ ਨੂੰ ਸੋਭਦੀ ਹੈ।
Verse 19
सङ्गम: खलु साधूनामुभयेषां च सम्मत: । यत्सम्भाषणसम्प्रश्न: सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १९ ॥
ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾ—ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਚਰਚਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਸਭ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विष: पादारविन्दस्य गुणानुवादने । रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलमन्तरात्मन: ॥ २० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਧੁਦ੍ਵਿਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੁਚੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਤੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਕਾਮ, ਕਸ਼ਾਯ ਤੇ ਮਲ ਆਪੇ ਹੀ ਧੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 21
शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्यग्विमृशेषु हेतु: । असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਦੇਹ-ਆਤਮਾ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਅਸੰਗਤਾ (ਵੈਰਾਗ) ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਤੀ ਹੈ।
Verse 22
सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया । योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्यश्रव:कथया पुण्यया च ॥ २२ ॥
ਉਹ ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ, ਭਗਵਦ-ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੁੰਨ੍ਯਸ਼੍ਰਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 23
अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । विविक्तरुच्या परितोष आत्मनि विना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥ २३ ॥
ਧਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਐਸਾ ਬਣਾਓ ਕਿ ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀਏ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਾ ਆਵੇ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੇ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਚਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 24
अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना । यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥ २४ ॥
ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋਵੇ, ਪਰਮਹੰਸ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚਲੇ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਧੁ ਨੂੰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰੱਖੇ, ਬਿਨਾ ਭੌਤਿਕ ਇੱਛਾ ਦੇ ਯਮ-ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇ ਅਤੇ ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਨਾਲ ਡੋਲ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਸਿੱਖੇ।
Verse 25
हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया । भक्त्या ह्यसङ्ग: सदसत्यनात्मनि स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रति: ॥ २५ ॥
ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ ਕੇ ਅਸੱਤ-ਅਨਾਤਮਾ ਵਿਚੋਂ ਅਸੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਬ੍ਰਹਮ—ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਰਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 26
यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा- नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा । दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्नि: ॥ २६ ॥
ਆਚਾਰ੍ਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਵੇਗ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰਤੀ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਜੀਵ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਹ-ਪਰਿਸਰ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ਅੱਗ ਉਸੇ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 27
दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे । परात्मनोर्यद्वयवधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥
ਜਦੋਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਤਰ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 28
आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि । सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८ ॥
ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਲਈ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 29
निमित्ते सति सर्वत्र जलादावपि पूरुष: । आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा ॥ २९ ॥
ਸਿਰਫ਼ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਤੇਲ ਜਾਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 30
इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मन: । चेतनां हरते बुद्धे: स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਚੇਤਨਾ ਲੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕੰਢੇ ਦੀ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਚੁੱਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंश: स्मृतिक्षये । तद्रोधं कवय: प्राहुरात्मापह्नवमात्मन: ॥ ३१ ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਹਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚਿੱਤ ਦੀ ਅਨੁਸਮ੍ਰਿਤੀ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਵੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੋਕ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ‘ਆਤਮਾ-ਅਪਹਨਵ’—ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਿਸਮਰਨ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 32
नात: परतरो लोके पुंस: स्वार्थव्यतिक्रम: । यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मन: स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝੇ।
Verse 33
अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् । भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद्येनाविशति मुख्यताम् ॥ ३३ ॥
ਧਨ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਧਿਆਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਭ ਹਿਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषु: । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥
ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਭੋਗਵਾਦੀ ਕਰਮ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ।
Verse 35
तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते । त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुत: ॥ ३५ ॥
ਚਾਰ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਹੀ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤਾਂ ਮੌਤ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਸਦਾ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ।
Verse 36
परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु । न तेषां विद्यते क्षेममीशविध्वंसिताशिषाम् ॥ ३६ ॥
ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜੋ ਭੇਦ ਅਸੀਂ ਬਰਕਤਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਖੇਮ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् । य: क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगावि: प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਨਰੇਂਦਰ ਪૃਥੂ! ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਤੇ ਬੁੱਧੀ-ਰੂਪ ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਜੋਂ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ; ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ।
Verse 38
यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धि: । तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਤ-ਅਸਤ ਵਾਂਗ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ—ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦਾ ਭਰਮ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਇਆ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਤ੍ਯ ਮੁਕਤ, ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ, ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਤੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਮਲ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 39
यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्त: । तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਰਗੀ ਕੋਮਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਤ ਜਨ ਕਰਮ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕਠਿਨ ਗੰਢ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਤਿ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਯੋਗੀ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ।
Verse 40
कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां षड्वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति । तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम् ॥ ४० ॥
ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਭਵਸਾਗਰ ਬਹੁਤ ਦੁਸਤਾਰ ਹੈ, ਛਡਵਰਗ ਰੂਪੀ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਅਭਕਤ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਤਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ—ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਭਜਨੀਯ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਾ ਬਣਾ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੁਸਤਾਰ ਸਾਗਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਖਤਰੇ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 41
मैत्रेय उवाच स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा । दर्शितात्मगति: सम्यक्प्रशस्योवाच तं नृप: ॥ ४१ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਤਮ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਗਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਇਉਂ ਕਿਹਾ।
Verse 42
राजोवाच कृतो मेऽनुग्रह: पूर्वं हरिणार्तानुकम्पिना । तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागता: ॥ ४२ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਭਗਵਨ! ਪਹਿਲਾਂ ਦੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਦਿਖਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਆਓਗੇ; ਉਸੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਏ ਹੋ।
Verse 43
निष्पादितश्च कार्त्स्न्येन भगवद्भिर्घृणालुभि: । साधूच्छिष्टं हि मे सर्वमात्मना सह किं ददे ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਵਾਂਗ ਦਇਆਲੂ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਭੇਟ ਕਰਾਂ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ ਉਹ ਸਭ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮੇਤ ਮੈਂ ਕੀ ਦੇਵਾਂ?
Verse 44
प्राणा दारा: सुता ब्रह्मन् गृहाश्च सपरिच्छदा: । राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम् ॥ ४४ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਮੇਰੀ ਜਾਨ, ਪਤਨੀ, ਪੁੱਤਰ, ਘਰ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ, ਮੇਰਾ ਰਾਜ, ਬਲ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 45
सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ ४५ ॥
ਜੋ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੈਨਾਪਤੀ, ਰਾਜਾ, ਦੰਡ-ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 46
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादय: ॥ ४६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੰਪਤੀ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਖ਼ਤਰੀ ਆਦਿ ਅੰਨ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 47
यैरीदृशी भगवतो गतिरात्मवाद एकान्ततो निगमिभि: प्रतिपादिता न: । तुष्यन्त्वदभ्रकरुणा: स्वकृतेन नित्यं को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ४७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਕੇ ਅਸੀਮ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਮੇਘ-ਸਮ ਕਰੁਣਾਮਯ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਕੌਣ ਉਤਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ; ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਸੀਮ ਦਇਆ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ।
Verse 48
मैत्रेय उवाच त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिता: । शीलं तदीयं शंसन्त: खेऽभवन्मिषतां नृणाम् ॥ ४८ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੁ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਉਹ ਚਾਰੇ ਕੁਮਾਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਸਭ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 49
वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया । आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थित: ॥ ४९ ॥
ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੁ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿ ਕੇ ਐਸਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ।
Verse 50
कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् । यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रह्मसात्कृतम् ॥ ५० ॥
ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਸਮੇਂ, ਹਾਲਾਤ, ਬਲ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥੋਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਏ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਸੀ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 51
फलं ब्रह्मणि संन्यस्य निर्विषङ्ग: समाहित: । कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृते: परम् ॥ ५१ ॥
ਪૃਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬ੍ਰਹਮ (ਭਗਵਾਨ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸਕਤ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਦਾਸ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।
Verse 52
गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वित: । नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत् ॥ ५२ ॥
ਸਾਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪૃਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਜੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਵੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਨਾਸਕਤ ਤੇ ਨਿਰਹੰਕਾਰ ਰਿਹਾ।
Verse 53
एवमध्यात्मयोगेन कर्माण्यनुसमाचरन् । पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮ-ਯੋਗ (ਭਕਤੀ-ਯੋਗ) ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪૃਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਚਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਰਚੀ ਤੋਂ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜਨਮੇ।
Verse 54
विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् । सर्वेषां लोकपालानां दधारैक: पृथुर्गुणान् ॥ ५४ ॥
ਵਿਜਿਤਾਸ਼ਵ, ਧੂਮ੍ਰਕੇਸ਼, ਹਰ੍ਯਕ੍ਸ਼, ਦ੍ਰਵਿਣ ਅਤੇ ਵ੍ਰਕ—ਇਹ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪૃਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਲੋਕ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਏ।
Verse 55
गोपीथाय जगत्सृष्टे: काले स्वे स्वेऽच्युतात्मक: । मनोवाग्वृत्तिभि: सौम्यैर्गुणै: संरञ्जयन् प्रजा: ॥ ५५ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਰਮ ਭਗਤ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ, ਬਾਣੀ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 56
राजेत्यधान्नामधेयं सोमराज इवापर: । सूर्यवद्विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु ॥ ५६ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ‘ਰਾਜਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਚੰਦਰਰਾਜ ਸੋਮਰਾਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੂਰਜਦੇਵ ਵਾਂਗ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਕੜੇ ਸਨ—ਜੋ ਤਾਪ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੰਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 57
दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निर्महेन्द्र इव दुर्जय: । तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅਦਮ੍ਯ ਸਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕੋਈ ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਜੇਯ ਸਨ; ਪਰ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਉਦਾਰ ਸਨ।
Verse 58
वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् । समुद्र इव दुर्बोध: सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥
ਜਿਵੇਂ ਪర్జਨ੍ਯ ਮਨਮੁਤਾਬਕ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ ਰਾਜੀ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗਹਿਰੇ ਸਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ।
Verse 59
धर्मराडिव शिक्षायामाश्चर्ये हिमवानिव । कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा ॥ ५९ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਧਰਮਰਾਜ ਯਮ ਵਾਂਗ ਅਦਭੁਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਰਤਨ ਤੇ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਧਨਾਢ੍ਯ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਵਰੁਣਦੇਵ ਵਾਂਗ ਗੁਪਤ—ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ।
Verse 60
मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा । अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव ॥ ६० ॥
ਦੇਹ-ਬਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਬਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੁ ਸਰਬਤ੍ਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਅਸਹਿ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ-ਰੂਪ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸਮਾਨ ਸਨ।
Verse 61
कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव । वात्सल्ये मनुवन्नृणां प्रभुत्वे भगवानज: ॥ ६१ ॥
ਸੌੰਦਰ੍ਯ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੰਦર્પ ਵਰਗੇ, ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਨ। ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਜਿਹੇ, ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ ਸਨ।
Verse 62
बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरि: । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु । ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्य: परोद्यमे ॥ ६२ ॥
ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਰਗੇ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਸਵੈੰ ਹਰਿ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਭਕਤਾਂ—ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ—ਦਾ ਉਹ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦੇ। ਲੱਜਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ, ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਲਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 63
कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां राम: सतामिव ॥ ६३ ॥
ਉੱਚੇ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗਾਈ। ਇਸ ਮਿੱਠੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਤ-ਜਨ ਕਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ; ਇਹ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਵਰਗੀ ਮਧੁਰ ਸੀ।
Frequently Asked Questions
This act honors caraṇāmṛta as spiritually purifying and models śāstric etiquette: a ruler becomes truly glorious by humility before realized devotees. In Bhāgavata theology, the Lord’s mercy flows through His devotees; reverence to them accelerates purification and anchors kingship in service rather than pride.
He defines it as detachment from the bodily concept and steady attachment to the Supreme Lord beyond the guṇas. This attachment is cultivated through bhakti practices—hearing, chanting, worship, and inquiry—and it naturally cleanses lust from the heart, making liberation meaningful and stable.
Those absorbed in money-making and sense gratification—and even those who keep such association—should be avoided, because that association agitates the mind, strengthens anarthas, and obstructs dharma, artha, kāma, and especially mokṣa. The chapter frames bad association as the practical root of spiritual decline.
Because without devotion to the Lord’s lotus feet, the ‘hard-knotted’ desires for fruitive activity persist. Sanat-kumāra presents bhakti as uniquely effective: service to Bhagavān redirects desire itself, whereas mere restraint or analysis often fails against entrenched saṁskāras.
The Lord’s lotus feet are compared to boats that carry one safely across saṁsāra, which is dangerous like an ocean filled with sharks (temptations, anarthas, karmic reactions). The teaching emphasizes śaraṇāgati—taking shelter—over relying solely on austerity or self-powered methods.