Adhyaya 20
Lord Viṣṇu Instructs Pṛthu: Forgiveness, Ātmā-Deha Viveka, and the Bhakti Ideal of Kingship
ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਪૃਥੂ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਬਣੇ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਪ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪૃਥੂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਦ੍ਵੈਸ਼, ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਗਵਦਭਕਤ ਰਾਜਾ ਅੰਦਰੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਰਾਜਧਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ; ਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰ ਲੈਣਾ ਨਿੰਦਨੀਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪૃਥੂ ਭੌਤਿਕ ਵਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਨੂੰ ਵੀ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਭਕਤੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਿਆ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨ ਪਾਲਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਮਝੌਤੇ ਮਗਰੋਂ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਨਿਮਰਤਾ ਵਾਲਾ ਪૃਥੂ ਦਾ ਰਾਜ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच । भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः । यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਨਿਨਿਆਵੇਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਯੱਗਪਤੀ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਘਵਾ ਇੰਦਰ ਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच एष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह । क्षमापयत आत्मानममुष्य क्षन्तुमर्हसि ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ, ਸੁਰਗਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸੌ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ।
Verse 3
सुधिय: साधवो लोके नरदेव नरोत्तमा: । नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम् ॥ ३ ॥
ਹੇ ਨਰਦੇਵ, ਜੋ ਸੁਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਾਧੂ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਪਰਹਿਤ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਵੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਹ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ।
Verse 4
पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देवमायया । श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया ॥ ४ ॥
ਜੇ ਤੂੰ ਵਰਗਾ ਪੁਰਖ, ਜੋ ਪੂਰਵ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਦੇਵਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਉੱਨਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 5
अत: कायमिमं विद्वानविद्याकामकर्मभि: । आरब्ध इति नैवास्मिन्प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते ॥ ५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੇਹ ਅਵਿਦਿਆ, ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਜਨਿਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 6
असंसक्त: शरीरेऽस्मिन्नमुनोत्पादिते गृहे । अपत्ये द्रविणे वापि क: कुर्यान्ममतां बुध: ॥ ६ ॥
ਜੋ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਗ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਘਰ, ਬੱਚੇ, ਧਨ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਮਤਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇਗਾ?
Verse 7
एक: शुद्ध: स्वयंज्योतिर्निर्गुणोऽसौ गुणाश्रय: । सर्वगोऽनावृत: साक्षी निरात्मात्मात्मन: पर: ॥ ७ ॥
ਜੀਵਾਤਮਾ ਇਕ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਜੜ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਆਵਰਨ-ਰਹਿਤ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 8
य एवं सन्तमात्मानमात्मस्थं वेद पूरुष: । नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: स मयि स्थित: ॥ ८ ॥
ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 9
य: स्वधर्मेण मां नित्यं निराशी: श्रद्धयान्वित: । भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति ॥ ९ ॥
ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
परित्यक्तगुण: सम्यग्दर्शनो विशदाशय: । शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यमश्नुते ॥ १० ॥
ਜਦੋਂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰੀ ਭੌਤਿਕ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਭਗਤ ਦਾ ਮਨ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਕੈਵਲ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् । कूटस्थमिममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥
ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਦੇਹ ਕੇਵਲ ਅਡੋਲ ਆਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਉਦਾਸੀਨ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੈ, ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 12
भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मन: । दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदा: ॥ १२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਿਥੂ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਾਅ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਹੋਇਆ ਮਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਤਮਾ ਇਸ ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਜੋੜ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗਾਢ ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਵਿਗੜਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 13
सम: समानोत्तममध्यमाधम: सुखे च दु:खे च जितेन्द्रियाशय: । मयोपक्लृप्ताखिललोकसंयुतो विधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम् ॥ १३ ॥
ਹੇ ਵੀਰ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਸਦਾ ਸਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਛੋਟੇ—ਸਭ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵਰਤਾਵ ਕਰ। ਅਸਥਾਈ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਗੜ ਨਾ; ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ। ਮੇਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਹੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਰਮ ਨਿਭਾ—ਤੇਰਾ ਮੁੱਖ ਕਰਤੱਬ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ।
Verse 14
श्रेय: प्रजापालनमेव राज्ञो यत्साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंशम् । हर्तान्यथा हृतपुण्य: प्रजाना- मरक्षिता करहारोऽघमत्ति ॥ १४ ॥
ਰਾਜੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਰ ਵਸੂਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਢੰਗ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਜਾ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਦੇਣ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 15
एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त धर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्या: । ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान् द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोक: ॥ १५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ! ਜੇ ਤੂੰ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਂ ਅਤੇ ਮਨ-ਘੜੰਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਬਿਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸੁਖੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੇਗੀ; ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੂੰ ਸਨਕਾਦਿ ਚਾਰ ਕੁਮਾਰਾਂ ਵਰਗੇ ਸਿੱਧ-ਮੁਕਤ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 16
वरं च मत्कञ्चन मानवेन्द्र वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रित: । नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभि- र्योगेन वा यत्समचित्तवर्ती ॥ १६ ॥
ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ! ਤੇਰੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਵਰ ਚਾਹੇ ਮੰਗ ਲੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਤੇ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਯੱਗ, ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜੋ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਮਚਿੱਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੀ ਸਮਭਾਵ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 17
मैत्रेय उवाच स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् । अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरे: ॥ १७ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਗੁਰੂ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 18
स्पृशन्तं पादयो: प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा । शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥ १८ ॥
ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਸੀ; ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪૃਥੂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹਣ ਲਈ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਪૃਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯੱਗ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਕਾਰਨ ਜੋ ਵੀ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਸੀ, ਉਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हण: । समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुज: ॥ १९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਨੇ ਪૃਥੂ ਵੱਲੋਂ ਅਰਪਿਤ ਆਰਾਧਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ। ਪૃਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਦਾ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਭਰਦਾ ਗਿਆ।
Verse 20
प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनमनुग्रहविलम्बित: । पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम् ॥ २० ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਠਹਿਰ ਗਏ। ਕਮਲ-ਨੇਤਰ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਗਏ।
Verse 21
स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिं विलोकितुं नाशकदश्रुलोचन: । न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवो हृदोपगुह्यामुमधादवस्थित: ॥ २१ ॥
ਆਦਿਰਾਜ ਪૃਥੂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰਿ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕੇ। ਗਲਾ ਭਰ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬੋਲ ਨਾ ਸਕੇ; ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਅਲਿੰਗਨ ਕਰਕੇ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ।
Verse 22
अथावमृज्याश्रुकला विलोकयन्- नतृप्तदृग्गोचरमाह पूरुषम् । पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते विन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विष: ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਅੰਸੂ ਪੂੰਝ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ, ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਗਰੁੜ ਦੇ ਉੱਚੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਦਾ ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਪૃਥੂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 23
पृथुरुवाच वरान्विभो त्वद्वरदेश्वराद् बुध: कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् । ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां तानीश कैवल्यपते वृणे न च ॥ २३ ॥
ਪૃਥੂ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਵਿਭੋ! ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ; ਫਿਰ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵਰ ਕਿਉਂ ਮੰਗੇ? ਐਸੇ ਵਰ ਤਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਕੈਵਲ੍ਯਪਤੇ! ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
Verse 24
न कामये नाथ तदप्यहं क्वचिन् न यत्र युष्मच्चरणाम्बुजासव: । महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतो विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वर: ॥ २४ ॥
ਹੇ ਨਾਥ! ਜਿੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਸ ਨਹੀਂ, ਐਸਾ ਸਾਯੁਜ੍ਯ ਵੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੇਰਾ ਵਰ ਇਹ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਕੰਨ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਸਕਾਂ।
Verse 25
स उत्तमश्लोक महन्मुखच्युतो भवत्पदाम्भोजसुधा कणानिल: । स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरै: ॥ २५ ॥
ਹੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ! ਮਹਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਧੂੜ ਕੇਸਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਂਗ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਭੁੱਲਿਆ ਸਨਾਤਨ ਸੰਬੰਧ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵਰ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
यश: शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् । कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया ॥ २६ ॥
ਹੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਆਰਯ-ਸਤਸੰਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਯਾਦ੍ਰਿਚਛਾ ਨਾਲ ਇਕ ਵਾਰ ਤੇਰਾ ਮੰਗਲਮਈ ਯਸ਼ ਸੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ—ਜੇ ਪਸ਼ੂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਿਵੇਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੇਰੀਆਂ ਅਨੰਤ ਲੀਲਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਣ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਸਿੱਧੀ ਮੰਨੀ।
Verse 27
अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं गुणालयं पद्मकरेव लालस: । अप्यावयोरेकपतिस्पृधो: कलि- र्न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयो: ॥ २७ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਖਿਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਯ, ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ—ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ—ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕੋ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਸਪರ್ಧਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 28
जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं स्यादेव यत्कर्मणि न: समीहितम् । करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सल: स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २८ ॥
ਹੇ ਜਗਦੀਸ਼! ਜਗਤ-ਜਨਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਜਿਸ ਸੇਵਾ-ਮੰਚ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੇਰੇ ਦਖ਼ਲ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਦੀਨਵਤਸਲ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਪੱਖ ਲਵੋਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਛੋਟੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸਵੈ-ਪਰਯਾਪਤ ਹੋ—ਉਸਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ?
Verse 29
भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् । भवत्पदानुस्मरणादृते सतां निमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे ॥ २९ ॥
ਇਸੇ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਾਧੂ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਭੌਤਿਕ ਮੋਹ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਿਮਿੱਤ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 30
मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् । वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसित: कथं पुन: कर्म करोति मोहित: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਨੂੰ ‘ਵਰ ਮੰਗ’ ਕਹਿਣਾ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਲੋਕ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितो यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुध: । यथा चरेद् बालहितं पिता स्वयं तथा त्वमेवार्हसि न: समीहितुम् ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਭੁੱਲ ਕੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਭੌਤਿਕ ਸੁਖਾਂ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਮਝੇਂ ਉਹੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬਖ਼ਸ਼।
Verse 32
मैत्रेय उवाच इत्यादिराजेन नुत: स विश्वदृक् तमाह राजन्मयि भक्तिरस्तु ते । दिष्ट्येदृशी धीर्मयि ते कृता यया मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम् ॥ ३२ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਦਿਰਾਜ ਪૃਥੂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਸਦਾ ਰਹੇ। ਧੰਨ ਹੈ ਤੇਰੀ ਐਸੀ ਬੁੱਧੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਦੁਸਤ੍ਯਜ ਮਾਇਆ ਵੀ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 33
तत्त्वं कुरु मयादिष्टमप्रमत्त: प्रजापते । मदादेशकरो लोक: सर्वत्राप्नोति शोभनम् ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਨਾ ਹੋ। ਜੋ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸ਼ੁਭਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
मैत्रेय उवाच इति वैन्यस्य राजर्षे: प्रतिनन्द्यार्थवद्वच: । पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम् ॥ ३४ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵੈਨ੍ਯ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪૃਥੂ ਦੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 35
देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगा: । किन्नराप्सरसो मर्त्या: खगा भूतान्यनेकश: ॥ ३५ ॥ यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तित: । सभाजिता ययु: सर्वे वैकुण्ठानुगतास्तत: ॥ ३६ ॥
ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ, ਪੰਨਗਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਮਰਤਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 36
देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगा: । किन्नराप्सरसो मर्त्या: खगा भूतान्यनेकश: ॥ ३५ ॥ यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तित: । सभाजिता ययु: सर्वे वैकुण्ठानुगतास्तत: ॥ ३६ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਜ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ, ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਧਨ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਅੰਜਲੀਬੱਧ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਨੁਸਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 37
भगवानपि राजर्षे: सोपाध्यायस्य चाच्युत: । हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ३७ ॥
ਅਚ੍ਯੁਤ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ।
Verse 38
अदृष्टाय नमस्कृत्य नृप: सन्दर्शितात्मने । अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ ॥ ३८ ॥
ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਨੇ ਉਸ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ ਪਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਦੇਵ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Viṣṇu’s intervention protects both the sacrificial order and the devotee’s character. He teaches that true advancement is marked by kṣamā, absence of malice, and steady intelligence rooted in ātmā-deha viveka. If Pṛthu—an exemplary king following ācārya-instructions—were to be carried away by anger and rivalry, even religious success (yajña) could become spiritually hollow. Forgiveness thus preserves bhakti and public dharma simultaneously.
The chapter defines protection of citizens as the king’s primary occupational duty. A ruler who protects under brāhmaṇical guidance and paramparā-based principles shares in citizens’ piety, whereas one who merely collects taxes without protection incurs liability for their impiety and loses his own merit. The teaching frames governance as service-accountability before Bhagavān, not as entitlement.
Pṛthu identifies material boons as automatically available within saṁsāra and therefore unworthy of a learned devotee’s request. He also rejects sāyujya because it lacks the ‘nectar’ of devotion—service and relish of the Lord’s lotus feet. By asking for limitless capacity to hear from pure devotees, he chooses śravaṇa-bhakti as the enduring benediction that awakens one’s forgotten relationship with Bhagavān and sustains liberated devotion.
Sanaka, Sanātana, Sanandana, and Sanat-kumāra are eternally liberated sages associated with pristine jñāna and devotion. Viṣṇu indicates that when Pṛthu rules according to brāhmaṇa guidance and avoids mental concoction, such liberated personalities become accessible—signaling that righteous governance aligned with bhakti attracts the highest spiritual association and instruction.