Adhyaya 19
Indra’s Envy at Pṛthu’s Aśvamedha and Brahmā’s Intervention (False Renunciation Exposed)
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕੀਤੇ। ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਨੰਦ-ਸੁਨੰਦ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਯੱਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਦੀਆਂ, ਰੁੱਖ, ਗਾਂਵਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਤੇ ਪਹਾੜ ਭਰਪੂਰਤਾ ਦੇਣ ਲੱਗੇ—ਇਹ ਅਧੋක්ෂਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸੰਗਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ। ਪૃਥੂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਕੀਰਤੀ ਤੇ ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯੱਗ ਦਾ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾ ਲੈਂਦਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ‘ਸੰਨਿਆਸੀ’ ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਕਪਟ-ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਰੂਪ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪૃਥੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਵੇਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਹਿਚਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵਿਜਿਤਾਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪૃਥੂ ਆਪ ਦੰਡ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਸ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆ ਕੇ ਹਿੰਸਾ ਰੋਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟਕਰਾਅ ਵਧਿਆ ਤਾਂ ਅਧਰਮੀ ਮਤ ਫੈਲਣਗੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ 99 ਯੱਗਾਂ ‘ਤੇ ਰੁਕ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਰਮ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪૃਥੂ ਮੰਨ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਸੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन स: । ब्रह्मावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਤਦ ਰਾਜਾ ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ ਵਿੱਚ, ਮਨੂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗਾਂ ਲਈ ਦੀਖਿਆ ਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤੀ।
Verse 2
तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मन: । शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम् ॥ २ ॥
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਰਗ-ਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪૃਥੂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ-ਮਹੋਤਸਵ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ।
Verse 3
यत्र यज्ञपति: साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वर: । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरु: प्रभु: ॥ ३ ॥
ਜਿੱਥੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸਾਖ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ—ਜੋ ਸਰਵਾਤਮਾ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ—ਉਥੇ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
Verse 4
अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालै: सहानुगै: । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਪਾਲ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਏ; ਗੰਧਰਵ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 5
सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादय: । सुनन्दनन्दप्रमुखा: पार्षदप्रवरा हरे: ॥ ५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਦਿਤੀ-ਵੰਸ਼ਜ, ਦਾਨਵ, ਗੁਹ੍ਯਕ ਆਦਿ ਵੀ ਸਨ; ਅਤੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਰਸ਼ਦ—ਸੁਨੰਦ ਤੇ ਨੰਦ ਆਦਿ—ਵੀ ਨਾਲ ਆਏ।
Verse 6
कपिलो नारदो दत्तो योगेशा: सनकादय: । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुका: ॥ ६ ॥
ਕਪਿਲ, ਨਾਰਦ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਸਨਕ ਆਦਿ ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਉਤਸੁਕ ਮਹਾ-ਭਾਗਵਤ ਭਕਤ ਸਨ—ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਆਏ।
Verse 7
यत्र धर्मदुघा भूमि: सर्वकामदुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥
ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਉਸ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਧਰਮ-ਦੁਘਾ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਰਗੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 8
ऊहु: सर्वरसान्नद्य: क्षीरदध्यन्नगोरसान् । तरवो भूरिवर्ष्माण: प्रासूयन्त मधुच्युत: ॥ ८ ॥
ਨਦੀਆਂ ਨੇ ਮਿੱਠਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ ਆਦਿ ਸਭ ਰਸ ਵਗਾਏ; ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਦ ਟਪਕਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਫਲ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् । उपायनमुपाजह्रु: सर्वे लोका: सपालका: ॥ ९ ॥
ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੇ ਰਤਨਾਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦਿੱਤੇ; ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਖਨਿਜੀ ਖਾਦ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪૃਥੂ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਭੇਟਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ।
Verse 10
इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । असूयन् भगवानिन्द्र: प्रतिघातमचीकरत् ॥ १० ॥
ਅਧੋක්ෂਜ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਪૃਥੂ ਦੀ ਪਰਮ ਉੱਨਤੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 11
चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहित: ॥ ११ ॥
ਜਦੋਂ ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੂ ਆਖ਼ਰੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦੋਂ ਈਰਖਾਲੂ ਇੰਦਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਯੱਗ ਲਈ ਨਿਯਤ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 12
तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रम: ॥ १२ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਲਦੀ ਜਾਂਦੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਅਤ੍ਰੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵੇਖ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭੇਸ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪਾਖੰਡ ਸੀ—ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 13
अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथ: । अन्वधावत सङ्कुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १३ ॥
ਅਤ੍ਰੀ ਮੁਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਪૃਥੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਉਹ ਮਹਾਰਥੀ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਚਾਲ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਠਹਿਰ! ਠਹਿਰ!”
Verse 14
तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥ १४ ॥
ਜਟਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਭਸਮ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਉਹ ਭੇਸ ਵੇਖ ਕੇ ਪૃਥੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਸਮਝਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤੀਰ ਨਾ ਛੱਡੇ।
Verse 15
वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् । जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५ ॥
ਜਦ ਅਤ੍ਰੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪૃਥੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧੋਖਾ ਖਾ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੁੜ ਆਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ—“ਪੁੱਤਰ, ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹੇਂਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰ; ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੀਚ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 16
एवं वैन्यसुत: प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵੇਨ ਦਾ ਪੋਤਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਭੱਜਦੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਧਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ ਸੀ।
Verse 17
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हित: स्वराट् । वीर: स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪૃਥੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਝੂਠਾ ਭੇਸ ਤੇ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਘੋੜਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਵੀਰ ਪૃਥੂ-ਪੁੱਤਰ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 18
तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षय: । नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥ १८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਦੁਰ! ਜਦੋਂ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵੇਖੀ, ਤਾਂ ਸਭ ਨੇ ਇਕਮਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਿਜਿਤਾਸ਼ਵ’ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरि: । चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभु: ॥ १९ ॥
ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਸਵਰਗ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਉੱਤੇ ਘਣਾ ਅੰਧਕਾਰ ਛਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਢੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਉਹ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾ ਲਿਆ ਜੋ ਬਲੀ ਦੇ ਯੂਪ ਕੋਲ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਸੀ।
Verse 20
अत्रि: सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा । कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २० ॥
ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪૃਥੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਜਲਦੀ ਭੱਜਦੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਵੀਰ ਮੁੜ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੋਪੜੀ ਵਾਲਾ ਡੰਡਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 21
अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हित: स्वराट् ॥ २१ ॥
ਅਤ੍ਰੀ ਦੇ ਮੁੜ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪૃਥੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਝੂਠਾ ਭੇਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਘੋੜਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 22
वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् । तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बला: ॥ २२ ॥
ਵੀਰ ਵਿਜਿਤਾਸ਼ਵ ਨੇ ਮੁੜ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਯੱਗ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਪਰਤਿਆ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ; ਇਹ ਰੀਤ ਇੰਦਰ ਨੇ ਚਲਾਈ।
Verse 23
यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ २३ ॥
ਘੋੜਾ ਛੀਨਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੇ ਜੋ ਜੋ ਭਿਖਾਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਸਨ; ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਖੰਡ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 24
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਨ੍ਯ (ਪ੍ਰਿਥੂ) ਦੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੇ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਏ ਤੇ ਫੈਲਾਏ ਪਾਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਫਸ ਗਈ।
Verse 25
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
ਨੰਗੇ ਰਹਿਣਾ, ਲਾਲ ਕੱਪੜੇ ਆਦਿ ਉਪਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਧਰਮ’ ਸਮਝ ਕੇ ਲੋਕ ਭਰਮ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਚਤੁਰ ਤੇ ਵਾਕਚਾਤੁਰ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 26
तदभिज्ञाय भगवान्पृथु: पृथुपराक्रम: । इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुक: ॥ २६ ॥
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਹਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਿਥੂ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 27
तमृत्विज: शक्रवधाभिसन्धितंविचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् । निवारयामासुरहो महामतेन युज्यतेऽत्रान्यवध: प्रचोदितात् ॥ २७ ॥
ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ—ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੋ; ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਯੱਗ-ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਹੀ ਵਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनंह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । अयातयामोपहवैरनन्तरंप्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨਾ ਵਰਤੇ ਗਏ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾਂਗੇ; ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ।
Verse 29
इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्घस्ताञ्जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भू: प्रत्यषेधत ॥ २९ ॥
ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਰਿਤਵਿਜ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ੍ਰੁਵ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਹੁਤੀ ਪਾਉਣ ਹੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनु: । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनव: सुरा: ॥ ३० ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜੋ, ਇੰਦਰ ਵਧਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੱਗ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਹੀ ਦੇਹ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਸ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਉਹੀ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਯੱਗ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ; ਫਿਰ ਇਸ ਮਹਾਯੱਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 31
तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजा: । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञ: कर्मैतद्विजिघांसता ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਵੇਖੋ—ਰਾਜੇ ਦੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੇ ਜੋ ਢੰਗ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਰਾਹ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਗਾੜ ਦੇਵੇਗਾ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਦੁਰੁਪਯੋਗ ਕਰਕੇ ਕਈ ਅਧਰਮੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਚਲਾ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 32
पृथुकीर्ते: पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतु: । अलं ते क्रतुभि: स्विष्टैर्यद्भवान्मोक्षधर्मवित् ॥ ३२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੂ ਲਈ ਹੁਣ ਕੇਵਲ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਯੱਗ ਹੀ ਰਹਿਣ। ਤੁਸੀਂ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਯੱਗਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?
Verse 33
नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि । उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ ॥ ३३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਨਾ ਤੈਨੂੰ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ; ਤੂੰ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹੋ।
Verse 34
मास्मिन्महाराज कृथा: स्म चिन्तांनिशामयास्मद्वच आदृतात्मा । यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुंमनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम् ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਦੈਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਕਾਵਟ ਆਈ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਘਬਰਾਕੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਆਦਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਅਤਿ-ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮਨ ਨੂੰ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 35
क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रह: । धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितै: ॥ ३५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਯੱਗ ਹੁਣ ਰੋਕ ਦਿਓ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਈ ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਣਚਾਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 36
एभिरिन्द्रोपसंसृष्टै: पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥
ਵੇਖੋ, ਸੁਰਗ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਪਦ੍ਰਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਯੱਗ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਤੇਰਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦਾ ਘੋੜਾ ਚੁਰਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਇਹ ਮਨਮੋਹਕ ਪਾਖੰਡੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਆਗੇ ਜਨਤਾ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੇਗੀ।
Verse 37
भवान् परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ ३७ ॥
ਹੇ ਵੈਨ੍ਯ ਪૃਥੂ! ਤੁਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਲਾਂਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਹੋ। ਰਾਜਾ ਵੇਨ ਦੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਲਗਭਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ; ਉਸੇ ਉਚਿਤ ਵੇਲੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਵੇਨ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 38
स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ, ਲੋਕ-ਰੱਖਿਅਕ! ਆਪਣੇ ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਸ੍ਰਜਕਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਇੰਦਰ ਦੀ ਇਹ ਮਾਇਆ ਉਪਧਰਮਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਾਖੰਡ-ਮਾਰਗ ਹੈ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕੋ।
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पति: । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਉਤਾਵਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਘਵਾ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਸੰਧਿ ਕਰ ਲਈ।
Verse 40
कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिता: ॥ ४० ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਹੁਕਰਮੀ ਪૃਥੂ ਨੇ ਯਜਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਵਭ੍ਰਥ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ।
Verse 41
विप्रा: सत्याशिषस्तुष्टा: श्रद्धया लब्धदक्षिणा: । आशिषो युयुजु: क्षत्तरादिराजाय सत्कृता: ॥ ४१ ॥
ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸੱਚੀਆਂ ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਸਤਕਾਰ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸ਼ੱਤਾ-ਆਦਿ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ।
Verse 42
त्वयाहूता महाबाहो सर्व एव समागता: । पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवा: ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਸੱਦੇ ਨਾਲ ਸਭ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ, ਦੇਵਲੋਕ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਆਮ ਲੋਕ—ਤੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸਭ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Indra stole the horse out of envy and fear that Pṛthu’s accumulating sacrificial merit and fame would eclipse his own status. The Bhāgavata highlights that even devas, though powerful administrators, remain within the modes of nature and can be afflicted by mātsarya (competitive jealousy). This incident teaches that ritual success without humility can trigger rivalry, and that true dharma requires freedom from egoistic comparison.
Indra repeatedly adopted external renunciant symbols—ashes, matted hair, skull-topped staff, nakedness, red garments—using them as camouflage to commit theft. The chapter states these forms became “symbols of atheistic philosophy” when later imitated by people lacking discernment, who equated costume with spirituality. The warning is shastric: genuine sannyāsa is defined by inner detachment and devotion, whereas imitation renunciation becomes a vehicle for adharma and social confusion.
Vijitāśva is the honorific name bestowed upon Pṛthu’s son by the sages after he successfully recovered the sacrificial horse from Indra. The name emphasizes his heroic capacity to ‘conquer the horse’ (i.e., retrieve and protect the yajña’s integrity), while also showing that his restraint—hesitating to kill a seemingly religious figure—was rooted in respect for dharma, even though it was exploited by Indra.
Brahmā forbade killing Indra because Indra is a principal deva-administrator and an empowered assistant within the Lord’s cosmic governance; disrupting him would destabilize the sacrificial purpose meant to satisfy devas. More importantly, Brahmā warns that opposition would provoke Indra to further innovate counterfeit religious systems, increasing adharma in society. He instructs Pṛthu—already knowledgeable in liberation—that rivalry-driven completion of ‘one hundred’ is unnecessary; spiritual success is measured by detachment and devotion, not numerical triumph.
Viṣṇu’s presence confirms the theological principle that He is the antaryāmī (Supersoul) and the proprietor and enjoyer of all yajña results. The cosmic assembly accompanying Him indicates that all divine functions culminate in the Supreme Lord. In narrative terms, it validates Pṛthu’s dharmic rule and frames the later conflict as a test: even in a sanctified arena, envy can arise, and only surrender to higher counsel (Brahmā) preserves dharma.