Adhyaya 17
Pṛthu Pursues the Earth and the Earth Takes the Form of a Cow (Bhūmi as Gauḥ)
ਸੂਤ-ਮਾਗਧ ਆਦਿ ਗਾਇਕ ਪૃਥੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ, ਰਿਤਵਿਜਾਂ, ਪ੍ਰਜਾ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸਥਿਰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼ਾਸਨ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਿਦੁਰ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਭੂਮੀ ਨੇ ਗਉ-ਰੂਪ ਕਿਉਂ ਧਾਰਿਆ, ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸਮਤਲ ਹੋਈ, ਇੰਦਰ ਨੇ ਯਜ੍ਞ-ਅਸ਼ਵ ਕਿਉਂ ਚੁਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪૃਥੂ ਨੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾਈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਵੇਲੇ ਅਕਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੁਖੀ ਸੀ; ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਰੱਖਿਆਕ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਪૃਥੂ ਕੋਲ ਅੰਨ ਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਰਨ ਜਾਣ ਕੇ ਪૃਥੂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅਨਾਜ ਰੋਕਣ ਲਈ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ; ਡਰੀ ਹੋਈ ਭੂਮੀ ਗਉ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭੱਜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸ਼ਰਨ ਆ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ (ਇਸਤਰੀ ਉੱਤੇ ਅਹਿੰਸਾ), ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ, ਅਤੇ ਤੱਤਵ—ਪૃਥੂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸ਼ਕਤਿਆਵੇਸ਼, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼—ਮੰਨ ਕੇ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਾਅ—ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਭੂਮੀ ਦਾ ਦੋਹਣ—ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ-ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवं स भगवान् वैन्य: ख्यापितो गुणकर्मभि: । छन्दयामास तान् कामै: प्रतिपूज्याभिनन्द्य च ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵੈਨ੍ਯ (ਪ੍ਰਿਥੂ) ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵੀਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਾਨ-ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधस: । पौराञ्जानपदान् श्रेणी: प्रकृती: समपूजयत् ॥ २ ॥
ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ, ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ, ਦੇਹਾਤੀ ਲੋਕਾਂ, ਹੋਰ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੂੰ—ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
Verse 3
विदुर उवाच कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी । यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम् ॥ ३ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਉਂ ਧਾਰਿਆ? ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦੋਹਨ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਬੱਛੜਾ ਕੌਣ ਸੀ, ਦੋਹਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੋਹਨ ਦਾ ਪਾਤਰ ਕੀ ਸੀ?
Verse 4
प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् । तस्य मेध्यं हयं देव: कस्य हेतोरपाहरत् ॥ ४ ॥
ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਿਤੇ ਉੱਚੀ ਤੇ ਕਿਤੇ ਨੀਵੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ? ਅਤੇ ਯੱਗ ਲਈ ਨਿਯਤ ਮੇਧ੍ਯ ਘੋੜਾ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਚੁਰਾ ਲਿਆ?
Verse 5
सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्मविदुत्तमात् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षि: कां गतिं गत: ॥ ५ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਪૃਥੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਸਵਿਜ਼ਿਆਨ ਗਿਆਨ ਲੈ ਕੇ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਿਤ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ?
Verse 6
यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥
ਤੁਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤਿਆਵੇਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਬਹੁਤ ਮਧੁਰ ਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ, ਪੂਰਵ-ਦੇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਅਤੇ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਰਾਗੀ ਭਗਤ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਵੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੌ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਥਾਵਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੁਣਾਓ।
Verse 7
यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥
ਤੁਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤਿਆਵੇਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਬਹੁਤ ਮਧੁਰ ਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ, ਪੂਰਵ-ਦੇਹ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਵੀ ਅਤੇ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਵੀ ਅਨੁਰਾਗੀ ਭਗਤ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਵੇਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੌ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁਹਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਕਥਾਵਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੁਣਾਓ।
Verse 8
सूत उवाच चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति । प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेय: प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥
ਸੂਤ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਵਿਦੁਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਸੂਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਵਿਦੁਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 9
मैत्रेय उवाच यदाभिषिक्त: पृथुरङ्ग विप्रै-रामन्त्रितो जनतायाश्च पाल: । प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्यक्षुत्क्षामदेहा: पतिमभ्यवोचन् ॥ ९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਿਆਰੇ ਵਿਦੁਰ! ਜਦੋਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੇ ਪૃਥੂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਪ੍ਰਜਾਜਨ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਦੱਸੀ।
Verse 10
वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਖੋਖਲੇ ਤਣੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਹੋ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।
Verse 11
वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਨਰਦੇਵ-ਦੇਵ! ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਾਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅੰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕਰਵਾ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੋ। ਸਾਡੀ ਤਾਕਤ ਮੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਾਲਕ ਹੋ।
Verse 12
मैत्रेय उवाच पृथु: प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् । दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत ॥ १२ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਕਰੁਣ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਇਆਜਨਕ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ।
Verse 13
इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीतशरासन: । सन्दधे विशिखं भूमे: क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚੇ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਚੁੱਕ ਲਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਬਾਣ ਤਾਣਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰਹਾਰੀ ਸ਼ਿਵ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
Verse 14
प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् । गौ: सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता ॥ १४ ॥
ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗੀ। ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੱਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈਣ ਤੇ ਹਿਰਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦੀ ਹੈ।
Verse 15
तामन्वधावत्तद्वैन्य: कुपितोऽत्यरुणेक्षण: । शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते ॥ १५ ॥
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵੈਨ੍ਯ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੁ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਵੇਰ ਦੇ ਅਰੁਣ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਬਾਣ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਗੋ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਭੱਜੀ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 16
सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयो: । धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम् ॥ १६ ॥
ਗੋ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਦਿਸ਼ਾਂ-ਵਿਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਦੌੜਦੀ ਰਹੀ; ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਈ, ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ।
Verse 17
लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजा: । त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता ॥ १७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਮੌਤ ਦੇ ਨਿਰਦਈ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਗੋ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਵੀ ਵੈਨ੍ਯ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਨਾ ਸਕੀ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਦਿਲ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਆਈ।
Verse 18
उवाच च महाभागं धर्मज्ञापन्नवत्सल । त्राहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान् ॥ १८ ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ ਮਹਾਭਾਗ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੁ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾਓ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹੋ; ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਲੋਕ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਸਥਿਤ ਹੋ।”
Verse 19
स त्वं जिघांससे कस्माद्दीनामकृतकिल्बिषाम् । अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मत: ॥ १९ ॥
ਗੋ-ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ— “ਮੈਂ ਦਿਨ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ; ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਿਉਂ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਇੰਨੇ ਉਤਾਵਲੇ ਕਿਉਂ?”
Verse 20
प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृताग:स्वपि जन्तव: । किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सला: ॥ २० ॥
ਜੇ ਇਸਤਰੀ ਕੁਝ ਪਾਪ ਵੀ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਫਿਰ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਦਇਆਲੂ ਦीनਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ!
Verse 21
मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् । आत्मानं च प्रजाश्चेमा: कथमम्भसि धास्यसि ॥ २१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਅਜਰ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੌਕਾ ਵਰਗੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਜਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚੋਗੇ?
Verse 22
पृथुरुवाच वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्मुखीम् । भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु ॥ २२ ॥
ਪ੍ਰਿਥੂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਸੁਧੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਯਥੇਸ਼ਟ ਅਨਾਜ-ਧਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੰਡ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 23
यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पय: । तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते ॥ २३ ॥
ਤੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਰਾ ਘਾਹ ਖਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਦੁੱਧ ਦੀ ਥੈਲੀ ਨਹੀਂ ਭਰਦੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੁੱਧ ਵਰਤ ਸਕੀਏ। ਤੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਦੰਡ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
Verse 24
त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक् सृष्टानि स्वयम्भुवा । न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधी: ॥ २४ ॥
ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਬੀਜ ਰਚੇ ਸਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਲੁਕੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ—ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
Verse 25
अमूषां क्षुत्परीतानामार्तानां परिदेवितम् । शमयिष्यामि मद्बाणैर्भिन्नायास्तव मेदसा ॥ २५ ॥
ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਅੰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 26
पुमान् योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधम: । भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवध: ॥ २६ ॥
ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਾਲਮ ਵਿਅਕਤੀ - ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਰਦ ਹੋਵੇ, ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਖੁਸਰਾ - ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਜੀਵਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 27
त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलश: शरै: । आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजा: ॥ २७ ॥
ਤੂੰ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਫੁੱਲ ਗਈ ਹੈਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਪਾਗਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਇਆਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਤਿਲ ਜਿੰਨੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਪਰਜਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 28
एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम् । प्रणता प्राञ्जलि: प्राह मही सञ्जातवेपथु: ॥ २८ ॥
ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਿਥੂ ਮਹਾਰਾਜ ਬਿਲਕੁਲ ਯਮਰਾਜ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਰੂਪ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸਨੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ।
Verse 29
धरोवाच नम: परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने । नम: स्वरूपानुभवेन निर्धुत द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये ॥ २९ ॥
ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 30
येनाहमात्मायतनं विनिर्मिता धात्रा यतोऽयं गुणसर्गसङ्ग्रह: । स एव मां हन्तुमुदायुध: स्वरा- डुपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये ॥ ३० ॥
ਧਰਤੀ ਬੋਲੀ— ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਤੁਸੀਂ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ; ਅਤੇ ਹੁਣ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ। ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵਾਂ? ਕੌਣ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ?
Verse 31
य एतदादावसृजच्चराचरं स्वमाययात्माश्रययावितर्क्यया । तयैव सोऽयं किल गोप्तुमुद्यत: कथं नु मां धर्मपरो जिघांसति ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਚਿੰਤ੍ਯ, ਆਤਮ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਜੀਵ ਰਚੇ। ਉਸੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਮ ਰਖਵਾਲੇ ਹੋ। ਫਿਰ ਗੋ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ?
Verse 32
नूनं बतेशस्य समीहितं जनै- स्तन्मायया दुर्जययाकृतात्मभि: । न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद् योऽनेक एक: परतश्च ईश्वर: ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਅਜੈ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਵਾਈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੋ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਤੁਹਾਡੀ ਦੁರ್ಜਯ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਰਤੱਬ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ।
Verse 33
सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि- र्द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मभि: । तस्मै समुन्नद्धनिरुद्धशक्तये नम: परस्मै पुरुषाय वेधसे ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਕ੍ਰਿਆ, ਕਰਣ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ), ਕਰਤਾ (ਦੇਵਤਾ), ਚੇਤਨਾ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ, ਟਿਕਦੀ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਵਿਅਕਤ, ਕਦੇ ਅਵ੍ਯਕਤ। ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਵੀ ਕਾਰਣ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।
Verse 34
स वै भवानात्मविनिर्मितं जगद् भूतेन्द्रियान्त:करणात्मकं विभो । संस्थापयिष्यन्नज मां रसातला- दभ्युज्जहाराम्भस आदिसूकर: ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਵਿਭੋ! ਇਹ ਜਗਤ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਭੂਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਕਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਤੁਸੀਂ ਅਜਨਮਾ ਹੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਦਿ ਸੂਕਰ (ਵਰਾਹ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਮੈਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਬਚਾਇਆ, ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ।
Verse 35
अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिता: प्रजा भवानद्य रिरक्षिषु: किल । स वीरमूर्ति: समभूद्धराधरो यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ‘ਧਰਾਧਰ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਰ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਵੀਰ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਸਭ ਨੂੰ ਤਰਾਇਆ ਰੱਖਦੀ ਹਾਂ।
Verse 36
नूनं जनैरीहितमीश्वराणा- मस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया । न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभि- स्तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्य: ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ, ਮੋਹਿਤ ਮਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ। ਤੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਫਿਰ ਤੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ! ਉਹਨਾਂ ਵੀਰ-ਯਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Frequently Asked Questions
The cow-form communicates that nature is meant to nourish when approached through dharma: like a cow gives milk when properly cared for and milked with the right method, Bhūmi yields grains and prosperity when governance is righteous and yajña-based reciprocity is honored. The imagery also frames the king’s role: not exploitation, but disciplined stewardship that converts latent abundance into sustenance for all beings.
Pṛthu argues from kṣatriya duty: when a powerful agent withholds essential sustenance and causes suffering, the ruler must correct it—even by force—because protecting citizens is primary. The narrative teaches that punishment in dharma is not personal vengeance but restoration of order; yet it also prepares for a higher resolution where coercion yields to cooperation—Bhūmi’s surrender leads to a regulated ‘milking’ rather than destruction.
Vidura asks this here, but the detailed identifications unfold in the subsequent narration: different beings ‘milk’ the earth using various calves and vessels, symbolizing that resources manifest according to the consciousness, method, and purpose of the seeker. The Bhagavata’s point is that nature’s gifts are accessed through qualified instruments and rightful intent, not merely by force.
It establishes the Bhagavata model of kingship: the ruler is accountable for both livelihood and moral order. The citizens address Pṛthu as protector of the surrendered, implying that political authority is legitimate only when it alleviates suffering and organizes society so that food, work, and dharma are sustained.
Because Pṛthu functions as the Lord’s empowered manifestation (śaktyāveśa) to restore dharma. Her theological praise emphasizes Bhagavān’s transcendence—remaining untouched by the guṇas while directing creation, maintenance, and dissolution—thereby framing the episode not as mere mythic conflict but as a revelation of divine governance operating through a righteous king.