Adhyaya 15
The Appearance and Coronation of King Pṛthu (Pṛthu-avatāra) and His Humble Refusal of Premature Praise
ਅਧਰਮੀ ਰਾਜਾ ਵੇਨ ਦੇ ਪਤਨ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਮਥਨ ਕਰਕੇ ਰਾਜ-ਸੰਕਟ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਹੱਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਤੋਂ ਪੁਰਖ-ਇਸਤਰੀ ਜੋੜਾ—ਪ੍ਰਿਥੂ ਅਤੇ ਅਰਚੀ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਿਥੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਾਸਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸ਼ਕਤਿਆਵੇਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਚੀ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਪ੍ਰਕਟਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਇਕੱਠੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਣ। ਗੰਧਰਵ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਿੱਧ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆ ਕੇ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਥੂ ਦੀ ਅਵਤਾਰੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਹਥਿਆਰ, ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਗਿਆਨ-ਕਵਚ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਉਪਹਾਰ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੂੰ ਸਰਵਭੌਮ ਸਮਰਾਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸੂਤ-ਮਾਗਧ-ਵੰਦੀ ਦੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਸਿਫ਼ਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਥੂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ—ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯੋਗਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਅਪ੍ਰਗਟ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਰੋਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ तस्य पुनर्विप्रैरपुत्रस्य महीपते: । बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਫਿਰ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ ਮਰੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਵੇਨ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਮਥਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਜੋੜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 2
तद् दृष्ट्वा मिथुनं जातमृषयो ब्रह्मवादिन: । ऊचु: परमसन्तुष्टा विदित्वा भगवत्कलाम् ॥ २ ॥
ਉਹ ਪੁਰਖ-ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਜੋੜਾ ਜੰਮਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜੋੜਾ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
Verse 3
ऋषय ऊचु: एष विष्णोर्भगवत: कला भुवनपालिनी । इयं च लक्ष्म्या: सम्भूति: पुरुषस्यानपायिनी ॥ ३ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਪੁਰਖ ਸਾਰੇ ਭੁਵਨਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਸੰਭੂਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 4
अयं तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यश: । पृथुर्नाम महाराजो भविष्यति पृथुश्रवा: ॥ ४ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਪੁਰਖ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਪૃਥੁ ਹੋਵੇਗਾ; ਉਹ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੁਸ਼੍ਰਵਾ ਬਣੇਗਾ।
Verse 5
इयं च सुदती देवी गुणभूषणभूषणा । अर्चिर्नाम वरारोहा पृथुमेवावरुन्धती ॥ ५ ॥
ਇਹ ਦੇਵੀ ਸੁੰਦਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਐਨੀ ਸਜੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਅਰਚਿ ਹੋਵੇਗਾ; ਇਹ ਵਰਾਰੋਹਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪૃਥੁ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰੇਗੀ।
Verse 6
एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
ਪૃਥੁ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਰੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਨਮਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਹਚਰੀ, ਅਨਪਾਇਨੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਰਚਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ਤಃ ਅਵਤਰੀਤ ਹੋ ਕੇ ਪૃਥੁ ਦੀ ਪਟਰਾਣੀ ਬਣੇਗੀ।
Verse 7
मैत्रेय उवाच प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धर्वप्रवरा जगु: । मुमुचु: सुमनोधारा: सिद्धा नृत्यन्ति स्व:स्त्रिय: ॥ ७ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ ਵਿਦੁਰਜੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪૃਥੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ; ਗੰਧਰਵਲੋਕ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਈ। ਸਿੱਧਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 8
शङ्खतूर्यमृदङ्गाद्या नेदुर्दुन्दुभयो दिवि । तत्र सर्व उपाजग्मुर्देवर्षिपितृणां गणा: ॥ ८ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਤੂਰੀ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਆਦਿ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ। ਤਦ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਅਤੇ ਸੁਰਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗਣ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 9
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
ਜਗਦਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਵੈਨ੍ਯਪੁੱਤਰ ਪૃਥੂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਮੁਦਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਕਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
ਜਗਦਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਪૃਥੂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਗਦਾਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਮੁਦਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਕਲਾ ਜਾਣਿਆ; ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਦਿ ਹੋਣ, ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तस्याभिषेक आरब्धो ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । आभिषेचनिकान्यस्मै आजह्रु: सर्वतो जना: ॥ ११ ॥
ਤਦ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲਿਆਏ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 12
सरित्समुद्रा गिरयो नागा गाव: खगा मृगा: । द्यौ: क्षिति: सर्वभूतानि समाजह्रुरुपायनम् ॥ १२ ॥
ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ-ਗਿਰਿ, ਨਾਗ, ਗਾਂਵਾਂ, ਪੰਛੀ, ਮ੍ਰਿਗ, ਦਿਉਲੋਕ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭੇਟਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 13
सोऽभिषिक्तो महाराज: सुवासा: साध्वलड़्क़ृत: । पत्न्यार्चिषालड्क़ृतया विरेजेऽग्निरिवापर: ॥ १३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪૃਥੁ ਉੱਤਮ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਏ ਗਏ। ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਰਾਣੀ ਅਰਚੀ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਦਿਸੇ।
Verse 14
तस्मै जहार धनदो हैमं वीर वरासनम् । वरुण: सलिलस्रावमातपत्रं शशिप्रभम् ॥ १४ ॥
ਤਦ ਧਨਦ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾਸਨ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਵਰੁਣਦੇਵ ਨੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ ਛਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਸਦਾ ਬਰੀਕ ਜਲਕਣ ਛਿੜਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 15
वायुश्च वालव्यजने धर्म: कीर्तिमयीं स्रजम् । इन्द्र: किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमनं यम: ॥ १५ ॥
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸ਼-ਚਾਮਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵੱਜਨ ਦਿੱਤੇ। ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਉੱਤਮ ਮਕੁਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਸੰਯਮਨ ਦੰਡ (ਰਾਜਦੰਡ) ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
Verse 16
ब्रह्मा ब्रह्ममयं वर्म भारती हारमुत्तमम् । हरि: सुदर्शनं चक्रं तत्पत्न्यव्याहतां श्रियम् ॥ १६ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨਮਈ ਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਭਾਰਤੀ (ਸਰਸਵਤੀ) ਨੇ ਉੱਤਮ ਹਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਰੀ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਨੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਨੇ ਅਖੰਡ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 17
दशचन्द्रमसिं रुद्र: शतचन्द्रं तथाम्बिका । सोमोऽमृतमयानश्वांस्त्वष्टा रूपाश्रयं रथम् ॥ १७ ॥
ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਦਸ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਮਿਆਨ ਸਮੇਤ ਤਲਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅੰਬਿਕਾ (ਦੁਰਗਾ) ਨੇ ਸੌ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਢਾਲ ਦਿੱਤੀ। ਸੋਮਦੇਵ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਯ ਘੋੜੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ (ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ) ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਰਥ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
Verse 18
अग्निराजगवं चापं सूर्यो रश्मिमयानिषून् । भू: पादुके योगमय्यौ द्यौ: पुष्पावलिमन्वहम् ॥ १८ ॥
ਅਗਨੀ ਦੇਵ ਨੇ ਬੱਕਰੀਆਂ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਅਜਗਵ ਧਨੁਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਨੇ ਸੂਰਜੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ ਬਾਣ ਦਿੱਤੇ। ਭੂਰਲੋਕ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਯੋਗਮਈ ਪਾਦੁਕਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ਚਾਰੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 19
नाट्यं सुगीतं वादित्रमन्तर्धानं च खेचरा: । ऋषयश्चाशिष: सत्या: समुद्र: शङ्खमात्मजम् ॥ १९ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨਾਟਕ, ਸੁਗੀਤ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਕਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਅਟੱਲ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਜਨਮਿਆ ਸ਼ੰਖ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
Verse 20
सिन्धव: पर्वता नद्यो रथवीथीर्महात्मन: । सूतोऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुमुपतस्थिरे ॥ २० ॥
ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਲਈ ਰਥ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਸੂਤ, ਮਾਗਧ ਤੇ ਵੰਦੀ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ।
Verse 21
स्तावकांस्तानभिप्रेत्य पृथुर्वैन्य: प्रतापवान् । मेघनिर्ह्रादया वाचा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ २१ ॥
ਉਹਨਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵੇਨ-ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਪૃਥੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਸਕੁਰਾਇਆ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 22
पृथुरुवाच भो: सूत हे मागध सौम्य वन्दिँ- ल्लोकेऽधुनास्पष्टगुणस्य मे स्यात् । किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां मा मय्यभूवन्वितथा गिरो व: ॥ २२ ॥
ਪ੍ਰਿਥੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਸੂਤ, ਹੇ ਮਾਗਧ, ਹੇ ਵੰਦੀ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤੁਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਕਿਉਂ ਜੋੜੀ ਜਾਵੇ? ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵਿਅਰਥ ਜਾਣ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।
Verse 23
तस्मात्परोक्षेऽस्मदुपश्रुतान्यलं करिष्यथ स्तोत्रमपीच्यवाच: । सत्युत्तमश्लोकगुणानुवादे जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्या: ॥ २३ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕੋ, ਜੋ ਗੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ, ਤਦੋਂ ਯੋਗ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ। ਭਗਵਾਨ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸੱਜਣ ਲੋਕ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਝੂਠੇ ਗੁਣ ਲਾ ਕੇ ਸਿਫ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
Verse 24
महद्गुणानात्मनि कर्तुमीश: क: स्तावकै: स्तावयतेऽसतोऽपि । तेऽस्याभविष्यन्निति विप्रलब्धो जनावहासं कुमतिर्न वेद ॥ २४ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਐਨੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਗੁਣ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਿਵੇਂ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ‘ਇਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਇਹ ਗੁਣ ਆ ਜਾਣਗੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਿਰਫ਼ ਧੋਖਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮੂਰਖ ਇਸਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 25
प्रभवो ह्यात्मन: स्तोत्रं जुगुप्सन्त्यपि विश्रुता: । ह्रीमन्त: परमोदारा: पौरुषं वा विगर्हितम् ॥ २५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਇੱਜ਼ਤ-ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸੁਣਨਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 26
वयं त्वविदिता लोके सूताद्यापि वरीमभि: । कर्मभि: कथमात्मानं गापयिष्याम बालवत् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਸੂਤ ਆਦਿ ਭਗਤੋ, ਹੁਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਐਸਾ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਗਾ ਸਕੋ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਲਗਾਵਾਂ?
Frequently Asked Questions
The churning is a dhārmic intervention to extract order from chaos after Vena’s misrule. Śāstrically, it shows that when adharma destabilizes society, the brāhmaṇas’ spiritual power and the Lord’s plan can reconstitute governance. Symbolically, it mirrors samudra-manthana: from disturbance, providence brings forth what is needed for universal maintenance—here, the righteous king Pṛthu and his śrī-sahacāriṇī, Arci.
Pṛthu is described as a partial manifestation empowered by Viṣṇu’s maintaining potency—fit to become the first among kings in exemplary rule—while Arci is a partial manifestation of the goddess of fortune (Śrī/Lakṣmī), who is never separated from the Lord. Their pairing teaches that righteous sovereignty and prosperity must co-exist under divine alignment.
Brahmā observes auspicious marks associated with Viṣṇu—such as the cakra sign on the palm and lotus impressions on the soles—classical indicators in Purāṇic and āyur-physiognomic traditions that denote an avatāric or divinely empowered status. This establishes Pṛthu’s legitimacy beyond mere heredity.
The offerings depict cosmic cooperation when dharma is restored: each deva empowers the king’s service—protection (weapons), moral authority (scepter), fame aligned with virtue (garland), and inner protection (Brahmā’s ‘garment’ of spiritual knowledge). The message is that nature and heaven support a ruler who rules as Viṣṇu’s representative, not as an egoistic enjoyer.
Pṛthu rejects praise for qualities not yet demonstrated, calling it deceitful and ultimately insulting. He teaches that kīrtana and stuti must be truthful and properly directed: the Supreme Lord is the rightful object of unqualified glorification, while a human leader should accept praise only when earned through verifiable dhārmic action—an essential safeguard against royal vanity.