Adhyaya 14
King Vena’s Tyranny, the Sages’ Counsel, and the Birth of Niṣāda
ਅੰਗਰਾਜ ਅੰਗ ਦੇ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਮਾਜਕ ਕ੍ਰਮ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਣੀ ਸੁਨੀਥਾ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵੇਨ ਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧੀ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਐਸ਼ਵਰਜ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਵੇਨ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਯਜ्ञ ਤੇ ਦਾਨ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ ਯਜ्ञ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਅਧਰਮੀ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਉੱਠੇ ਚੋਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਿਠਾਇਆ ਸੀ ਉਹੀ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਯਜ्ञਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪੂਜਾ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਵੇਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਹੀ ਪਰਮ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤੀ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜਗਤ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਤ੍ਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਾਜਕਤਾ ਫੈਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਲੁੱਟ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਅੰਗ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਨ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦਾ ਮਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੋਂ ਕਾਲਾ ਬੌਣਾ ਬਾਹੁਕ ਜੰਮਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਵੇਨ ਦੇ ਪਾਪ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਧਰਮੀ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਪૃਥੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਤੇ ਧਰਮ-ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिन: । गोप्तर्यसति वै नृणां पश्यन्त: पशुसाम्यताम् ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੀਰ ਵਿਦੁਰ! ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਮੁਨੀ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅੰਗ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਸ਼ਾਸਕ ਬਿਨਾ ਲੋਕ ਨਿਯਮਹੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
Verse 2
वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिन: । प्रकृत्यसम्मतं वेनमभ्यषिञ्चन् पतिं भुव: ॥ २ ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀਰ-ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਥਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਵੇਨ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਕੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ।
Verse 3
श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम् । निलिल्युर्दस्यव: सद्य: सर्पत्रस्ता इवाखव: ॥ ३ ॥
ਵੇਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤੇ ਨਿਰਦਈ ਸ਼ਾਸਕ ਸੀ—ਇਹ ਗੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਚੋਰ-ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਲੁਕ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਤੋਂ ਡਰੇ ਚੂਹੇ ਲੁਕਦੇ ਹਨ।
Verse 4
स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभि: । अवमेने महाभागान् स्तब्ध: सम्भावित: स्वत: ॥ ४ ॥
ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਦਾਂਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 5
एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विप: । पर्यटन् रथमास्थाय कम्पयन्निव रोदसी ॥ ५ ॥
ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਮਦਾਂਧ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੇਲਗਾਮ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣ ਲੱਗਾ; ਜਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੇ ਜਾਪਦੇ।
Verse 6
न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजा: क्वचित् । इति न्यवारयद्धर्मं भेरीघोषेण सर्वश: ॥ ६ ॥
ਉਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ—“ਹੇ ਦਵਿਜੋ, ਹੁਣ ਕਦੇ ਵੀ ਯੱਗ ਨਾ ਕਰੋ, ਦਾਨ ਨਾ ਦਿਓ, ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾਓ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਗਾਰਿਆਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮਕਰਮ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ।
Verse 7
वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् । विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचु: स्म सत्रिण: ॥ ७ ॥
ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਵੇਨ ਦੇ ਕਰਤੂਤ ਵੇਖ ਕੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਦਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 8
अहो उभयत: प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् । दारुण्युभयतो दीप्ते इव तस्करपालयो: ॥ ८ ॥
ਹਾਏ! ਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਅੱਗ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਚੀਟੀਆਂ ਫਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬੇਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਰਾਜਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਚੋਰ-ਲੁਟੇਰੇ।
Verse 9
अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हण: । ततोऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात्स्वस्ति देहिनाम् ॥ ९ ॥
ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਡਰ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਇਸ ਅਯੋਗ ਵੇਨ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਜਾ ਦਾ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 10
अहेरिव पय:पोष: पोषकस्याप्यनर्थभृत् । वेन: प्रकृत्यैव खल: सुनीथागर्भसम्भव: ॥ १० ॥
ਸੱਪ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਵਾਂਗ, ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ। ਸੁਨੀਥਾ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਜੰਮਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੇਨ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਬੁਰਾ ਹੈ।
Verse 11
निरूपित: प्रजापाल: स जिघांसति वै प्रजा: । तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस्तत्पातकं स्पृशेत् ॥ ११ ॥
ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਪਰਜਾ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ ਥਾਪਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸਦੇ ਪਾਪ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਲੱਗਣ।
Verse 12
तद्विद्वद्भिरसद्वृत्तो वेनोऽस्माभि: कृतो नृप: । सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत् । लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्याम: स्वतेजसा ॥ १२ ॥
ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬੁਰੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਪਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਵੇਨ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਾਡੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗਾ, ਤਾਂ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ।
Verse 13
एवमध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यव: । उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभि: ॥ १३ ॥
ਅਜਿਹਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਵੇਨ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲੇ।
Verse 14
मुनय ऊचु: नृपवर्य निबोधैतद्यत्ते विज्ञापयाम भो: । आयु:श्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम् ॥ १४ ॥
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ, ਸਾਡੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਨਾਲ, ਹੇ ਤਾਤ, ਤੁਹਾਡੀ ਆਯੁ, ਸ਼੍ਰੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵਧੇਗੀ।
Verse 15
धर्म आचरित: पुंसां वाङ्मन:कायबुद्धिभि: । लोकान् विशोकान् वतरत्यथानन्त्यमसङ्गिनाम् ॥ १५ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਬਾਣੀ, ਮਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षण: । यस्मिन् विनष्टे नृपतिरैश्वर्यादवरोहति ॥ १६ ॥
ਹੇ ਮਹਾਵੀਰ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਲੱਛਣ ਧਰਮ ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਰਾਜਪਦ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 17
राजन्नसाध्वमात्येभ्यश्चोरादिभ्य: प्रजा नृप: । रक्षन्यथा बलिं गृह्णन्निह प्रेत्य च मोदते ॥ १७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੁਸ਼ਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਚੋਰ-ਠੱਗਾਂ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਬਲੀ (ਟੈਕਸ) ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 18
यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितै: ॥ १८ ॥
ਜਿਸ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਗਵਾਨ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ (ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावन: । परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने ॥ १९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ, ਭੂਤਭਾਵਨ, ਜਗਤ ਦੇ ਆਦਿਕਾਰਣ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 20
तस्मिंस्तुष्टे किमप्राप्यं जगतामीश्वरेश्वरे । लोका: सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमादृता: ॥ २० ॥
ਜਗਤ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੀ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬਲੀ-ਉਪਹਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 21
तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् । यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते राजन् स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि ॥ २१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਤ੍ਰਯੀ ਵੇਦ-ਸਰੂਪ, ਸਭ ਧਨ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਸਦਾ ਯੱਗ-ਅਰਪਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੋ।
Verse 22
यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि- र्वितायमानेन सुरा: कला हरे: । स्विष्टा: सुतुष्टा: प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम् ॥ २२ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯੱਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਹਰਿ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵੀਰ! ਯੱਗ ਰੋਕ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨੀ ਤੈਨੂੰ ਸੋਭਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 23
वेन उवाच बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिन: । ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते ॥ २३ ॥
ਵੇਨ ਬੋਲਿਆ—ਹਾਏ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਜਾਣ ਹੋ; ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਲਣਹਾਰ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਰ ਨੂੰ ਪਤੀ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਜੇ, ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋ।
Verse 24
अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् । नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च ॥ २४ ॥
ਜੋ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੂੰ ਅਵਗਿਆ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਪਾਂਦੇ ਹਨ ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ।
Verse 25
को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदृशी । भर्तृस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम् ॥ २५ ॥
ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ‘ਯਜ्ञਪੁਰੁਸ਼’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਇਹ ਭਗਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਕੁਚਰਿਤ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਰਗੀ ਹੈ ਜੋ ਪਤੀ ਦਾ ਸਨੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਰ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 26
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ, ਯਮ, ਸੂਰਜ, ਪర్జਨ੍ਯ, ਕੁਬੇਰ, ਸੋਮ (ਚੰਦਰ), ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਰ-ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਸਮਰੱਥ ਹੋਰ ਦੇਵ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ‘ਸਰਵਦੇਵਮਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 27
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ, ਯਮ, ਸੂਰਜ, ਪర్జਨ੍ਯ, ਕੁਬੇਰ, ਸੋਮ (ਚੰਦਰ), ਧਰਤੀ ਦੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਰ-ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਸਮਰੱਥ ਹੋਰ ਦੇਵ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜਾ ‘ਸਰਵਦੇਵਮਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सरा: । बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्य: कोऽग्रभुक्पुमान् ॥ २८ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਬਲੀ-ਉਪਹਾਰ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ?—ਇਉਂ ਵੇਨ ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इत्थं विपर्ययमति: पापीयानुत्पथं गत: । अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गल: ॥ २९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਗਲਤ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਕਾਰਨ ਰਾਜੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 30
इति तेऽसत्कृतास्तेन द्विजा: पण्डितमानिना । भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधु: ॥ ३० ॥
ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਉਸ ਮੂਰਖ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਾਨ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋਏ।
Verse 31
हन्यतां हन्यतामेष पाप: प्रकृतिदारुण: । जीवञ्जगदसावाशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम् ॥ ३१ ॥
ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਚੀਕ ਪਏ: ਇਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ! ਇਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ! ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਾਲਮ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 32
नायमर्हत्यसद्वृत्तो नरदेववरासनम् । योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रप: ॥ ३२ ॥
ਸਾਧੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਅਧਰਮੀ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਆਦਮੀ ਰਾਜ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਨਾ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਕੀਤੀ।
Verse 33
को वैनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् । प्राप्त ईदृशमैश्वर्यं यदनुग्रहभाजन: ॥ ३३ ॥
ਰਾਜਾ ਵੇਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੌਣ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?
Verse 34
इत्थं व्यवसिता हन्तुमृषयो रूढमन्यव: । निजघ्नुर्हुङ्कृतैर्वेनं हतमच्युतनिन्दया ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕ੍ਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ। ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਵੇਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਬਿਨਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ, ਕੇਵਲ ਉੱਚੇ ਹੁੰਕਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
ऋषिभि: स्वाश्रमपदं गते पुत्रकलेवरम् । सुनीथा पालयामास विद्यायोगेन शोचती ॥ ३५ ॥
ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਵੇਨ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਥਾ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਕਾਤੁਰ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤ ਦੇਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ।
Verse 36
एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत्सलिलाप्लुता: । हुत्वाग्नीन् सत्कथाश्चक्रुरुपविष्टा: सरित्तटे ॥ ३६ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹੀ ਮੁਨੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ ਅੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ-ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 37
वीक्ष्योत्थितांस्तदोत्पातानाहुर्लोकभयङ्करान् । अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुव: ॥ ३७ ॥
ਉਹ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਪਦ੍ਰਵ ਉੱਠੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੈ; ਕਿਤੇ ਚੋਰਾਂ ਤੇ ਦੱਸੂਆਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਉੱਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਨਾ ਆ ਪਵੇ।
Verse 38
एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम् । पांसु: समुत्थितो भूरिश्चोराणामभिलुम्पताम् ॥ ३८ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਧੂੜ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤੂਫ਼ਾਨ ਉੱਠਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਧੂੜ ਉਹਨਾਂ ਚੋਰਾਂ ਤੇ ਦੱਸੂਆਂ ਦੇ ਦੌੜਣ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਸੀ ਜੋ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 39
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
ਵੇਣ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਦੇਸ਼ ਅਰਾਜਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੋਰ‑ਦੁਸ਼ਟ ਪਰਸਪਰ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਨ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ; ਸਮਰਥ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਨੁਚਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ।
Verse 40
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
ਅਰਾਜਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਿਰਬਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਚੋਰਾਂ ਵਰਗਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਮੁਨੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਦੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਰਨਾ ਅਨੁਚਿਤ ਸਮਝਿਆ।
Verse 41
ब्राह्मण: समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षक: । स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा ॥ ४१ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਉਪੇਖਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇਜ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚੋਂ ਦੁੱਧ ਰਿਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
नाङ्गस्य वंशो राजर्षेरेष संस्थातुमर्हति । अमोघवीर्या हि नृपा वंशेऽस्मिन् केशवाश्रया: ॥ ४२ ॥
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਮੋਘ ਵੀਰਯ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਿਤ—ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਬਣਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਣ ਹਨ।
Verse 43
विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपते: । ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद्बाहुको नर: ॥ ४३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਣ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਬਲ ਨਾਲ ਮਥਿਆ। ਉਸ ਮਥਨ ਤੋਂ ਓਥੇ ਹੀ ‘ਬਾਹੁਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬੌਨੇ ਕਦ ਦਾ ਪੁਰਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 44
काककृष्णोऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्वबाहुर्महाहनु: । ह्रस्वपान्निम्ननासाग्रो रक्ताक्षस्ताम्रमूर्धज: ॥ ४४ ॥
ਵੇਨ ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਉਹ ਪੁਰਖ ‘ਬਾਹੁਕ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਕਾਂ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ਛੋਟੀਆਂ, ਜਬੜਾ ਵੱਡਾ, ਨੱਕ ਚਪਟਾ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਅਤੇ ਵਾਲ ਤਾਂਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਨ।
Verse 45
तं तु तेऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् । निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत् ॥ ४५ ॥
ਉਹ ਦਿਨ ਤੇ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ ਨਮਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬੈਠ ਜਾ (ਨਿਸ਼ੀਦ)।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ‘ਨਿਸ਼ਾਦ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਾਦ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਣਿਆ।
Verse 46
तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचरा: । येनाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ॥ ४६ ॥
ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਵੇਨ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਬੋਝ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਨੈਸ਼ਾਦ ਲੋਕ ਚੋਰੀ, ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਰਗੇ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The sages perceived that without a ruler, society would become unregulated and vulnerable to thieves and rogue elements—an anarchy that would rapidly destroy dharma. In rāja-dharma terms, imperfect kingship can seem preferable to no kingship. Their later regret underscores a Bhāgavatam principle: political necessity cannot override moral qualification for leadership, because an adharmic ruler can become a greater calamity than external criminals.
In the Bhāgavatam’s framework, yajña is not mere ritualism; it sustains reciprocal harmony between humans, devas (as administrative powers), and the Supreme Lord as the ultimate enjoyer of sacrifice. By stopping sacrifice, charity, and offerings, Vena severed the religious economy that stabilizes varṇāśrama duties and divine satisfaction. The result is both inner decline (loss of spiritual culture) and outer breakdown (law-and-order deterioration and fear-driven social unrest).
Vena’s claim is the theological error of conflating delegated authority with the Absolute. While śāstra describes the king as embodying administrative aspects of various devas (a functional representation of cosmic governance), this does not make him Bhagavān. Vena turns a symbolic principle into self-worship, rejects Viṣṇu-yajña, and commits blasphemy—thereby violating the Bhāgavatam’s central axiom that all power is subordinate to the Supreme Lord.
The text presents brāhmaṇa-śakti: the potency of truth-aligned speech and mantra, rooted in tapas (austerity), purity, and realization. Their “high-sounding words” function as a sanctioned spiritual force, not personal vengeance. The narrative also implies a moral jurisprudence: when a ruler becomes a systemic threat to dharma and blasphemes the Lord, saintly authority may enact extraordinary correction to prevent wider catastrophe.
Niṣāda (first named Bāhuka) emerges when the sages churn Vena’s thigh, producing a being who immediately takes on the karmic residue of Vena’s sins. Symbolically, the “thigh” indicates a lower, supporting stratum of the social body, and the resulting Naiṣāda lineage is described as inclined toward activities like hunting and plundering. The episode frames a purification mechanism: extracting sin before generating a righteous successor, thereby preparing the state for restoration of dharma.