Adhyaya 13
Dhruva-vaṁśa Continuation: Utkala’s Renunciation, Aṅga’s Sacrifice, and the Birth of Vena (Prelude to Pṛthu)
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਵਿਦੁਰ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਧ੍ਰੁਵ-ਕੀਰਤੀ ਬਾਰੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਧ੍ਰੁਵ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਤਕਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਭਕਤੀਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਸੰਸਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਾਗਲ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਤਸਰ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਅੰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਥਾ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ—ਅੰਗ ਦਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਹਵਿ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕਾਰਨ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਨਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕਰਮਕ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ। ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੇਨ ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਅਧਾਰਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੰਗ ਰਾਜ ਅਤੇ ਘਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵੇਨ ਦੇ ਰਾਜ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਪૃਥੂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितंध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् । प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजेप्रष्टुं पुनस्तं विदुर: प्रचक्रमे ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੌਸ਼ਾਰਵੀ (ਮੈਤ੍ਰੇਯ) ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਿਤ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਨੂੰ ਆਰੋਹਣ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਧੋક્ષਜ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 2
विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत । कस्यान्ववाये प्रख्याता: कुत्र वा सत्रमासत ॥ २ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਉਹ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਕੌਣ ਸਨ? ਉਹ ਕਿਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਕਿਹੜੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰ ਯੱਗ ਕਿੱਥੇ ਕੀਤਾ?
Verse 3
मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् । येन प्रोक्त: क्रियायोग: परिचर्याविधिर्हरे: ॥ ३ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਹਾਂਭਾਗਵਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਪਾਂਚਰਾਤ੍ਰ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਯੋਗ ਦੱਸਿਆ।
Verse 4
स्वधर्मशीलै: पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरित: किल ॥ ४ ॥
ਜਦੋਂ ਸਵਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਭਗਤ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथा: । मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ ५ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉੱਥੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜੋ ਭਗਵਤ ਕਥਾਵਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਮੈਂ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ।
Verse 6
मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कल: पुत्र: पितरि प्रस्थिते वनम् । सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितु: ॥ ६ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਧ੍ਰੁਵ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਤਕਲ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਰਵਭੌਮ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 7
स जन्मनोपशान्तात्मा नि:सङ्ग: समदर्शन: । ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ ७ ॥
ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਕਲ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਾਸਕਤ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਅਾਪਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਵੇਖਦਾ ਸੀ।
Verse 8
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਸੀ।
Verse 9
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਸੀ।
Verse 10
जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मति: । लक्षित: पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानल: ॥ १० ॥
ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਕਲ ਮੂਰਖ, ਅੰਨ੍ਹਾ, ਬੋਲ਼ਾ ਅਤੇ ਪਾਗਲ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਆਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੀ।
Verse 11
मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धा: समन्त्रिण: । वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमे: सुतम् ॥ ११ ॥
ਇਸ ਕਾਰਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਉਤਕਲ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਹੀਣ ਅਤੇ ਪਾਗਲ ਸਮਝਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਭ੍ਰਮੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਤਸਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ १२ ॥
ਰਾਜਾ ਵਤਸਰ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸਵਰਵੀਥੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ: ਪੁਸ਼ਪਾਰਣ, ਤਿਗਮਕੇਤੂ, ਈਸ਼, ਊਰਜ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਜੈ।
Verse 13
पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतु: । प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुता: ॥ १३ ॥
ਪੁਸ਼ਪਾਰ্ণ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ—ਪ੍ਰਭਾ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾ। ਪ੍ਰਭਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਾਤਰ, ਮੱਧਯੰਦਿਨ ਅਤੇ ਸਾਯਮ।
Verse 14
प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रय: । व्युष्ट: सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४ ॥
ਦੋਸ਼ਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਪ੍ਰਦੋਸ਼, ਨਿਸਿਥ ਅਤੇ ਵ੍ਯੁਸ਼ਟ। ਵ੍ਯੁਸ਼ਟ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਤੋਂ ਸਰਵਤੇਜਾ ਨਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ।
Verse 15
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
ਸਰਵਤੇਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਮਨੂ ਬਣਿਆ। ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੀ ਮਹਿਸ਼ੀ ਨਡਵਲਾ (ਵਿਰਜਾ) ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਪੁਰੂ, ਕੁਤਸ, ਤ੍ਰਿਤ, ਦ੍ਯੁਮਨ, ਸਤ੍ਯਵਾਨ, ਤ, ਵਰਤ, ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਅਤੀਰਾਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਸ਼ਿਬੀ ਅਤੇ ਉਲਮੁਕ।
Verse 16
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
ਸਰਵਤੇਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਮਨੂ ਬਣਿਆ। ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੀ ਮਹਿਸ਼ੀ ਨਡਵਲਾ (ਵਿਰਜਾ) ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਪੁਰੂ, ਕੁਤਸ, ਤ੍ਰਿਤ, ਦ੍ਯੁਮਨ, ਸਤ੍ਯਵਾਨ, ਤ, ਵਰਤ, ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਟੋਮ, ਅਤੀਰਾਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ, ਸ਼ਿਬੀ ਅਤੇ ਉਲਮੁਕ।
Verse 17
उल्मुकोऽजनयत्पुत्रान्पुष्करिण्यां षडुत्तमान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥
ਉਲਮੁਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਤੋਂ ਛੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ—ਅੰਗ, ਸੁਮਨਾ, ਖ੍ਯਾਤਿ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅੰਗਿਰਾ ਅਤੇ ਗਯ।
Verse 18
सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । यद्दौ:शील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ १८ ॥
ਅੰਗ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਨੀਥਾ ਨੇ ਵੇਨ ਨਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ। ਵੇਨ ਦੇ ਮੰਦੇ ਚਰਿਤਰ ਤੋਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਨਗਰ ਤੇ ਰਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 19
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਪ-ਵਚਨ ਵਜ੍ਰ ਵਾਂਗ ਅਜੇਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਵੇਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ। ਰਾਜਾ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਚੋਰ-ਦੱਸਯੂ ਵਧ ਗਏ, ਰਾਜ ਅਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਮਥਨੀ ਵਾਂਗ ਮਥਿਆ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪૃਥੁ ਨਾਮ ਦਾ ਆਦਿ ਸਮਰਾਟ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 20
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
ਰਾਜਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੱਸਯੂ ਤੇ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜਿਆ; ਰਾਜ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਤਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦਾ ਮਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪૃਥੁ ਨਾਮ ਦਾ ਆਦਿ ਭੂਪਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 21
विदुर उवाच तस्य शीलनिधे: साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मन: । राज्ञ: कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ २१ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸਾਧੂ, ਸ਼ੀਲ-ਨਿਧੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮਹਾਤਮਾ! ਐਸੇ ਕੋਮਲ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਅੰਗ ਨੂੰ ਵੇਨ ਵਰਗਾ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਨੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਛੱਡ ਗਿਆ?
Verse 22
किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् । दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदा: ॥ २२ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਮੁਨੀ ਵੇਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਐਸਾ ਕੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਦੰਡ-ਧਾਰੀ ਰਾਜਾ ਵੇਨ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਰੂਪ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ?
Verse 23
नावध्येय: प्रजापाल: प्रजाभिरघवानपि । यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योज: स्वतेजसा ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਦੇ ਪਾਪੀ ਜਿਹਾ ਲੱਗੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਹੋਰ ਸਭ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 24
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मजचेष्टितम् । श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तम: ॥ २४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸੁਨੀਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੇਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤੱਬ ਸੁਣਾਓ। ਤੁਸੀਂ ਭੂਤ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹੋ; ਮੈਂ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਭਗਤ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾਓ।
Verse 25
मैत्रेय उवाच अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् । नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभि: ॥ २५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗ ਨੇ ਮਹਾਕ੍ਰਤੂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਵਾਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਤਵਿਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ, ਪਰ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਇਆ, ਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 26
तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विज: । हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवता: ॥ २६ ॥
ਤਦ ਯੱਗ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਯਜਮਾਨ ਰਾਜਾ ਅੰਗ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਸੀਂ ਘੀ ਆਦਿ ਹਵਿ ਠੀਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ।
Verse 27
राजन् हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतै: ॥ २७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਜੋ ਹਵਿ-ਸਾਮਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਵੀ ਅਯਾਤਯਾਮ, ਅਰਥਾਤ ਬਿਨਾ ਭੁੱਲ ਦੇ, ਠੀਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 28
न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवा: कर्मसाक्षिण: ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਜਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦੇਵ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ—ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 29
मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विजवच: श्रुत्वा यजमान: सुदुर्मना: । तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया ॥ २९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੁਵਿਜਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਯਜਮਾਨ ਰਾਜਾ ਅੰਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਚੁੱਪ ਤੋੜੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 30
नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ ३० ॥
ਰਾਜਾ ਅੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੱਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦੇਵ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਹੇ ਸਦਸਸਪਤਿਓ, ਦੱਸੋ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤਾ ਹੈ?
Verse 31
सदसस्पतय ऊचु: नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक्स्थितम् । अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रज: ॥ ३१ ॥
ਸਦਸਸਪਤੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਰਦੇਵ, ਇਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪਾਪ ਦਾ ਲੇਸ਼ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਭ ਗੁਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਤਰਹੀਨ ਹੋ।
Verse 32
तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਕਰ। ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਕਰੇਂਗਾ, ਯਜ੍ਞ-ਭੋਗਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 33
तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकस: । यद्यज्ञपुरुष: साक्षादपत्याय हरिर्वृत: ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਹਰੀ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जन: । आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदय: ॥ ३४ ॥
ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੜੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਆਰਾਧਿਤ ਹਰੀ ਉਹ ਉਹ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਆਰਾਧਨਾ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञ: प्रजातये । पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਪਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਅੰਗਾ ਲਈ ਸੰਤਾਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 36
तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बर: । हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਪੈਂਦਿਆਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਿਆ ਪਾਇਸ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 37
स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । अवघ्राय मुदा युक्त: प्रादात्पत्न्या उदारधी: ॥ ३७ ॥
ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਰਾਜੇ ਨੇ ਜੋੜੀਆਂ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੰਨ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे । गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥
ਭਾਵੇਂ ਰਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗਰਭਵਤੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 39
स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रत: । अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिक: ॥ ३९ ॥
ਉਹ ਬਾਲਕ ਆਪਣੇ ਨਾਨੇ (ਮੌਤ) ਦਾ ਪੈਰੋਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਧਰਮੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 40
स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचर: । हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जन: ॥ ४० ॥
ਉਹ ਜ਼ਾਲਮ ਲੜਕਾ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਬੇਕਸੂਰ ਹਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ। ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਚੀਕਦੇ, 'ਉਹ ਜ਼ਾਲਮ ਵੇਨ ਆ ਗਿਆ!'
Verse 41
आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुण: । प्रसह्य निरनुक्रोश: पशुमारममारयत् ॥ ४१ ॥
ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਇੰਨਾ ਜ਼ਾਲਮ ਸੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 42
तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृप: । यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मना: ॥ ४२ ॥
ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵੇਨ ਦੇ ਜ਼ਾਲਮ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਅੰਗ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਨੇਕ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 43
प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिन: । कदपत्यभृतं दु:खं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ ४३ ॥
ਰਾਜਾ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਧੰਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਪੁੱਤਰ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਸਹਿਣ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਹਿੰਦੇ।
Verse 44
यत: पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान्नृणाम् । यतो विरोध: सर्वेषां यत आधिरनन्तक: ॥ ४४ ॥
ਕੁਪੁੱਤਰ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਬਦਨਾਮੀ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਵਿੱਚ ਝਗੜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਤਹੀਣ ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 45
कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मन: । पण्डितो बहु मन्येत यदर्था: क्लेशदा गृहा: ॥ ४५ ॥
ਜੋ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਐਸੇ ਨਿਕੰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਉਂ ਕਰੇ? ਐਸਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਵ ਲਈ ਮੋਹ ਦਾ ਬੰਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਕਰਕੇ ਘਰ ਹੀ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् । निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहा: ॥ ४६ ॥
ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਸੁਪੁੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਕੁਪੁੱਤਰ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਪੁੱਤਰ ਘਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਕੁਪੁੱਤਰ ਘਰ ਨੂੰ ਨਰਕ ਵਰਗਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸੌਖੇ ਹੀ ਘਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 47
एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहा- न्निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि- र्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ४७ ॥
ਇਉਂ ਸੋਚਦਿਆਂ ਰਾਜਾ ਅੰਗ ਨੂੰ ਰਾਤੀਂ ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਪਲੰਗ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੀ ਵੇਨ ਦੀ ਮਾਤਾ (ਪਤਨੀ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਾਰੀ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨ ਲੱਗੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 48
विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजा: पुरोहितामात्यसुहृद्गणादय: । विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिन: ॥ ४८ ॥
ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਮੰਤਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਕਾਤੁਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਲੱਭਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਅਨੁਭਵੀ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੁਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਹੈ।
Verse 49
अलक्षयन्त: पदवीं प्रजापते- र्हतोद्यमा: प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । ऋषीन् समेतानभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ ४९ ॥
ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜ ਕਰਨ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਜੇ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
Frequently Asked Questions
Vidura’s question introduces the next major narrative arc (the Pracetās and their devotional achievements). The Bhāgavata uses this inquiry as a hinge: from Dhruva’s concluded episode to the continuation of dynastic history that will intersect with the Pracetās, Nārada, and the restoration of dharma through exemplary rulers.
The text presents Utkala as internally fixed in self-realization—seeing the Supersoul in all and all in the Supersoul—while externally indifferent to social performance. Like “fire covered with ashes,” his spiritual potency is concealed; worldly observers misread his nonconformity as incapacity, illustrating how transcendence can be misunderstood when judged by material norms.
The priests diagnose no present offense in Aṅga’s conduct or ritual execution, but identify a prior-life karmic impediment manifesting as childlessness. Since yajña is meant for Hari as the ultimate enjoyer, they redirect the sacrifice toward Viṣṇu; when Hari is properly worshiped, the demigods—being His empowered administrators—naturally receive their shares.
Bhāgavata theology allows for complex karmic inheritance and the autonomy of the jīva: a virtuous parent may receive a difficult progeny due to residual karma and the incoming soul’s dispositions. The narrative uses this to teach detachment, the limits of material arrangements, and the need for divine-centered dharma rather than mere social respectability.
Aṅga’s renunciation is triggered by grief and disillusionment with Vena’s incorrigible cruelty, revealing how adharma in leadership corrodes the very purpose of rulership. His disappearance creates a power vacuum, leading to social disorder and the sages’ intervention—setting up Vena’s later actions, his punishment, and the eventual advent of Pṛthu as dharma-restorer.