Adhyaya 12
Dhruva’s Benediction from Kuvera and His Ascension to Viṣṇuloka (Dhruvaloka)
ਯਕਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ੋਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸੰਯਮ ਵੱਲ ਕਥਾ ਨੂੰ ਮੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਰੋਸ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਬੇਰ ‘ਕਾਲ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਉਪਕਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਠੀ ‘ਮੈਂ-ਤੂੰ’ ਦੀ ਭੁੱਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਭਕਤੀ ਵਾਲਾ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਮਰਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ-ਸਮੁੰਦਰ ਤਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ, ਯਜ्ञ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮਾਇਆ-ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਨੰਦ-ਸੁਨੰਦ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਪੂਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਧ੍ਰੁਵ ਮੌਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁਨੀਤੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਗਮਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ-ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਦਾ ਫਲ—ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਭਕਤੀ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ। ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਚੇਤਾਸ ਆਦਿ ਵੰਸ਼-ਵਰਨਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसा- दपेतमन्युं भगवान्धनेश्वर: । तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरै: संस्तूयमानो न्यवदत्कृताञ्जलिम् ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਠੰਢਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਧ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਧਨ-ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਕੁਬੇਰ ਉੱਥੇ ਆਏ। ਯਕਸ਼ਾਂ, ਕਿੰਨਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਹੋਂਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 2
धनद उवाच भो भो: क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । यत्त्वं पितामहादेशाद्वैरं दुस्त्यजमत्यज: ॥ २ ॥
ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਪੁੱਤਰ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੂੰ ਛੱਡਣਾ ਔਖਾ ਵੈਰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।
Verse 3
न भवानवधीद्यक्षान्न यक्षा भ्रातरं तव । काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयो: ॥ ३ ॥
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤੂੰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 4
अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात्पुरुषस्य हि । स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद्यया बन्धविपर्ययौ ॥ ४ ॥
ਦੇਹ-ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਤੂੰ’ ਵਾਲੀ ਬੇਅਰਥ ਭਿੰਨਤਾ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਝੂਠੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੀ ਭ੍ਰਮ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੀ ਲੜੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 5
तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਅੱਗੇ ਆ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਧੋਖਜ ਭਗਵਾਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ।
Verse 6
भजस्व भजनीयाङ्घ्रि मभवाय भवच्छिदम् । युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्यात्ममायया ॥ ६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ; ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਣਮਈ ਆਤਮ-ਮਾਇਆ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ; ਜਗਤ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਅਚਿੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
Verse 7
वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कित: । वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयो- रनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम ॥ ७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰੁਵ, ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇੱਛਾ ਹੈ ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗ। ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਪਦਮਨਾਭ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵਰ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 8
मैत्रेय उवाच स राजराजेन वराय चोदितो ध्रुवो महाभागवतो महामति: । हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तम: ॥ ८ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਜਦੋਂ ਯਕਸ਼ਰਾਜ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ, ਤਦ ਮਹਾਭਾਗਵਤ ਅਤੇ ਮਹਾਮਤੀ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੁਰਲੰਘ ਅਗਿਆਨ-ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्तत: । पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत ॥ ९ ॥
ਇਡਵਿਡਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁਬੇਰ ਧ੍ਰੁਵ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਉਹ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।
Verse 10
अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम् ॥ १० ॥
ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਭੋਗਤਾ ਯੱਗੇਸ਼ਵਰ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੱਖਣਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਮਹਾਂ ਯੱਗ ਕੀਤੇ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਹਨ; ਉਹੀ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 11
सर्वात्मन्यच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् । ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ११ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਰਵਾਧਾਰ, ਸਰਵਾਤਮਾ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਤੀ ਤੀਬਰ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਭਗਤੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਭਗਤੀ-ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹੀ ਵਿਭੂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।
Verse 12
तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् । गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजा: ॥ १२ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਭਗਵਦ-ਭਕਤਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਿਨਾਂ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੇਤੂਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ।
Verse 13
षट्त्रिंशद्वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् । भोगै: पुण्यक्षयं कुर्वन्नभोगैरशुभक्षयम् ॥ १३ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਛੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਧਰਤੀ ਮੰਡਲ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਨਿਰਭੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਖ਼ਤਮਾ ਕੀਤਾ।
Verse 14
एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रिय: । त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान्नृपासनम् ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਿਕ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਕੂਲ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ।
Verse 15
मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि । अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम् ॥ १५ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵ-ਨਗਰ ਵਾਂਗ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोश- मन्त:पुरं परिविहारभुवश्च रम्या: । भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य कालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम् ॥ १६ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ, ਪਤਨੀਆਂ, ਬੱਚੇ, ਮਿੱਤਰ, ਫੌਜ, ਧਨ-ਖਜ਼ਾਨਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਵਿਹਾਰ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ; ਮਹਾਸਾਗਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਫੈਲੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਣ ਕੇ ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 17
तस्यां विशुद्धकरण: शिववार्विगाह्य बद्ध्वासनं जितमरुन्मनसाहृताक्ष: । स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद् ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ ॥ १७ ॥
ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸਫ਼ਟਿਕ ਵਰਗੇ ਸੁੱਚੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਆਸਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਰਚਾ-ਵਿਗ੍ਰਹ—ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਹੈ—ਉੱਤੇ ਚਿੱਤ ਟਿਕਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਪੂਰਨ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 18
भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्र- मानन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान: । विक्लिद्यमानहृदय: पुलकाचिताङ्गो नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्ग: ॥ १८ ॥
ਹਰੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਅਟੁੱਟ ਭਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਾਰਨ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਨੰਦ ਦੇ ਅੰਸੂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਹਿਰਦਾ ਪਿਘਲ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਛਾ ਗਿਆ। ਭਕਤੀ-ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਹ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਿਆ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਭੌਤਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 19
स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद् ध्रुव: । विभ्राजयद्दश दिशो राकापतिमिवोदितम् ॥ १९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਰਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਵਿਮਾਨ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਗੇ ਹੋਏ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 20
तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौ श्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ । स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौ किरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ ॥ २० ॥
ਉੱਥੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦੋ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਪਾਰਸ਼ਦ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ, ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ। ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ, ਮੁਕੁਟ, ਹਾਰ, ਕੰਗਣ ਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 21
विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करा- वभ्युत्थित: साध्वसविस्मृतक्रम: । ननाम नामानि गृणन्मधुद्विष: पार्षत्प्रधानाविति संहताञ्जलि: ॥ २१ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸੇਵਕ ਜਾਣ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਰੰਤ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ; ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਸਵਾਗਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਧੁਦ੍ਵਿਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਪ ਤੇ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 22
तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् । सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं प्रत्यूचतु: पुष्करनाभसम्मतौ ॥ २२ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਚਿੱਤ ਸਦਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਪੁਸ਼ਕਰਨਾਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਤਰੰਗ ਸੇਵਕ ਨੰਦ ਅਤੇ ਸੁਨੰਦ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਨੇੜੇ ਆਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 23
सुनन्दनन्दावूचतु: भो भो राजन्सुभद्रं ते वाचं नोऽवहित: शृणु । य: पञ्चवर्षस्तपसा भवान्देवमतीतृपत् ॥ २३ ॥
ਨੰਦ ਅਤੇ ਸੁਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 24
तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्ङ्गिण: । पार्षदाविह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम् ॥ २४ ॥
ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇਵ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਧਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਭਗਵਤ ਪਦ—ਆਤਮਿਕ ਲੋਕ—ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 25
सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया यत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् । आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो ग्रहर्क्षतारा: परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५ ॥
ਵਿਸ਼ਣੁਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਤਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਆਓ; ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਲਈ ਤੂੰ ਸਵਾਗਤਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 26
अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् । आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णो: परमं पदम् ॥ २६ ॥
ਹੇ ਧ੍ਰੁਵ ਰਾਜਾ! ਨਾ ਤੇਰੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਕਦੇ ਉਹ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਲਈ ਵੰਦਨੀਯ ਹੈ। ਆਓ; ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਲਈ ਵੱਸੋ।
Verse 27
एतद्विमानप्रवरमुत्तमश्लोकमौलिना । उपस्थापितमायुष्मन्नधिरोढुं त्वमर्हसि ॥ २७ ॥
ਹੇ ਅਮਰ ਸਮ! ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਤੋਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਤੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 28
मैत्रेय उवाच निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययो- र्मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रिय: । कृताभिषेक: कृतनित्यमङ्गलो मुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत् ॥ २८ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਯੋਗ ਅਲੰਕਾਰ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 29
परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदावभिवन्द्य च । इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम् ॥ २९ ॥
ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਮਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਗਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 30
तदोत्तानपद: पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् । मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम् ॥ ३० ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਮੌਤ-ਰੂਪ ਅੰਤਕ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ। ਮੌਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਘਰ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 31
तदा दुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवादय: । गन्धर्वमुख्या: प्रजगु: पेतु: कुसुमवृष्टय: ॥ ३१ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਅਤੇ ਪਣਵ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਮੁੱਖ ਗੰਧਰਵ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਏ।
Verse 32
स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुव: । अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम् ॥ ३२ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਵਰਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲਣ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬ ਮਾਂ ਸੁਨੀਤੀ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਵੈਕੁੰਠ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿਆਂ?”
Verse 33
इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ । दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम् ॥ ३३ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵੈਕੁੰਠਲੋਕ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਾਰਸ਼ਦ ਨੰਦ ਅਤੇ ਸੁਨੰਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸੁਨੀਤੀ ਦੂਜੇ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
Verse 34
तत्र तत्र प्रशंसद्भि: पथि वैमानिकै: सुरै: । अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमै: क्रमशो ग्रहान् ॥ ३४ ॥
ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਂਦਿਆਂ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵੇਖੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਦੇਵ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 35
त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि । परस्ताद्यद् ध्रुवगतिर्विष्णो: पदमथाभ्यगात् ॥ ३५ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇਵਯਾਨ ਰਾਹੀਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧ੍ਰੁਵ-ਗਤੀ ਰੂਪ ਨਿਤ੍ਯ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ।
Verse 36
यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतो लोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते । यन्नाव्रजञ्जन्तुषु येऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम् ॥ ३६ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਵੈ-ਜ੍ਯੋਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਹਨ; ਜੋ ਨਿੱਤ ਜੀਵ-ਹਿਤ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 37
शान्ता: समदृश: शुद्धा: सर्वभूतानुरञ्जना: । यान्त्यञ्जसाच्युतपदमच्युतप्रियबान्धवा: ॥ ३७ ॥
ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਸ਼ੁੱਧ-ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕੇਵਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 38
इत्युत्तानपद: पुत्रो ध्रुव: कृष्णपरायण: । अभूत्त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामल: ॥ ३८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਪਰਾਯਣ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਮਲ ਚੂੜਾਮਣੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 39
गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् । यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गण: ॥ ३९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੌਰਵ ਵੰਸ਼ਜ ਵਿਦੁਰ! ਜਿਵੇਂ ਬਲਦਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਖੂੰਟੇ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਚੱਕਰ ਗੰਭੀਰ ਵੇਗ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਧਾਮ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 40
महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवानृषि: । आतोद्यं वितुदञ्श्लोकान् सत्रेऽगायत्प्रचेतसाम् ॥ ४० ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੀਣਾ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚੇਤਿਆਂ ਦੇ ਯੱਗ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਗਏ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੇਠਲੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ।
Verse 41
नारद उवाच नूनं सुनीते: पतिदेवताया- स्तप:प्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् । दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपा: ॥ ४१ ॥
ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸੁਨੀਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਨਾਲ ਐਸੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਪਾਅ ਜਾਣਦੇ ਵੇਦਵਾਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ; ਫਿਰ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।
Verse 42
य: पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरै- र्भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता । वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं जिगाय तद्भक्तगुणै: पराजितम् ॥ ४२ ॥
ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਸੌਤੇਲੀ ਮਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ-ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਛਿੱਜ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਪ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਜੈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
Verse 43
य: क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढ- मन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगै: । प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम् ॥ ४३ ॥ षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पै:
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਤਰੀ-ਬੰਧੂ (ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਖ਼ਤਰੀ) ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸ ਉੱਚੇ ਪਦ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਵੈਕੁੰਠਨਾਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਪੰਜ-ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 44
मैत्रेय उवाच एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । ध्रुवस्योद्दामयशसश्चरितं सम्मतं सताम् ॥ ४४ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪਿਆਰੇ ਵਿਦੁਰ, ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਅਪਾਰ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਸਾਧੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 45
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् । स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम् ॥ ४५ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਯਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਆਯੁ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਂ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵਲੋਕ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 46
श्रुत्वैतच्छ्रद्धयाभीक्ष्णमच्युतप्रियचेष्टितम् । भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात्क्लेशसङ्क्षय: ॥ ४६ ॥
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਅਚ੍ਯੁਤ-ਪ੍ਰਿਯ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਭਕਤੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 47
महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतु: शीलादयो गुणा: । यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम् ॥ ४७ ॥
ਇਹ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਵਰਗੇ ਸ਼ੀਲ ਆਦਿ ਉੱਚ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨਤਾ, ਤੇਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਮਾਨ ਉਪਾਅ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਠੀਕ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 48
प्रयत: कीर्तयेत्प्रात: समवाये द्विजन्मनाम् । सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत् ॥ ४८ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ—ਦੋਵੇਂ ਵੇਲੇ—ਪੁਣ੍ਯਸ਼ਲੋਕ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 49
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
ਪੂਰਨਿਮਾ, ਅਮਾਵਸਿਆ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਤਿਥੀ-ਅੰਤ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਅੰਤ ਜਾਂ ਐਤਵਾਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਭਕਤ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ੍ਰੋਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਨਾ ਲਏ; ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਵਕਤਾ ਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾ ਦੋਵੇਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 50
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੱਖਿਣਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ। ਪੂਰਨਿਮਾ/ਅਮਾਵਸਿਆ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਤਿਥੀ-ਖਯ, ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸੰਗਤ ਅੱਗੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਾਠ ਨਾਲ ਵਾਚਕ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 51
ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् । कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते ॥ ५१ ॥
ਜੋ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਥ-ਰੱਖਿਆਕ ਬਣਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤੇ ਆਪ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕਥਾ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ।
Verse 52
इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वहध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मण: । हित्वार्भक: क्रीडनकानि मातु-र्गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम ॥ ५२ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦੁਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਾਇਆ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਖਿਡੌਣੇ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਮਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਓਟ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ। ਇਸ ਲਈ, ਪ੍ਰਿਯ ਵਿਦੁਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਥਾ ਇੱਥੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
Kuvera teaches that the ultimate cause of generation and annihilation is kāla—the time potency of the Supreme Lord. This does not deny moral responsibility at the human level, but it dissolves absolutized hatred by relocating final agency to Bhagavān’s governance, thereby curing the devotee’s tendency toward vengeance born of bodily identification.
Dhruva asks for unflinching faith and constant remembrance of the Supreme Personality of Godhead. The significance is theological and practical: rather than seeking wealth or dominion from the treasurer of the gods, Dhruva chooses smaraṇa-bhakti as the means to cross avidyā-sāgara (the ocean of nescience), demonstrating the devotee’s value hierarchy.
Nanda and Sunanda are confidential associates (parṣadas) of Lord Viṣṇu from Vaikuṇṭha. As divine emissaries, they authenticate Dhruva’s attainment and escort him to Viṣṇuloka, indicating that liberation is not merely an internal state but a relational entrance into the Lord’s personal realm.
When death personified approaches as Dhruva boards the divine airplane, Dhruva places his feet on death’s head and ascends. Symbolically, it depicts bhakti’s supremacy over fear and mortality: the devotee, sheltered in the Lord, transcends death’s jurisdiction and treats death as a threshold rather than an end.
The text links eligibility for Vaikuṇṭha with dayā (mercy) and welfare toward living beings. Since Vaikuṇṭha is the realm of pure devotion free from envy, cruelty and exploitation are disqualifying dispositions; compassion indicates purification and alignment with the Lord’s protective nature (poṣaṇa).
Recitation is recommended morning/evening and on auspicious lunar/astrological occasions (e.g., full/new moon, post-Ekādaśī, Śravaṇa nakṣatra), before a favorable audience, and without professional motive. Discouraging remuneration protects the act as bhakti (service) rather than commerce, preserving sincerity (niṣkāmatā) for both speaker and listener.