Adhyaya 11
Dhruva Uses the Nārāyaṇāstra; Manu Checks His Wrath and Teaches Dharma
ਉੱਤਮ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧ੍ਰੁਵ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧ੍ਰੁਵ ਭਿਆਨਕ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਅਸਲ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਦ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਅਤਿ-ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੇਕਾਬੂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਕੁਲ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਹਿੰਸਾ ਮਨਾਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੱਤਵ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਭਗਵਾਨ ਪਰਾਤਪਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਕਾਰਨ ਯਕਸ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰਮ ਕਾਰਨ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਮੂਲ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਅਗਲਾ ਅਪਰਾਧ ਰੋਕਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੁਵ ਮਨੂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਗਲੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच निशम्य गदतामेवमृषीणां धनुषि ध्रुव: । सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम् ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਚਮਨ ਲਈ ਜਲ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਰਾਇਣ-ਨਿਰਮਿਤ ਅਸਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
सन्धीयमान एतस्मिन्माया गुह्यकनिर्मिता: । क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा ॥ २ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣਾਸਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਤੀਰ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ, ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਮਾਇਆ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਗਈ; ਜਿਵੇਂ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਦੇ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਲਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 3
तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जत: सुवर्णपुङ्खा: कलहंसवासस: । विनि:सृता आविविशुर्द्विषद्बलं यथा वनं भीमरवा: शिखण्डिन: ॥ ३ ॥
ਜਦੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਬਣਾਏ ਅਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਵਰਤਿਆ, ਤਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਡੰਡੀ ਅਤੇ ਹੰਸ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੂੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸੀਂ-ਸੀਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਰ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਂਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
तैस्तिग्मधारै: प्रधने शिलीमुखै- रितस्तत: पुण्यजना उपद्रुता: । तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधा: सुपर्णमुन्नद्धफणा इवाहय: ॥ ४ ॥
ਉਹ ਤਿੱਖੇ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਕਬਕਾ ਕੇ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਵੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਸੱਪ ਫਣ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਰੁੜ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
Verse 5
स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधे निकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् । निनाय लोकं परमर्कमण्डलं व्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतस: ॥ ५ ॥
ਜਦੋਂ ਧਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕ ਲਏ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ, ਲੱਤਾਂ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਢਿੱਡਾਂ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਊਰਧਵਰੇਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यका- ननागसश्चित्ररथेन भूरिश: । औत्तानपादिं कृपया पितामहो मनुर्जगादोपगत: सहर्षिभि: ॥ ६ ॥
ਜਦੋਂ ਸਵਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੋਤਾ ਧਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੇਕਸੂਰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦਇਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਧਰੁਵ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।
Verse 7
मनुरुवाच अलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना । येन पुण्यजनानेतानवधीस्त्वमनागस: ॥ ७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਜਾਓ। ਬੇਲੋੜਾ ਗੁੱਸਾ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ - ਇਹ ਨਰਕ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।
Verse 8
नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत्सद्विगर्हितम् । वधो यदुपदेवानामारब्धस्तेऽकृतैनसाम् ॥ ८ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਬੇਗੁਨਾਹ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 9
नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हता: । भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल ॥ ९ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ: ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਕਸੂਰ ਹਨ।
Verse 10
नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् । यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम् ॥ १० ॥
ਇਹ ਰਾਹ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਭਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਦੇਹ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨਾ ਕਰੋ।
Verse 11
सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् । आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम् ॥ ११ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਭ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਦੁਰਲਭ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।
Verse 12
स त्वं हरेरनुध्यातस्तत्पुंसामपि सम्मत: । कथं त्ववद्यं कृतवाननुशिक्षन् सतां व्रतम् ॥ १२ ॥
ਤੁਸੀਂ ਹਰਿ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਹੋ; ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰੰਗ ਭਗਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਤੁਹਾਡਾ ਜੀਵਨ ਸਤਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?
Verse 13
तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु । समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति ॥ १३ ॥
ਜਦੋਂ ਭਗਤ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਦਇਆ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸਰਵਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
सम्प्रसन्ने भगवति पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: । विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ १४ ॥
ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੂਖਮ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਨਿਰਵਾਣ, ਅਸੀਮ ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
भूतै: पञ्चभिरारब्धैर्योषित्पुरुष एव हि । तयोर्व्यवायात्सम्भूतिर्योषित्पुरुषयोरिह ॥ १५ ॥
ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਪੁਰਖ ਦਾ ਦੇਹ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀ‑ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸੰਤਾਨ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Verse 16
एवं प्रवर्तते सर्ग: स्थिति: संयम एव च । गुणव्यतिकराद्राजन्मायया परमात्मन: ॥ १६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰੁਵ! ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
निमित्तमात्रं तत्रासीन्निर्गुण: पुरुषर्षभ: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ १७ ॥
ਹੇ ਧ੍ਰੁਵ! ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੇਵਲ ਨਿਮਿੱਤ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਅਕਤ‑ਅਵਿਅਕਤ ਵਿਸ਼ਵ ਚੁੰਬਕ ਨਾਲ ਲੋਹੇ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 18
स खल्विदं भगवान् कालशक्त्या गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता चेष्टा विभूम्न: खलु दुर्विभाव्या ॥ १८ ॥
ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਕਾਲ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਚਲਾਕੇ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਕਰਤਾ ਹੈ, ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੰਤਾ ਨਹੀਂ; ਵਿਭੂ ਦੀ ਇਹ ਚੇਸ਼ਟਾ ਅਚਿੰਤ ਹੈ।
Verse 19
सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਧ੍ਰੁਵ! ਭਗਵਾਨ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਦਿ-ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਅਵਿਆਯ ਹੈ। ਜੀਵ ਪਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮਦੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਰਾਹੀਂ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਜਨਮ‑ਮੌਤ ਤੋਂ ਸਦਾ ਮੁਕਤ ਹੈ।
Verse 20
न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा परस्य मृत्योर्विशत: समं प्रजा: । तं धावमानमनुधावन्त्यनीशा यथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घा: ॥ २० ॥
ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲਈ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੈ; ਨਾ ਕੋਈ ਉਸ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਵੈਰੀ। ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਉੱਡਦੇ ਹਨ।
Verse 21
आयुषोऽपचयं जन्तोस्तथैवोपचयं विभु: । उभाभ्यां रहित: स्वस्थो दु:स्थस्य विदधात्यसौ ॥ २१ ॥
ਵਿਸ਼ਣੂ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ, ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਨਾ ਘਟਦੀ ਹੈ ਨਾ ਵਧਦੀ।
Verse 22
केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंस: काममुतापरे ॥ २२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਕਾਲ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਦੈਵ/ਭਾਗ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च । न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम् ॥ २३ ॥
ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕਰਤੂਤ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
Verse 24
न चैते पुत्रक भ्रातुर्हन्तारो धनदानुगा: । विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम् ॥ २४ ॥
ਪੁੱਤਰ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਇਹ ਯਕਸ਼ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਅਸਲ ਕਾਤਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਹੇ ਤਾਤ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਰਮ ਦੈਵ—ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਹੈ।
Verse 25
स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च । अथापि ह्यनहङ्कारान्नाज्यते गुणकर्मभि: ॥ २५ ॥
ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਹਾਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਨਿਰਹੰਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਗੁਣ‑ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਦੇ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 26
एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावन: । स्वशक्त्या मायया युक्त: सृजत्यत्ति च पाति च ॥ २६ ॥
ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
तमेव मृत्युममृतं तात दैवं सर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् । यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्ति गावो यथा वै नसि दामयन्त्रिता: ॥ २७ ॥
ਪਿਆਰੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਪਰਮ ਆਸਰੇ ਅਤੇ ਸਰਵਾਤਮਾ ਪਰਮ ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ—ਉਹ ਮੌਤ ਲਈ ਵੀ ਮੌਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਬੈਲ ਮਾਲਕ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
य: पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहाय मातु: सपत्न्या वचसा भिन्नमर्मा । वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्ष- माराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्या: ॥ २८ ॥
ਪਿਆਰੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸੀ; ਮਾਂ ਦੀ ਸੌਤਣ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 29
तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे व्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् । आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मदृग् यस्मिन्निदं भेदमसत्प्रतीयते ॥ २९ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਪਿਆਰੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਉਸ ਇਕ ਅਖੰਡ, ਅਕਸ਼ਰ, ਨਿਰਗੁਣ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵੱਲ ਮਨ ਕਰ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮੁਕਤ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੂੰ ਹੈਂ। ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਜਾਣੇਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਅਸੱਤ ਵਾਂਗ ਝਲਮਲਾਉਂਦਾ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 30
त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ । भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या- ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम् ॥ ३० ॥
ਤੂੰ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਆਨੰਦ-ਨਿਧਿ ਅਨੰਤ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਰੇਂਗਾ; ਤਾਂ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਅਵਿਦਿਆ ਦੀ ਗੰਢ ਜਲਦੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 31
संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् । श्रुतेन भूयसा राजन्नगदेन यथामयम् ॥ ३१ ॥
ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਤਮਿਕ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੈਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਜੋ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਗ ਲਈ ਦਵਾਈ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਨ।
Verse 32
येनोपसृष्टात्पुरुषाल्लोक उद्विजते भृशम् । न बुधस्तद्वशं गच्छेदिच्छन्नभयमात्मन: ॥ ३२ ॥
ਜੋ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਸਭ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
हेलनं गिरिशभ्रातुर्धनदस्य त्वया कृतम् । यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षित: ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਤੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ, ਗਿਰਿਸ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਰਾ ਧਨਦ ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਮਨ ਖ਼ਫ਼ਾ ਹੋਇਆ; ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਤੀ ਤੇਰਾ ਵਰਤਾਵ ਬੇਅਦਬੀ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ।
Verse 34
तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभि: । न यावन्महतां तेज: कुलं नोऽभिभविष्यति ॥ ३४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰ, ਤੁਰੰਤ ਨਿਮਰ ਨਮਸਕਾਰ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਹਾਨਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਸਾਡੇ ਕੁਲ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਪਾ ਜਾਵੇ।
Verse 35
एवं स्वायम्भुव: पौत्रमनुशास्य मनुर्ध्रुवम् । तेनाभिवन्दित: साकमृषिभि: स्वपुरं ययौ ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੌਤਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਨਾਲ ਅਭਿਵੰਦਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Manu stops Dhruva because devotion must express as dharmic restraint and compassion. Dhruva’s grief-driven anger leads him to punish many non-offenders, which authorities do not approve. The Bhāgavata standard is that a pure devotee becomes pleasing to the Lord through tolerance, mercy, friendship, and equality; unchecked krodha undermines that standard even when the initial cause feels justified.
The chapter acknowledges proximate agents (such as Yakṣas) but teaches that birth and death ultimately occur under the Supreme Lord’s governance as time and Supersoul. Living beings experience the results of their karma within that system, while the Lord remains transcendental and unbiased. Therefore, blaming a whole community as the ‘real cause’ becomes philosophically mistaken and ethically dangerous.
Narratively, the nārāyaṇāstra destroys the Yakṣas’ illusory tactics; philosophically, it parallels self-realization: as the Lord’s power is invoked, māyā-like confusion (material dualities of pain and pleasure) is dispelled. The text uses this as a bridge to Manu’s teaching that true victory is mastery over anger and bodily identification, not merely battlefield dominance.
Kuvera is the treasurer of the devas and the lord of the Yakṣas, also connected to Śiva’s circle. Dhruva’s disproportionate killing agitates Kuvera, creating a risk of further conflict and offense. Manu advises immediate pacification through gentle speech and prayers, modeling the kṣatriya duty to restore social-cosmic balance after excessive force.