Adhyaya 10
Dhruva’s War with the Yakṣas and the Protection of the Holy Name
ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤ-ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਉਸ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ—ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ—ਰਾਹੀਂ ਵੰਸ਼ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਉੱਤਮ ਦਾ ਵਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਰੂਚੀ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਭੜਕ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਛੇੜ ਕੇ ਅਣਗਿਣਤ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਰਖਾ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਬਚੇ ਯਕਸ਼ ਮਾਇਆ ਰਚਦੇ ਹਨ—ਤੂਫ਼ਾਨ, ਲਹੂ ਦੀ ਵਰਖਾ, ਡਿੱਗਦੇ ਸ਼ਰੀਰ, ਸੱਪ-ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਰਗਾ ਸਮੁੰਦਰ—ਜੋ ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪਰਖ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਗਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਾਰੰਗਧਨਵਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਹਰਿਨਾਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਓ; ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਭਗਤ ਨੂੰ ਭੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਾ ਸੰਤ-ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਕਤੀ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुव: । उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥ १ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਫਿਰ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਧੀ ਭ੍ਰਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਕਲਪ ਅਤੇ ਵਤਸਰ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।
Verse 2
इलायामपि भार्यायां वायो: पुत्र्यां महाबल: । पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ॥ २ ॥
ਮਹਾਬਲੀ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਤਨੀ ਇਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਵਾਯੂ ਦੀ ਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਤਕਲ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਜਨਮੀ।
Verse 3
उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । हत: पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਉੱਤਮ, ਜੋ ਹਾਲੇ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਯਕਸ਼ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸੁਰੂਚੀ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰਾਹੇ ਹੀ ਚਲੀ ਗਈ (ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਗਈ)।
Verse 4
ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षशुचार्पित: । जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गत: पुण्यजनालयम् ॥ ४ ॥
ਭਰਾ ਉੱਤਮ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਹ ਜੈ-ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।
Verse 5
गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् । ददर्श हिमवद्द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम् ॥ ५ ॥
ਰਾਜਾ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹਿਮਾਲਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇੱਕ ਨਗਰੀ ਵੇਖੀ।
Verse 6
दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहु: खं दिशश्चानुनादयन् । येनोद्विग्नदृश: क्षत्तरुपदेव्योऽत्रसन्भृशम् ॥ ६ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਧੁਨ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਸਾਫ਼ ਸੀ।
Verse 7
ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटा: । असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधा: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਵੀਰ ਵਿਦੁਰ, ਤਦ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਉਪਦੇਵ ਨਾਮਕ ਮਹਾਬਟ ਉਸ ਨਿਨਾਦ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੇ; ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਧ੍ਰੁਵ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ।
Verse 8
स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथ: । एकैकं युगपत्सर्वानहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभि: ॥ ८ ॥
ਤਦ ਉਗਰ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਮਹਾਰਥੀ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਤੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ।
Verse 9
ते वै ललाटलग्नैस्तैरिषुभि: सर्व एव हि । मत्वा निरस्तमात्मानमाशंसन् कर्म तस्य तत् ॥ ९ ॥
ਜਦ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਤੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣ ਲਈ। ਫਿਰ ਵੀ ਵੀਰ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਉਸ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 10
तेऽपि चामुममृष्यन्त: पादस्पर्शमिवोरगा: । शरैरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षव: ॥ १० ॥
ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਨ ਸਹਾਰ ਕੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਦੋਗੁਣੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਖਾਈ।
Verse 11
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਉੱਤੇ—ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ—ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਲੱਖਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਘ, ਨਿਸਤ੍ਰਿੰਸ਼, ਪ੍ਰਾਸ-ਸ਼ੂਲ, ਪਰਸ਼ਵਧ, ਸ਼ਕਤੀ, ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਭੁਸ਼ੁੰਡੀ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 12
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯਕਸ਼ ਯੋਧੇ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਕਾਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਥ ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਧ੍ਰੁਵ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 13
औत्तानपादि: स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा । न एवादृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरि: ॥ १३ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਔੱਤਾਨਪਾਦੀ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ; ਉਹ ਇੰਨੇ ਢੱਕ ਗਏ ਕਿ ਦਿਸੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਸਲਾਧਾਰ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 14
हाहाकारस्तदैवासीत्सिद्धानां दिवि पश्यताम् । हतोऽयं मानव: सूर्यो मग्न: पुण्यजनार्णवे ॥ १४ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਯੁੱਧ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚ ਗਿਆ—“ਮਨੂ ਦਾ ਪੌਤਰਾ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ!”
Verse 15
नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे । उदतिष्ठद्रथस्तस्य नीहारादिव भास्कर: ॥ १५ ॥
ਜਦੋਂ ਯਕਸ਼ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਅਸੀਂ ਜਿੱਤ ਗਏ’ ਕਹਿ ਕੇ ਗੱਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਰਥ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਧੁੰਦ ਵਿਚੋਂ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲ ਆਵੇ।
Verse 16
धनुर्विस्फूर्जयन्दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् । अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैर्घनानीकमिवानिल: ॥ १६ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਟੰਕਾਰਿਆ; ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਦ ਛਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਣ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਇਉਂ ਤੋੜਨ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਖੇਰ ਦੇਵੇ।
Verse 17
तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् । कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनशनयो यथा ॥ १७ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਕਵਚ ਭੇਦ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜ੍ਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੋੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਭੱਲ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਅਤੇ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਾੜ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਗਣਾਂ ਤੇ ਕੇਯੂਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ, ਅਤੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਸੋਨੇ ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਸ਼ਿਰਸਤ੍ਰਾਣ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵੀਰ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।
Verse 19
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ! ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਭੱਲ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਸੁੰਦਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਅਤੇ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਾੜ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੰਗਣਾਂ ਤੇ ਕੇਯੂਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨੋਹਰ, ਅਤੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਸੋਨੇ ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਸ਼ਿਰਸਤ੍ਰਾਣ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵੀਰ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।
Verse 20
हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद् रक्षोगणा: क्षत्रियवर्यसायकै: । प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु- र्मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥
ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਹੋਏ ਯਕਸ਼, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਧਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਗਏ ਸਨ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਹਾਥੀ ਭੱਜਦੇ ਹਨ।
Verse 21
अपश्यमान: स तदाततायिनं महामृधे कञ्चन मानवोत्तम: । पुरीं दिदृक्षन्नपि नाविशद्द्विषां न मायिनां वेद चिकीर्षितं जन: ॥ २१ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਧਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਮਹਾਨ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮਾਇਆਵੀ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।"
Verse 22
इति ब्रुवंश्चित्ररथ: स्वसारथिं यत्त: परेषां प्रतियोगशङ्कित: । शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितं नभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वदृश्यत ॥ २२ ॥
ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਜਦੋਂ ਧਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਇਆਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਧੂੜ ਦਾ ਤੂਫਾਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 23
क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वत: । विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत्स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਰਾ ਅਸਮਾਨ ਸੰਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲੱਗਾ।
Verse 24
ववृषू रुधिरौघासृक्पूयविण्मूत्रमेदस: । निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४ ॥
ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਵਿਦੁਰ, ਉਸ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਖੂਨ, ਰੇਸ਼ਾ, ਪੀਕ, ਮਲ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਧਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਧੜ ਵੀ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੇ।
Verse 25
तत: खेऽदृश्यत गिरिर्निपेतु: सर्वतोदिशम् । गदापरिघनिस्त्रिंशमुसला: साश्मवर्षिण: ॥ २५ ॥
ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਦਿੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਓਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਾਲੇ, ਗਦਾ, ਪਰਿਘ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਮੁਸਲ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗੇ।
Verse 26
अहयोऽशनिनि:श्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभि: । अभ्यधावन् गजा मत्ता: सिंहव्याघ्राश्च यूथश: ॥ २६ ॥
ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਫੁੰਕਾਰ ਛੱਡਦੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਉਗਲਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਨਿਗਲਣ ਲਈ ਦੌੜੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਵੀ ਸਨ।
Verse 27
समुद्र ऊर्मिभिर्भीम: प्लावयन् सर्वतो भुवम् । आससाद महाह्राद: कल्पान्त इव भीषण: ॥ २७ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ, ਝੱਗਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਉਗਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਡੀ ਗੱਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਡੁਬੋਦਾ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 28
एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् । ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुरा: ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੱਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ, ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਉਹ ਆਸੁਰੀ ਯਕਸ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜੀਬ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਘੋਰ ਹਨ।
Verse 29
ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैस्तां मायामतिदुस्तराम् । निशम्य तस्य मुनय: शमाशंसन् समागता: ॥ २९ ॥
ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਈ ਗਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸਤਾਰ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਮਹਾਰਾਜ ਦਬ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੌਸਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 30
मुनय ऊचु: औत्तानपाद भगवांस्तव शार्ङ्गधन्वा देव: क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् । यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धा लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ ३० ॥
ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ! ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਰੰਗਧਨ੍ਵਾ ਭਗਵਾਨ ਤੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ ਦਾ ਜਪ ਤੇ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੌਖੇ ਹੀ ਦੁਸਤਰਨੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Dhruva attacks because his brother Uttama is killed by a Yakṣa during a Himalayan hunt, and Dhruva becomes overwhelmed by lamentation and anger. The narrative presents a realistic kṣatriya response to perceived injustice, while simultaneously setting up the Bhāgavata’s corrective theme: power and retaliation must be checked by devotion and saintly guidance so that duty does not degrade into adharma.
Yakṣas are a class of powerful beings often associated with wealth, guardianship, and in some contexts fierce or demoniac conduct. In this episode they function as formidable opponents skilled in mystic deception. Alakāpurī is their city in the Himalayan region, depicted as a stronghold populated by ghostly persons and followers linked with Lord Śiva’s sphere, emphasizing the atmosphere of occult power and illusion.
When direct combat fails, the Yakṣas project terrifying illusory phenomena: dust storms, thunderclouds, unnatural rainfall containing blood and impurities, falling body parts, hail and weapons from the sky, fire-breathing serpents, predatory beasts, and an ocean-like deluge resembling cosmic dissolution. The purpose is to destabilize Dhruva’s mind and frighten a less intelligent opponent, showing māyā as a weapon that targets perception and courage.
The sages’ counsel frames the decisive protection (rakṣā) not as mere martial superiority but as surrender to Bhagavān through nāma. They affirm that the Lord’s name is non-different from the Lord in potency, and that chanting and hearing can protect devotees even in life-threatening conditions. Theologically, this reinforces poṣaṇa—the Lord’s special care for His devotee—and redirects Dhruva’s crisis from anger-driven action to bhakti-centered refuge.
Śārṅgadhanvā is a name of Lord Viṣṇu, “He who holds the Śārṅga bow.” The sages invoke Him because Dhruva is facing both physical assault and illusionary threats; Viṣṇu is celebrated as the reliever of devotee distress and the ultimate protector. The epithet also resonates with the battlefield context—divine sovereignty over all weapons and all forms of fear.