Adhyaya 1
Genealogies of Svāyambhuva Manu, the Appearance of Yajña, and Atri’s Sons (Brahmā–Viṣṇu–Śiva Expansions)
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਵੰਸ਼-ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ—ਆਕੂਤੀ, ਦੇਵਹੂਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ—ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਦੈਵੀ ਜਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਕੂਤੀ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਯਜ੍ਞ (ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ ਅਵਤਾਰ) ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾ ਜਨਮਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਇੰਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੂਸ਼ਿਤ ਕਹਲਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਰਦਮ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵਕੁਲਿਆ ਵਰਗੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਅਤ੍ਰੀ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵਿਸ਼ਣੂ-ਸ਼ਿਵ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਏਕਤਾ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਮ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਤੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਰੂਪ ਅੰਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਿਰਾ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਕ੍ਸ਼-ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਦਿਖਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਲਈ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच मनोस्तु शतरूपायां तिस्र: कन्याश्च जज्ञिरे । आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुता: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ—ਆਕੂਤੀ, ਦੇਵਹੂਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤੀ—ਇਹ ਨਾਮ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
Verse 2
आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृप: । पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदित: ॥ २ ॥
ਰਾਜਾ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਪਤਨੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕੂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ—ਇਸ ਸ਼ਰਤ ‘ਤੇ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 3
प्रजापति: स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् । मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३ ॥
ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ, ਪਰਮ ਸਮਾਧੀ ਦੁਆਰਾ ਆਕੂਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਜੋੜਾ—ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ।
Verse 4
यस्तयो: पुरुष: साक्षाद्विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् । या स्त्री सा दक्षिणा भूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४ ॥
ਆਕੂਤੀ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁੱਤਰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਸੀ; ਅਤੇ ਧੀ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ‘ਦਕਸ਼ਿਣਾ’ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸਹਚਰੀ ਹੈ।
Verse 5
आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्या: पुत्रं विततरोचिषम् । स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५ ॥
ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਜਸਵੀ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਆਇਆ; ਅਤੇ ਜਵਾਈ ਰੁਚੀ ਨੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰੱਖਿਆ।
Verse 6
तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पति: । तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयद् द्वादशात्मजान् ॥ ६ ॥
ਯਜੁਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਯਜ੍ਞ ਨੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 7
तोष: प्रतोष: सन्तोषो भद्र: शान्तिरिडस्पति: । इध्म: कविर्विभु: स्वह्न: सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७ ॥
ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ—ਤੋਸ਼, ਪ੍ਰਤੋਸ਼, ਸੰਤੋਸ਼, ਭਦ੍ਰ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇਡਸਪਤੀ, ਇਧਮ, ਕਵੀ, ਵਿਭੂ, ਸ੍ਵਹ੍ਨ, ਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਰੋਚਨ।
Verse 8
तुषिता नाम ते देवा आसन्स्वायम्भुवान्तरे । मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञ: सुरगणेश्वर: ॥ ८ ॥
ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ‘ਤੁਸ਼ਿਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਗਣ ਬਣੇ। ਮਰੀਚੀ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ—ਇੰਦਰ—ਬਣਿਆ।
Verse 9
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । तत्पुत्रपौत्रनप्तृणामनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९ ॥
ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ—ਅਤਿ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ ਬਣੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੌਤਰੇ ਤੇ ਪਰਪੌਤਰੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਗਏ।
Verse 10
देवहूतिमदात्तात कर्दमायात्मजां मनु: । तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १० ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਤਿ ਪਿਆਰੀ ਧੀ ਦੇਵਹੂਤੀ ਨੂੰ ਕਰਦਮ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਲਗਭਗ ਪੂਰਾ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈਂ।
Verse 11
दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनु: । प्रायच्छद्यत्कृत: सर्गस्त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११ ॥
ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ।
Verse 12
या: कर्दमसुता: प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नय: । तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२ ॥
ਕਰਦਮ ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਉਹ ਨੌਂ ਧੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੌਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੌਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 13
पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा । कश्यपं पूर्णिमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३ ॥
ਕਰਦਮ ਮੁਨੀ ਦੀ ਧੀ ਕਲਾ, ਜੋ ਮਰੀਚੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਦੋ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਜਗਤ ਹਰ ਥਾਂ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 14
पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप । देवकुल्यां हरे: पादशौचाद्याभूत्सरिद्दिव: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੇ ਵਿਰਜ, ਵਿਸ਼੍ਵਗ ਅਤੇ ਦੇਵਕੁਲ੍ਯਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਵਕੁਲ੍ਯਾ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਧੋਏ ਗਏ ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਦੇਵਲੋਕ ਦੀ ਗੰਗਾ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 15
अत्रे: पत्न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयशस: सुतान् । दत्तं दुर्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५ ॥
ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਨਸੂਯਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਬਹੁਤ ਯਸ਼ਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਸੋਮ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਦੁਰਵਾਸਾ। ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅੰਸ਼ਰੂਪ ਸਨ; ਸੋਮ ਬ੍ਰਹਮਾਂਸ਼, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਵਿਸ਼ਣਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਸ਼ਿਵਾਂਸ਼ ਸੀ।
Verse 16
विदुर उवाच अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठा: स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । किञ्चिच्चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६ ॥
ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਗੁਰੂਦੇਵ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਤਾ ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 17
मैत्रेय उवाच ब्रह्मणा चोदित: सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदां वर: । सह पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थित: ॥ १७ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਨੇ ਅਨਸੂਯਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਕ੍ਸ਼ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 18
तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । वार्भि: स्रवद्भिरुद्घुष्टेनिर्विन्ध्याया: समन्तत: ॥ १८ ॥
ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਬਨ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਪਵਨ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਨਿਰਵਿੰਧਿਆ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਦੰਪਤੀ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 19
प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनि: । अतिष्ठदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजन: ॥ १९ ॥
ਉੱਥੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾਕੇ, ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤਪ ਕੀਤਾ।
Verse 20
शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वर: । प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥
ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ—“ਮੈਂ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।”
Verse 21
तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना । निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्न: समीक्ष्य प्रभवस्त्रय: ॥ २१ ॥
ਜਦੋਂ ਅਤ੍ਰੀ ਮੁਨੀ ਇਸ ਘੋਰ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ-ਰੂਪੀ ਇੰਧਨ ਨਾਲ ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ; ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ।
Verse 22
अप्सरोमुनिगन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगै: । वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययु: ॥ २२ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤਾ ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਮੁਨੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਆਦਿ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਉਸ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਆਏ।
Verse 23
तत्प्रादुर्भावसंयोगविद्योतितमना मुनि: । उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਦਾ ਮਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਠਿਨਾਈ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਇਕ ਪੈਰ ਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਧਿਆ।
Verse 24
प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलि: । वृषहंससुपर्णस्थान् स्वै: स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४ ॥
ਫਿਰ ਮੁਨੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਅਰ੍ਹਣਾਂਜਲੀ ਜੋੜੀ ਅਤੇ ਬਲਦ, ਹੰਸ ਤੇ ਗਰੁੜ ਵਾਹਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 25
कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् । तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾਲੂ ਨਿਗਾਹ ਅਤੇ ਹੱਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤ੍ਰੀ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਚੌਂਧੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਵੇਲੇ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲੀਆਂ।
Verse 26
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
ਚਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੂਜਣਯ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 27
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि: । श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयस: ॥ २६ ॥ अत्रिरुवाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानै- र्मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहा: । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशा: प्रणतोऽस्म्यहं व-स्तेभ्य: क एव भवतां म इहोपहूत: ॥ २७ ॥
ਅਤ੍ਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਗਿਰੀਸ਼! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਤੁਸੀਂ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਤਿੰਨ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਦੱਸੋ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬੁਲਾਇਆ?
Verse 28
एको मयेह भगवान्विविधप्रधानै- श्चित्तीकृत: प्रजननाय कथं नु यूयम् । अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद् ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८ ॥
ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਤਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਏ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इति तस्य वच: श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभा: । प्रत्याहु: श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਤ੍ਰਿ ਮੁਨੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਸਕੁਰਾਏ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ, ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
Verse 30
देवा ऊचु: यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३० ॥
ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੇਰਾ ਸਤਿ-ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨਿਸਚੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਇਕ ਸਰੂਪ ਦਾ ਤੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਹਾਂ।
Verse 31
अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुता: । भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यश: ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ! ਸਾਡੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲੋਕ-ਵਿਖਿਆਤ ਹੋਣਗੇ। ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਯਸ਼ ਫੈਲਾਉਣਗੇ।
Verse 32
एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मु: सुरेश्वरा: । सभाजितास्तयो: सम्यग्दम्पत्योर्मिषतोस्तत: ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਚਾਹਾ ਵਰ ਦੇ ਕੇ, ਦੰਪਤੀ ਦੇ ਵੇਖਦੇ-ਵੇਖਦੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ (ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼) ਉਥੋਂ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਦੰਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Verse 33
सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् । दुर्वासा: शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरस: प्रजा: ॥ ३३ ॥
ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਦੇਵ) ਜਨਮੇ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਦੁਰਵਾਸਾ ਜਨਮੇ। ਹੁਣ ਅੰਗਿਰਾ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸੰਤਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ।
Verse 34
श्रद्धा त्वङ्गिरस: पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यका: । सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४ ॥
ਅੰਗਿਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਨੇ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਸਿਨੀਵਾਲੀ, ਕੁਹੂ, ਰਾਕਾ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਅਨੁਮਤੀ।
Verse 35
तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे । उतथ्यो भगवान्साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पति: ॥ ३५ ॥
ਉਹਨਾਂ ਚਾਰ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਦੇ ਹੋਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਹੋਏ; ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਇੱਕ ਉਤਥ੍ਯ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਹਮਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ।
Verse 36
पुलस्त्योऽजनयत्पत्न्यामगस्त्यं च हविर्भुवि । सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निर्विश्रवाश्च महातपा: ॥ ३६ ॥
ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਹਵਿਰਭੂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਦਹ੍ਰਾਗਨੀ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ—ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ।
Verse 37
तस्य यक्षपतिर्देव: कुबेरस्त्विडविडासुत: । रावण: कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषण: ॥ ३७ ॥
ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ। ਇਡਵਿਡਾ ਤੋਂ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵ ਕੁਬੇਰ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਰਾਵਣ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਜਨਮੇ।
Verse 38
पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् । कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥
ਪੁਲਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਤੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਤਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਕਰਮਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਰੀਯਾਨ ਅਤੇ ਸਹਿਸ਼ਣੂ; ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਮਤੀ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਸਨ।
Verse 39
क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत । ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९ ॥
ਕ੍ਰਤੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਨਾਮ ਦੇ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ।
Verse 40
ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमला: ॥ ४० ॥
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਊਰਜਾ (ਅਰੁੰਧਤੀ) ਤੋਂ ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ ਮੁਖ ਸੱਤ ਨਿਰਮਲ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
Verse 41
चित्रकेतु: सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च । उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान्शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१ ॥
ਉਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਚਿਤ੍ਰਕੇਤੁ, ਸੁਰੋਚਿ, ਵਿਰਜਾ, ਮਿਤ੍ਰ, ਉਲ੍ਬਣ, ਵਸੁਭ੍ਰਿਦ੍ਯਾਨ ਅਤੇ ਦ੍ਯੁਮਾਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਹੋਰ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋਰ ਸਮਰੱਥ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।
Verse 42
चित्तिस्त्वथर्वण: पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् । दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२ ॥
ਅਥਰਵਾ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚਿੱਤੀ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਦਧ੍ਯੰਚ (ਅਸ਼੍ਵਸ਼ਿਰਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ ਸੁਣੋ।
Verse 43
भृगु: ख्यात्यां महाभाग: पत्न्यां पुत्रानजीजनत् । धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३ ॥
ਮਹਾਭਾਗ ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਖ੍ਯਾਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕ ਧੀ ਜਣੀ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪਰਮ ਭਕਤ ਸੀ।
Verse 44
आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् । ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्ड: प्राण एव च ॥ ४४ ॥
ਰਿਸ਼ੀ ਮੇਰੂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ—ਆਯਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤੀ—ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਮ੍ਰਿਕੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
Verse 45
मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनि: । कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुत: ॥ ४५ ॥
ਮ੍ਰਿਕੰਡ ਤੋਂ ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਮੁਨੀ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਮੁਨੀ। ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ), ਜੋ ‘ਕਵੀ’ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਇਆ।
Verse 46
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਖੱਤ (ਵਿਦੁਰ), ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸੰਤਾਨ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ। ਕਰਦਮ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਸੰਤਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 47
त एते मुनय: क्षत्तर्लोकान्सर्गैरभावयन् । एष कर्दमदौहित्रसन्तान: कथितस्तव ॥ ४६ ॥ शृण्वत: श्रद्दधानस्य सद्य: पापहर: पर: । प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मज: ॥ ४७ ॥
ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੂ ਦੀ ਧੀ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 48
तस्यां ससर्ज दुहितृ: षोडशामललोचना: । त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभु: ॥ ४८ ॥
ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 49
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਭਵੱਛਿਦ੍, ਪਾਪ-ਬੰਧਨ ਹਰਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੋਈ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਤੇਰਾਂ ਧੀਆਂ—ਸ਼੍ਰੱਧਾ, ਮੈਤ੍ਰੀ, ਦਇਆ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਕ੍ਰਿਆ, ਉੱਨਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਮੇਧਾ, ਤਿਤਿਕਸ਼ਾ, ਹ੍ਰੀ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ—ਹਨ।
Verse 50
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ਸ਼੍ਰੱਧਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ, ਮੈਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਦਇਆ ਤੋਂ ਅਭਯ ਜਨਮੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ-ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਪੁੱਤਰ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 51
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਸੁਖ, ਤੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮੁਦ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਮਯ; ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਯੋਗ, ਉੱਨਤੀ ਤੋਂ ਦਰਪ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਅਰਥ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣੇ।
Verse 52
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे । श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस्तुष्टि: पुष्टि: क्रियोन्नति: ॥ ४९ ॥ बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीर्मूर्तिर्धर्मस्य पत्नय: । श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादमभयं दया ॥ ५० ॥ शान्ति: सुखं मुदं तुष्टि: स्मयं पुष्टिरसूयत । योगं क्रियोन्नतिर्दर्पमर्थं बुद्धिरसूयत ॥ ५१ ॥ मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्री: प्रश्रयं सुतम् । मूर्ति: सर्वगुणोत्पत्तिर्नरनारायणावृषी ॥ ५२ ॥
ਮੇਧਾ ਤੋਂ ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਤਿਤਿਕਸ਼ਾ ਤੋਂ ਖੇਮ, ਅਤੇ ਹ੍ਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਯ ਜਨਮੇ। ਸਭ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਨਿਧੀ ਮੂਰਤੀ ਨੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ-ਦ੍ਵੈ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 53
ययोर्जन्मन्यदो विश्वमभ्यनन्दत्सुनिर्वृतम् । मनांसि ककुभो वाता: प्रसेदु: सरितोऽद्रय: ॥ ५३ ॥
ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ; ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹਵਾ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵੀ ਸੁਖਦ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਉਠੇ।
Verse 54
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂਰ੍ਯ-ਵਾਦ੍ਯ ਗੂੰਜ ਉਠੇ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਤ੍ਰਿਪਤ ਮੁਨੀ ਵੈਦਿਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਗੰਧਰਵ-ਕਿੰਨਰ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀਆਂ—ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਸਮੇਂ ਸਰਬੱਤਰ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 55
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतु: कुसुमवृष्टय: । मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नरा: ॥ ५४ ॥ नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत्परममङ्गलम् । देवा ब्रह्मादय: सर्वे उपतस्थुरभिष्टवै: ॥ ५५ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਛਾ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 56
देवा ऊचु: यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय । एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नम: परस्मै ॥ ५६ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਤੇ ਬੱਦਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਅੱਜ ਧਰਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੂਰਤੀ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 57
सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन न: सुरगणाननुमेयतत्त्व: । दृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥
ਜਿਸ ਦਾ ਤੱਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵੇਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸੱਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਪਾਰ ਕਰੁਣਾ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ; ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨਿਰਮਲ ਕਮਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ।
Verse 58
एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ । लब्धावलोकैर्ययतुरर्चितौ गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਦੁਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ-ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 59
ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ । भारव्ययाय च भुव: कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਹਨ; ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਯਦੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 60
स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्त्रीनजीजनत् । पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥
ਸਵਾਹਾ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਅਗਨਿਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਵਾਹਾ ਤੋਂ ਪਾਵਕ, ਪਵਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਨਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ; ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਹਵਿ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
Verse 61
तेभ्योऽग्नय: समभवन्चत्वारिंशच्च पञ्च च । त एवैकोनपञ्चाशत्साकं पितृपितामहै: ॥ ६१ ॥
ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੈਂਤਾਲੀ ਅਗਨਿ-ਦੇਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ ਅਗਨਿ-ਦੇਵ ਉਨੰਜਾ ਬਣੇ।
Verse 62
वैतानिके कर्मणि यन्नामभिर्ब्रह्मवादिभि: । आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२ ॥
ਵੈਤਾਨਿਕ ਵੇਦਿਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਆਗਨੇਯ ਇਸ਼ਟੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਇਹ ਉਨੰਜਾ ਅਗਨਿ-ਦੇਵ ਹਨ।
Verse 63
अग्निष्वात्ता बर्हिषद: सौम्या: पितर आज्यपा: । साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६३ ॥
ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ्त, ਬਰ੍ਹਿਸਦ, ਸੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਆਜ੍ਯਪ—ਇਹ ਪਿਤਰ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਗਨਿਕ ਜਾਂ ਨਿਰਗਨਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ ਸ੍ਵਧਾ ਹੈ।
Verse 64
तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा । उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥
ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਸ੍ਵਧਾ ਨੇ ਵਯੁਨਾ ਅਤੇ ਧਾਰਿਣੀ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦਿਨੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ।
Verse 65
भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता । आत्मन: सदृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलत: ॥ ६५ ॥
ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਧੀ ਸਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਤੀ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵ੍ਰਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਗੁਣ ਤੇ ਸ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 66
पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा । अप्रौढैवात्मनात्मानमजहाद्योगसंयुता ॥ ६६ ॥
ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਕਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਸਤੀ ਨੇ ਪੱਕੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Frequently Asked Questions
Yajña is directly identified as an avatāra of the Supreme Lord and specifically linked to Viṣṇu because yajña (sacrifice) is meant for Viṣṇu as the ultimate enjoyer and inner ruler of ritual. His role as Indra in Svāyambhuva Manu’s time shows that even the demigods’ administration is empowered through the Lord’s sacrificial principle.
The text presents them as the same Supreme reality approached through governance-functions of creation, maintenance, and dissolution, correlated with the guṇas. Atri meditated on the Supreme Lord for a son like Him; the three deities respond by affirming unity of the object of meditation while granting sons as partial manifestations of their potencies—Soma, Dattātreya, and Durvāsā.
Devakulyā is described as the water that washed the Lord’s lotus feet and later becomes the heavenly Gaṅgā. The point is theological: sacred geography is not accidental but arises from contact with the divine, and the Bhāgavatam embeds cosmology (rivers, realms) within devotional causality.
Nara-Nārāyaṇa Ṛṣi are identified as the Supreme Lord appearing in Dharma’s household through Mūrti. Their advent signals that dharma and tapas are ultimately fulfilled by the Lord’s descent, and it provides a template for ideal ascetic kingship and devotion; the text also links them typologically to Kṛṣṇa and Arjuna.
By noting Satī as Dakṣa’s daughter and Śiva’s wife, and explicitly stating Dakṣa’s habitual rebuking of faultless Śiva, the chapter plants the moral cause of the impending rupture. Satī’s inability to produce a child and her eventual self-abandonment are presented as consequences of Dakṣa’s offense, preparing the reader for the larger sacrificial controversy that follows.