Adhyaya 9
Mohinī-mūrti Distributes Amṛta; Rāhu is Severed; Results Differ by Shelter
ਮਥਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੁਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਕਲਸ਼ ਛੀਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ—ਭੋਗ ਤੇ ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਸਾਂਝ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਮੋਹਿਨੀ-ਮੂਰਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦੀ ਮੋਹਕਤਾ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਨਿਆਂਕਰਤਾ ਬਣਾਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ ਵੰਡਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੋਹਿਨੀ ਸਾਫ਼ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੁਤੰਤਰ ਇਸਤਰੀ ਉੱਤੇ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਠੀਕ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਅਸੁਰ ਕਲਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਅਨਿਆਂ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ ਮੰਨਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਬੈਠਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਹਿਨੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਤਾਰਾਂ ਲਗਾ ਕੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਵ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ‘ਸਮਤਾ’ ਦੀ ਕਸਮ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਸੰਬੰਧ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਸੁਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਹੂ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਘੁਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹਰੀ ਸੁਦਰਸ਼ਨ-ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਅਮਰ ਸਿਰ ਗ੍ਰਹ ਬਣ ਕੇ ਗ੍ਰਹਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪੀ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸਕਰਸ਼—ਉਦਮ ਇੱਕੋ, ਫਲ ਵੱਖਰਾ: ਦੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸਫਲ, ਅਸੁਰ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਕਰਕੇ ਅਸਫਲ; ਸੰਸਾਰੀ ਕਰਮ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तेऽन्योन्यतोऽसुरा: पात्रं हरन्तस्त्यक्तसौहृदा: । क्षिपन्तो दस्युधर्माण आयान्तीं ददृशु: स्त्रियम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਦੋਸਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਲਈ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ।
Verse 2
अहो रूपमहो धाम अहो अस्या नवं वय: । इति ते तामभिद्रुत्य पप्रच्छुर्जातहृच्छया: ॥ २ ॥
ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਦੈਂਤ ਬੋਲੇ, "ਵਾਹ! ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਰੂਪ, ਕਿੰਨਾ ਤੇਜ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਜਵਾਨੀ!" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।
Verse 3
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कुतो वा किं चिकीर्षसि । कस्यासि वद वामोरु मथ्नतीव मनांसि न: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਕਮਲ-ਪੱਤ੍ਰ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰੀ, ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ ਹੈਂ? ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈਂ? ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 4
न वयं त्वामरैर्दैत्यै: सिद्धगन्धर्वचारणै: । नास्पृष्टपूर्वां जानीमो लोकेशैश्च कुतो नृभि: ॥ ४ ॥
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ, ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ-ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
Verse 5
नूनं त्वं विधिना सुभ्रू: प्रेषितासि शरीरिणाम् । सर्वेन्द्रियमन:प्रीतिं विधातुं सघृणेन किम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀਏ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਦਇਆ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਸੱਚ ਨਹੀਂ?
Verse 6
सा त्वं न: स्पर्धमानानामेकवस्तुनि मानिनि । ज्ञातीनां बद्धवैराणां शं विधत्स्व सुमध्यमे ॥ ६ ॥
ਹੇ ਮਾਣਵੰਤੀ, ਇਕੋ ਵਸਤੂ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਘੜੇ—ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟੱਕਰ ਅਤੇ ਵੈਰ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਹਾਂ। ਇੱਕੋ ਕੁਲ ਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੁਮੱਧਿਆ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਭਲਾ ਕਰ ਅਤੇ ਇਹ ਝਗੜਾ ਨਿਪਟਾ ਦੇ।
Verse 7
वयं कश्यपदायादा भ्रातर: कृतपौरुषा: । विभजस्व यथान्यायं नैव भेदो यथा भवेत् ॥ ७ ॥
ਅਸੀਂ ਸਭ—ਦੇਵ ਤੇ ਦੈਤ—ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਭਰਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੰਡ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਭੇਦ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 8
इत्युपामन्त्रितो दैत्यैर्मायायोषिद्वपुर्हरि: । प्रहस्य रुचिरापाङ्गैर्निरीक्षन्निदमब्रवीत् ॥ ८ ॥
ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਾਇਆ-ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਹੌਲੀ ਹੱਸੇ। ਮਨੋਹਰ ਕਟਾਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच कथं कश्यपदायादा: पुंश्चल्यां मयि सङ्गता: । विश्वासं पण्डितो जातु कामिनीषु न याति हि ॥ ९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜੋ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪੁੰਸ਼ਚਲੀ (ਵੇਸ਼ਿਆ) ਹਾਂ; ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਇੰਨਾ ਭਰੋਸਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਪੰਡਿਤ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਮਿਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 10
सालावृकाणां स्त्रीणां च स्वैरिणीनां सुरद्विष: । सख्यान्याहुरनित्यानि नूत्नं नूत्नं विचिन्वताम् ॥ १० ॥
ਹੇ ਦੇਵ-ਦ್ವੇਸ਼ੀ ਦੈਤਿਓ! ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਦਰ, ਗਿਦੜ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਕਾਮ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸਾਥੀ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਰੋਜ਼ ਨਵੇਂ ਮਿੱਤਰ ਖੋਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਸੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਦੇ ਟਿਕਦੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਹੈ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच इति ते क्ष्वेलितैस्तस्या आश्वस्तमनसोऽसुरा: । जहसुर्भावगम्भीरं ददुश्चामृतभाजनम् ॥ ११ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੋਹਿਨੀ-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮਾਨੋ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਸੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 12
ततो गृहीत्वामृतभाजनं हरि- र्बभाष ईषत्स्मितशोभया गिरा । यद्यभ्युपेतं क्व च साध्वसाधु वा कृतं मया वो विभजे सुधामिमाम् ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਭਾਂਡਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸੋਭਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦੈਤਿਓ! ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਾਂ—ਚਾਹੇ ਠੀਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਲਤ—ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਮੰਨ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਧਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।
Verse 13
इत्यभिव्याहृतं तस्या आकर्ण्यासुरपुङ्गवा: । अप्रमाणविदस्तस्यास्तत् तथेत्यन्वमंसत ॥ १३ ॥
ਮੋਹਿਨੀ-ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਦੈਤ-ਸਰਦਾਰ ਤੁਰੰਤ ਮੰਨ ਗਏ। ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ ਠੀਕ ਹੈ।”
Verse 14
अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्य: कृतस्वस्त्ययना द्विजै: ॥ १४ ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिता: ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ, ਘੀ ਆਦਿ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 15
अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् । दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्य: कृतस्वस्त्ययना द्विजै: ॥ १४ ॥ यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते । कुशेषु प्राविशन्सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिता: ॥ १५ ॥
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ, ਘੀ ਆਦਿ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਦਵਿਜਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਆਦਿ ਕਰਮ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੇ ਨਵੇਂ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 16
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकै: ॥ १६ ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल- श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥ १७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਿਤਿਜ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦੀ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ। ਉਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸਾੜੀ ਪਹਿਨੇ, ਭਾਰੀ ਨਿਤੰਬਾਂ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਯੌਵਨ-ਮਦ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੂਜਦੀ ਆਈ; ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਕਲਸ਼ ਵਰਗੇ, ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸੂੰਡ ਵਰਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲਕਲਸ਼ ਸੀ।
Verse 17
प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकै: ॥ १६ ॥ तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल- श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी । सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश ॥ १७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਿਤਿਜ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧੂਪ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦੀ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀ। ਉਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸਾੜੀ ਪਹਿਨੇ, ਭਾਰੀ ਨਿਤੰਬਾਂ ਕਰਕੇ ਹੌਲੀ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਯੌਵਨ-ਮਦ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਕੂਜਦੀ ਆਈ; ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਕਲਸ਼ ਵਰਗੇ, ਜੰਘਾਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸੂੰਡ ਵਰਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲਕਲਸ਼ ਸੀ।
Verse 18
तां श्रीसखीं कनककुण्डलचारुकर्ण- नासाकपोलवदनां परदेवताख्याम् । संवीक्ष्य सम्मुमुहुरुत्स्मितवीक्षणेन देवासुरा विगलितस्तनपट्टिकान्ताम् ॥ १८ ॥
ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਕੰਨ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਨੱਕ ਤੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਪਰਦੇਵਤਾ ਮੋਹਿਨੀ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਮੁਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਸੀ। ਉਹ ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਕਟਾਖ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀ ਤਾਂ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾੜੀ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਰਕਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਸਭ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 19
असुराणां सुधादानं सर्पाणामिव दुर्नयम् । मत्वा जातिनृशंसानां न तां व्यभजदच्युत: ॥ १९ ॥
ਅਸੁਰ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਟੇਢੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਸੱਪ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ ਨਿਰਦਯਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
कल्पयित्वा पृथक् पङ्क्तीरुभयेषां जगत्पति: । तांश्चोपवेशयामास स्वेषु स्वेषु च पङ्क्तिषु ॥ २० ॥
ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ (ਮੋਹਿਨੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਤਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
दैत्यान्गृहीतकलसो वञ्चयन्नुपसञ्चरै: । दूरस्थान् पाययामास जरामृत्युहरां सुधाम् ॥ २१ ॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਕੋਲ ਗਈ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰਕੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪਾ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਮੌਤ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਇਆ।
Verse 22
ते पालयन्त: समयमसुरा: स्वकृतं नृप । तूष्णीमासन्कृतस्नेहा: स्त्रीविवादजुगुप्सया ॥ २२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਨਿਆਂ ਕਰੇ ਜਾਂ ਅਨਿਆਂ, ਜੋ ਵੀ ਕਰੇ ਅਸੀਂ ਮੰਨਾਂਗੇ’, ਉਸ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੇ।
Verse 23
तस्यां कृतातिप्रणया: प्रणयापायकातरा: । बहुमानेन चाबद्धा नोचु: किञ्चन विप्रियम् ॥ २३ ॥
ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੋਹਿਨੀ-ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਅਣਸੁਖਾਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ।
Verse 24
देवलिङ्गप्रतिच्छन्न: स्वर्भानुर्देवसंसदि । प्रविष्ट: सोममपिबच्चन्द्रार्काभ्यां च सूचित: ॥ २४ ॥
ਰਾਹੁ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਲਿਆ। ਪਰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
चक्रेण क्षुरधारेण जहार पिबत: शिर: । हरिस्तस्य कबन्धस्तु सुधयाप्लावितोऽपतत् ॥ २५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਿੱਖੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਰਾਹੁ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦਾ ਧੜ, ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਛੂਹਿਆ ਸੀ, ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 26
शिरस्त्वमरतां नीतमजो ग्रहमचीक्लृपत् । यस्तु पर्वणि चन्द्रार्कावभिधावति वैरधी: ॥ २६ ॥
ਰਾਹੁ ਦਾ ਸਿਰ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵੈਰ ਭਾਵਨਾ ਕਾਰਨ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 27
पीतप्रायेऽमृते देवैर्भगवान् लोकभावन: । पश्यतामसुरेन्द्राणां स्वं रूपं जगृहे हरि: ॥ २७ ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 28
एवं सुरासुरगणा: समदेशकाल- हेत्वर्थकर्ममतयोऽपि फले विकल्पा: । तत्रामृतं सुरगणा: फलमञ्जसापु- र्यत्पादपङ्कजरज:श्रयणान्न दैत्या: ॥ २८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ—ਦੇਸ਼, ਕਾਲ, ਕਾਰਣ, ਉਦੇਸ਼, ਕਰਮ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ—ਫਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਲਿਆ; ਪਰ ਚਰਨ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਬਿਨਾਂ ਦੈਤ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ।
Verse 29
यद् युज्यतेऽसुवसुकर्ममनोवचोभि- र्देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत् पृथक्त्वात् । तैरेव सद् भवति यत् क्रियतेऽपृथक्त्वात् सर्वस्य तद् भवति मूलनिषेचनं यत् ॥ २९ ॥
ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਧਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਦਿ ਲਈ ਦੇਹ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਉਹੀ ਕਰਮ ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਤ ਅਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਲਾਭ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਰੁੱਖ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the asuras as “crooked like snakes,” meaning their intent is exploitative and dangerous; giving them amṛta would empower adharma, like “milk to a snake.” More fundamentally, the concluding teaching states that the devas attained the fruit because they were under the shelter of the Lord’s lotus feet, whereas the asuras—separate from bhakti—could not receive the intended result even though they participated in the same enterprise.
Rāhu disguises himself in deva dress and briefly succeeds due to the complexity of the Lord’s līlā, where the Lord’s arrangement also allows the eclipse-causation narrative to manifest. The Sun and Moon detect him due to their enduring enmity, and the Lord immediately acts as protector (poṣaṇa) by severing him with Sudarśana, preventing the full empowerment of his body.
Rāhu is an asura whose head became immortal by contact with amṛta, while his body perished because it was not touched by nectar. Accepted as a graha, he remains an eternal enemy of Sūrya and Candra and attacks them on full-moon and new-moon nights—an etiological (Purāṇic) explanation for eclipses integrated into the cosmos-and-dharma narrative of the Bhāgavatam.
The text explicitly states that place, time, cause, purpose, activity, and ambition were the same for devas and asuras, yet the result differed. The deciding factor is shelter (āśraya): acts disconnected from devotional service are baffled, but when the same acts are offered for the Lord’s satisfaction, the benefit spreads to all—like watering the root nourishing the entire tree.