Adhyaya 8
Lakṣmī’s Emergence, Dhanvantari, and the Advent of Mohinī-mūrti
ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਕਲੇ ਹਾਲਾਹਲ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰ ਨਵੇਂ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਮੁੜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਜ્ઞ-ਘਿਉ ਲਈ ਸੁਰਭੀ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ, ਐਰਾਵਤ ਅਤੇ ਦਿਗਗਜ, ਕੌਸਤੁਭ-ਪਦਮਰਾਗ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਰਤਨ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਲਕਸ਼ਮੀ (ਰਮਾ) ਦਾ ਆਵਿਰਭਾਵ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ, ਧਰਤੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਰੁੱਤਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦਿਗਗਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੇ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰਨ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਤੇ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਵਯੰਸਿੱਧ ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਵਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਾਈ। ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋਏ ਤੇ ਅਸੁਰ ਉਦਾਸ। ਫਿਰ ਵਾਰੁਣੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਧਨਵੰਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਕੁੰਭ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਪਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਹ ਛੀਨ ਲਿਆ; ਦੇਵਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਝਗੜਨ ਲੱਗੇ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ-ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवा: । ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत् ॥ १ ॥
ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਧ੍ਵਜ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਲਿਆ ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਲੱਗੇ; ਤਦ ਸੁਰਭੀ ਨਾਮ ਦੀ ਗਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।
Verse 2
तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिन: । यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप ॥ २ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰীক্ষਿਤ! ਵੇਦਿਕ ਕਰਮਕਾਂਡ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਗਨਿਹੋਤਰੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਘਿਉ ਲਈ ਉਸ ਸੁਰਭੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਉੱਨਤੀ ਹੋਵੇ।
Verse 3
तत उच्चै:श्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुर: । तस्मिन्बलि: स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया ॥ ३ ॥
ਫਿਰ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਾ ਨਾਮ ਦਾ ਘੋੜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 4
तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गत: । दन्तैश्चतुर्भि: श्वेताद्रेर्हरन्भगवतो महिम् ॥ ४ ॥
ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਐਰਾਵਤ ਨਾਮ ਦਾ ਗਜਰਾਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਚਿੱਟਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ—ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਾਮ—ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਟੱਕਰ ਦੇਂਦਾ ਸੀ।
Verse 5
ऐरावणादयस्त्वष्टौ दिग् गजा अभवंस्तत: । अभ्रमुप्रभृतयोऽष्टौ च करिण्यस्त्वभवन्नृप ॥ ५ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਐਰਾਵਣ ਆਦਿ ਅੱਠ ਦਿਗਗਜ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਅਭ੍ਰਮੁ ਆਦਿ ਅੱਠ ਹਥਿਨੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।
Verse 6
कौस्तुभाख्यमभूद् रत्नं पद्मरागो महोदधे: । तस्मिन् मणौ स्पृहां चक्रे वक्षोऽलङ्करणे हरि: । ततोऽभवत् पारिजात: सुरलोकविभूषणम् । पूरयत्यर्थिनो योऽर्थै: शश्वद् भुवि यथा भवान् ॥ ६ ॥
ਫਿਰ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਅਤੇ ਪਦਮਰਾਗ ਮਣੀ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਤਨ ਉਪਜੇ। ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਸੁਰਲੋਕ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਰਿਜਾਤ ਸਭ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਸਦਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 7
ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । रमण्य: स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनै: ॥ ७ ॥
ਫਿਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਗਲ-ਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਮੰਦ ਚਾਲ ਅਤੇ ਲੀਲਾਮਈ ਨਿਗਾਹ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।
Verse 8
ततश्चाविरभूत् साक्षाच्छ्री रमा भगवत्परा । रञ्जयन्ती दिश: कान्त्या विद्युत् सौदामनी यथा ॥ ८ ॥
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਮਾ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਚਿੱਟੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ।
Verse 9
तस्यां चक्रु: स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवा: । रूपौदार्यवयोवर्णमहिमाक्षिप्तचेतस: ॥ ९ ॥
ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ, ਉਦਾਰਤਾ, ਜਵਾਨੀ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ ਦੀ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਸੀ।
Verse 10
तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भुतम् । मूर्तिमत्य: सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि ॥ १० ॥
ਸੁਰਗਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਲਈ ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਆਸਨ ਲਿਆਇਆ। ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਮੂਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਈਆਂ।
Verse 11
आभिषेचनिका भूमिराहरत् सकलौषधी: । गाव: पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ ॥ ११ ॥
ਅਭਿਸੇਕ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਮੂਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਗਾਂਵਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਪਦਾਰਥ—ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਗੋਬਰ—ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਨੇ ਚੈਤਰ-ਵੈਸਾਖ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।
Verse 12
ऋषय: कल्पयांचक्रुराभिषेकं यथाविधि । जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगु: ॥ १२ ॥
ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਅਭਿਸੇਕ ਕੀਤਾ। ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਸਰਵ-ਮੰਗਲ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਗਾਏ, ਅਤੇ ਨਰਤਕੀਆਂ ਨੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਨਾਚ ਤੇ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ।
Verse 13
मेघा मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् । व्यनादयन् शङ्खवेणुवीणास्तुमुलनि:स्वनान् ॥ १३ ॥
ਬੱਦਲ ਮੂਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਪਣਵ, ਮੁਰਜ ਅਤੇ ਆਨਕ ਆਦਿ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੰਖ, ਗੋਮੁਖ ਨਾਮ ਦੀ ਤੁਰਹੀ, ਬਾਂਸਰੀ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਵੀ ਵੱਜੀਆਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਨਾਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੁਮੁਲ ਸੀ।
Verse 14
ततोऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् । दिगिभा: पूर्णकलशै: सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितै: ॥ १४ ॥
ਫਿਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪੂਰਨ ਕਲਸ਼ ਲਿਆ ਕੇ ਪਦਮ-ਹਸਤ ਸਤੀ ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕਨਿਸ਼ਠ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਰਹੀ।
Verse 15
समुद्र: पीतकौशेयवाससी समुपाहरत् । वरुण: स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम् ॥ १५ ॥
ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਜਲ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵ ਵਰੁਣ ਨੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਛੇ-ਪੈਰੀ ਭੌਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਵੈਜਯੰਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ।
Verse 16
भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापति: । हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले ॥ १६ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਨਾਨਾ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸਜਾਵਟੀ ਗਹਿਣੇ ਦਿੱਤੇ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਹਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ, ਅਜ ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਮਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਗਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਕੁੰਡਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ।
Verse 17
तत: कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य पाणिना । चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुशोभनम् ॥ १७ ॥
ਫਿਰ ਸ਼ੁਭ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਨਾਦਿਤ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਚੱਲ ਪਈ। ਲਾਜ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ, ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਗੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਮੁਖ ਨਾਲ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਦਿਸੀ।
Verse 18
स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् । ततस्ततो नूपुरवल्गुशिञ्जितै- र्विसर्पती हेमलतेव सा बभौ ॥ १८ ॥
ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਸਤਨ ਸਮਾਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਤਲੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਤੁਰਦੀ, ਤਾਂ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਤਾ ਵਰਗੀ ਲੱਗਦੀ।
Verse 19
विलोकयन्ती निरवद्यमात्मन: पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् । गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारण- त्रैपिष्टपेयादिषु नान्वविन्दत ॥ १९ ॥
ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਅਸੁਰਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਚਾਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਸੁਭਾਵਕ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਟੱਲ ਪਦ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਦੋਸ਼ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲਿਆ।
Verse 20
नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच्च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जय: स ईश्वर: किं परतोव्यपाश्रय: ॥ २० ॥
ਸਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ; ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ; ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 21
धर्म: क्वचित् तत्र न भूतसौहृदं त्याग: क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् । वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जित: ॥ २१ ॥
ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਧਰਮ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਬਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਕੋਈ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਛੱਡ ਵੀ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 22
क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं क्वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुष: । यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गल: सुमङ्गल: कश्च न काङ्क्षते हि माम् ॥ २२ ॥
ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ੁਭ ਚਰਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਚਰਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਮਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਅਮੰਗਲ ਆਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸ਼ੁਭ ਰੀਤਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਯੋਗ ਹੋਣ, ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਕਤ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।
Verse 23
एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणै- र्वरं निजैकाश्रयतयागुणाश्रयम् । वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਮਾ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਨੇ ਅਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਚਾਹਿਆ ਗਿਆ ਵਰ ਚੁਣਿਆ। ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ—ਉਸ ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰ ਲਿਆ।
Verse 24
तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालां माद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् । तस्थौ निधाय निकटे तदुर: स्वधाम सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता ॥ २४ ॥
ਫਿਰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀਦੇਵੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਮਧੁ ਲੱਭਦੇ ਭੌਰੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਥਾਂ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ, ਲਾਜ਼ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਖਿੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜੀ ਰਹੀ।
Verse 25
तस्या: श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या वक्षोनिवासमकरोत् परमं विभूते: । श्री: स्वा: प्रजा: सकरुणेन निरीक्षणेन यत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान् ॥ २५ ॥
ਭਗਵਾਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੀ ਮਾਲਕ ਮਾਤਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਨਿਵਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀਜੀ ਆਪਣੀ ਅਨੁਕੂਲ ਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ—ਪ੍ਰਜਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
Verse 26
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथु: स्वन: । देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत् ॥ २६ ॥
ਤਦ ਸ਼ੰਖ, ਤੂਰਯ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਆਦਿ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧੁਨ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਗੰਧਰਵਲੋਕ ਅਤੇ ਚਾਰਣਲੋਕ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨੱਚਣ ਤੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 27
ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्या: सर्वे विश्वसृजो विभुम् । ईडिरेऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गै: पुष्पवर्षिण: ॥ २७ ॥
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ), ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅੰਗਿਰਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਭੂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਤੀੰਦ੍ਰੀਯ ਮਹਿਮਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਸੱਚੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 28
श्रियावलोकिता देवा: सप्रजापतय: प्रजा: । शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम् ॥ २८ ॥
ਲਕਸ਼ਮੀਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਂਦੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ (ਆਧਿਆਤਮਿਕ) ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 29
नि:सत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपा: । यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवा: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਾਰਨ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵ ਨਿਸ਼ਕਤ, ਲੋਭੀ, ਉਦਯਮਹੀਨ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਉਦਾਸ, ਮੋਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਪਏ।
Verse 30
अथासीद् वारुणी देवी कन्या कमललोचना । असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते ॥ ३० ॥
ਫਿਰ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਵਾਰੁਣੀ ਦੇਵੀ ਕਨਿਆ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਸ਼੍ਰੀ ਹਰਿ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 31
अथोदधेर्मथ्यमानात् काश्यपैरमृतार्थिभि: । उदतिष्ठन्महाराज पुरुष: परमाद्भुत: ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਫਿਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ੍ਯ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਮਥ ਰਹੇ ਸਨ; ਤਦ ਉੱਥੋਂ ਇਕ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 32
दीर्घपीवरदोर्दण्ड: कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षण: । श्यामलस्तरुण: स्रग्वी सर्वाभरणभूषित: ॥ ३२ ॥
ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੰਬੀਆਂ, ਮੋਟੀਆਂ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ; ਗਰਦਨ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸੀ; ਅੱਖਾਂ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰੰਗ ਸ਼ਿਆਮਲ। ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 33
पीतवासा महोरस्क: सुमृष्टमणिकुण्डल: । स्निग्धकुञ्चितकेशान्तसुभग: सिंहविक्रम: । अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद् वलयभूषित: ॥ ३३ ॥
ਉਹ ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸੀ, ਛਾਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਣੀ-ਕੁੰਡਲ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਤੇਲ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਕੁੰਚਿਤ ਵਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੀ। ਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਉਹ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 34
स वै भगवत: साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भव: । धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ॥ ३४ ॥
ਉਹ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਧਨਵੰਤਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ।
Verse 35
तमालोक्यासुरा: सर्वे कलसं चामृताभृतम् । लिप्सन्त: सर्ववस्तूनि कलसं तरसाहरन् ॥ ३५ ॥
ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਲਸ਼ ਲਿਆਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਲਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਕਲਸ਼ ਖੋਹ ਲਿਆ।
Verse 36
नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन्कलसेऽमृतभाजने । विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययु: ॥ ३६ ॥
ਜਦੋਂ ਅਸੁਰ ਉਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਭਰੇ ਕਲਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਗਏ।
Verse 37
इति तद्दैन्यमालोक्य भगवान्भृत्यकामकृत् । मा खिद्यत मिथोऽर्थं व: साधयिष्ये स्वमायया ॥ ३७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਾਂਗਾ।”
Verse 38
मिथ: कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् । अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ—“ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ; ਤੂੰ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ!”
Verse 39
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
ਕੁਝ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸਤ੍ਰ-ਯਾਗ ਵਾਂਗ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਘੜਾ ਫੜੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੋਕਿਆ।
Verse 40
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
ਕੁਝ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਣ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਤ੍ਰ-ਯਾਗ ਵਾਂਗ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਅਰਹ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਘੜਾ ਫੜੇ ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰੋਕਿਆ।
Verse 41
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਵ ਉਪਾਯ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਈਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ, ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਸਤਰੀ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੋਹਿਨੀ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਸੀ, ਨਵੇਂ ਖਿੜੇ ਕਾਲੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ, ਸਰਵ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ; ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਗਹਿਣੇ, ਸੋਹਣੇ ਗੱਲ, ਉੱਚੀ ਨੱਕ ਅਤੇ ਯੌਵਨ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮੁਖ ਰੱਖਦੀ ਸੀ।
Verse 42
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ਉਸ ਦੇ ਨਵ-ਯੌਵਨ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਸਤਨਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕਮਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਤਲੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਭੌਰੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਚੌਫੇਰੇ ਮੰਡਲਾਉਂਦੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚੰਚਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ।
Verse 43
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਵਿੱਚ ਖਿੜੀ ਮੱਲਿਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰੇ ਹੋਈ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਸੁਗਠਿਤ ਗਰਦਨ ਹਾਰ-ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਅੰਗਦਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ। ਨਿਰਮਲ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਤੰਬ ਸੁੰਦਰਤਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟਾਪੂਆਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ; ਕਮਰਬੰਦ ਅਤੇ ਹਿਲਦੇ ਚਰਨ-ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਲਾਜ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ, ਭੌਂਹਾਂ ਦੀ ਅਦਾਅ ਅਤੇ ਤਿਰਛੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਦੈਤ-ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਂਦੀ ਰਹੀ।
Verse 44
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਮੱਲਿਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਹਾਂ ਬਾਜੂਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
Verse 45
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾਫ਼ ਸਾੜ੍ਹੀ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟਾਪੂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝਾਂਜਰਾਂ ਸਨ।
Verse 46
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
ਸ਼ਰਮ ਭਰੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੈਂਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਾਮਨਾ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ।
Frequently Asked Questions
Lakṣmī’s deliberation highlights a Bhāgavata criterion: conditioned greatness is mixed with faults under the guṇas. Austerity may coexist with anger, knowledge with desire, power with subjection to kāla, and even longevity with inauspicious conduct. Since none are fully independent or completely pure, she chooses Mukunda, who is svatantra (independent), nirguṇa (transcendent to material modes), and the reservoir of all auspicious qualities.
The chapter depicts a universal consecration: sacred rivers bring waters, earth brings herbs, cows provide pañca-gavya, seasons provide auspicious produce, sages conduct rites, and celestial musicians chant Vedic mantras. Theologically it signifies that śrī (prosperity and auspicious order) is not random wealth but a sanctified, dharma-aligned potency that naturally rests on Viṣṇu’s chest and blesses administrators (devas) who serve cosmic order.
Dhanvantari is a plenary expansion (aṁśa) connected to Viṣṇu who appears carrying the amṛta-kumbha and is expert in bhaiṣajya-vidyā (medicine/Ayurveda). His emergence teaches that healing and longevity are ultimately divine endowments within yajña and cosmic administration; it also becomes the narrative pivot for the conflict over nectar.
Their quarrel arises from possessiveness and entitlement: after seizing the nectar by force, they cannot establish a stable principle of distribution. This internal fracture is precisely what Hari anticipates; it sets the stage for Mohinī-mūrti, through whom Viṣṇu uses yogamāyā to protect the devas and restore dharmic allocation.
Vāruṇī is a goddess associated with intoxicants and the governance of drunkards. The demons’ taking her, with the Lord’s permission, reflects their attraction to sense-enjoyment and diversion, contrasting with the devas’ focus on sacrificial order and foreshadowing how asuric impulses make them vulnerable to delusion when Mohinī appears.