Adhyaya 6
The Lord Appears to the Devas and Instructs the Truce; Mandara Is Brought for Churning
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਕੌਸਤੁਭ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਮਰਕਤ-ਵਰਨ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ; ਦੇਵਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋਣ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਆਧਾਰ-ਲਯ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਭਕਤੀਯੋਗ—ਇਹ ਤੱਤਵ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰੋ, ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਡੰਡਾ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾ ਕੇ ਖੀਰਸਾਗਰ ਦਾ ਮਥਨ ਕਰੋ; ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ, ਕਾਲਕੂਟ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਡਰੋ ਨਾ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਤੇ ਲੋਭ ਨਾ ਕਰੋ। ਭਗਵਾਨ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਬਲੀ ਕੋਲ ਗਏ; ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਬਲੀ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਮੰਦਰ ਉਖਾੜ ਲਿਆਏ ਪਰ ਥੱਕ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਕਈ ਦਬ ਗਏ। ਤਦ ਗਰੁੜਾਰੂੜ ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਏ, ਪਏ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਮਥਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣੀ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं स्तुत: सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वर: । तेषामाविरभूद् राजन्सहस्रार्कोदयद्युति: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਦੇਵਗਣਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ্তুਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵਰਗੀ ਸੀ।
Verse 2
श्रीएवं उक्त्वा हरिवंशेण शकुन्तला पुरो हृषीकेशम् । अभ्युपगम्य महाभागा हर्षेणाभिवाद्य भास्करम् ॥ २ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰੁਕ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਾ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕੇ; ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਦੇ?
Verse 3
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸਵਰੂਪ ਵੇਖਿਆ—ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ, ਮਰਕਤ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਮ, ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਰਗੀਆਂ ਅਰੁਣ ਅੱਖਾਂ; ਪਿਘਲੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾ ਕੌਸ਼ੇਯ ਵਸਤ੍ਰ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸਰਵਾਂਗ, ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ। ਮਹਾਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਮੁਕੁਟ, ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਯੂਰ; ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਗੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਮੁਖ। ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਚੀ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਲਏ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਰ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੂਪੁਰ; ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਵਨਮਾਲਾ, ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ; ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਦੰਡਵਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 4
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਮੇਤ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਉਹ ਸਾਫ਼, ਮਰਕਤ-ਸ਼ਿਆਮ ਸਰੀਰ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ-ਗਰਭ ਵਾਂਗ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਗਲ੍ਹੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਸੁੰਦਰ ਅੰਗ, ਸੁਮੁਖ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਭੌਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 5
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮਹਾਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਮੁਕੁਟ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਯੂਰ ਵੇਖੇ। ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਦਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਐਸੇ ਹਰੀ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਿਹਾਰਿਆ।
Verse 6
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਮਰ ਉੱਤੇ ਕਾਂਚੀ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੜੇ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੂਪੁਰ ਵੇਖੇ। ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਹ ਵਨਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 7
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 8
श्रीब्रह्मोवाच अजातजन्मस्थितिसंयमाया- गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय । अणोरणिम्नेऽपरिगण्यधाम्ने
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਅਜਨਮਾ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਅਤੇ ਤਿਰੋਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੋ, ਨਿਰਵਾਣ-ਸੁਖ ਦੇ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋ; ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣੂ, ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸੱਤਾ ਵਾਲੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 9
रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यं श्रेयोऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण । योगेन धात: सह नस्त्रिलोकान् पश्याम्यमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ ॥ ९ ॥
ਹੇ ਪੁਰਖ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੇ ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ! ਜੋ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਦਿਕ-ਤਾਂਤ੍ਰਿਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਰੂਪ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਇਸ ਵਿਸ਼੍ਵਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।
Verse 10
त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे । त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्नेव पर: परस्मात् ॥ १० ॥
ਹੇ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਤੇ ਅੰਤ ਹੋ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਘੜੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਘੜੇ ਨੂੰ ਧਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟੁੱਟਣ ਤੇ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्ट: । पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणव्यवायेऽप्यगुणं विपश्चित: ॥ ११ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਰਬਥਾ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ; ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਆਪਣੀ ਹੀ ਆਤਮ-ਆਸ਼੍ਰਿਤ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਤੀਤ ਅਤੇ ਅਸਪਰਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 12
यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषु भुव्यन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् । योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति ॥ १२ ॥
ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਗਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੰਨ ਤੇ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਮੀ ਕਵੀ ਇਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Verse 13
तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् । दृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भ: ॥ १३ ॥
ਹੇ ਨਾਥ, ਹੇ ਸਰੋਜਨਾਭ! ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸੀਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਤੋਂ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਪਰਮ ਨਿਰਵ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹਾਥੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਜਲ ਪਾ ਕੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 14
स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला वयं यदर्थास्तव पादमूलम् । समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिण: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਅਖਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ! ਅਸੀਂ ਦੇਵਗਣ ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਸਭ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੁੜ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਨਹੀਂ।
Verse 15
अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते । किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम् ॥ १५ ॥
ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਗਿਰਿਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਗਣ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਤੁਹਾਡੇ ਮੂਲ ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਈਸ਼! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਸ਼ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਭਲਾ ਕੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਜਾਣੀਏ? ਹੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਾਅ ਸਾਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद् विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव । जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन्संवृतसर्वकारकान् ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਭਾਵ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਵਾਣੀ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
एक एवेश्वरस्तस्मिन्सुरकार्ये सुरेश्वर: । विहर्तुकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिभि: ॥ १७ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਦੇਵ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ-ਮਥਨ ਆਦਿ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् । शृणुतावहिता: सर्वे श्रेयो व: स्याद् यथा सुरा: ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ فرمایا—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਅਹੋ ਸ਼ੰਭੋ! ਹੇ ਦੇਵੋ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਜੋ ਕਹਾਂਗਾ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 19
यात दानवदैतेयैस्तावत् सन्धिर्विधीयताम् । कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद् वो भव आत्मन: ॥ १९ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਲਵਾਨ ਹੋਏ ਦਾਨਵ‑ਦੈਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਧਿ ਕਰ ਲਵੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਹਿਤ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।
Verse 20
अरयोऽपि हि सन्धेया: सति कार्यार्थगौरवे । अहिमूषिकवद् देवा ह्यर्थस्य पदवीं गतै: ॥ २० ॥
ਜਦ ਕੰਮ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਧਿ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੋ, ਸਵਾਰਥ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸੱਪ ਤੇ ਚੂਹੇ ਦੇ ਨਿਆਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤੋ।
Verse 21
अमृतोत्पादने यत्न: क्रियतामविलम्बितम् । यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत् ॥ २१ ॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰੰਤ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਯਤਨ ਕਰੋ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਗ੍ਰਾਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਜੀਵ ਵੀ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥
ਹੇ ਦੇਵੋ, ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਘਾਹ, ਬੇਲਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਸੁੱਟ ਦਿਓ। ਫਿਰ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਮਥਣੀ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਰੱਸਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਆਲਸ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮਥੋ।
Verse 23
क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਥਣ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਕਲੇਸ਼ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ; ਪਰ ਹੇ ਦੇਵੋ, ਫਲ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਤੁਸੀਂ ਹੋਵੋਗੇ—ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ।
Verse 24
यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्यसुरा: सुरा: । न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्था: सान्त्वया यथा ॥ २४ ॥
ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ! ਧੀਰਜ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੁਰ ਜੋ ਮੰਗਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਵੋ।
Verse 25
न भेतव्यं कालकूटाद् विषाज्जलधिसम्भवात् । लोभ: कार्यो न वो जातु रोष: कामस्तु वस्तुषु ॥ २५ ॥
ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ‘ਕਾਲਕੂਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ ਨਿਕਲੇਗਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥ ਨਿਕਲਣ, ਤਾਂ ਨਾ ਲਾਲਚ ਕਰੋ, ਨਾ ਪਾਣ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ, ਨਾ ਗੁੱਸਾ।
Verse 26
श्रीशुक उवाच इति देवान्समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तम: । तेषामन्तर्दधे राजन्स्वच्छन्दगतिरीश्वर: ॥ २६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਸੁਤੰਤਰ ਗਤੀ ਵਾਲੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 27
अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामह: । भवश्च जग्मतु: स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुरा: ॥ २७ ॥
ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਭਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਬਲੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 28
दृष्ट्वारीनप्यसंयत्ताञ्जातक्षोभान्स्वनायकान् । न्यषेधद् दैत्यराट् श्लोक्य: सन्धिविग्रहकालवित् ॥ २८ ॥
ਆਪਣੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਲੜਾਕੂ ਭਾਵ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ—ਸੰਧੀ ਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਬਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपै: । श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन् ॥ २९ ॥
ਦੇਵਤੇ ਵੈਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਬਲੀ ਅਸੁਰ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਪਰਮ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
Verse 30
महेन्द्र: श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामति: । अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥ ३० ॥
ਮਹਿੰਦਰ ਨੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਬਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 31
तत्त्वरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपा: । शम्बरोऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिन: ॥ ३१ ॥
ਇੰਦਰ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦੈਤ੍ਯਰਾਜ ਬਲੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਸੰਦ ਆਏ। ਸ਼ੰਬਰ ਅਤੇ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਆਦਿ ਅਸੁਰ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਮੰਨ ਲਿਆ।
Verse 32
ततो देवासुरा: कृत्वा संविदं कृतसौहृदा: । उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਪਰীক্ষਿਤ! ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਕੇ ਸੰਧਿ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਡਾ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 33
ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदा: । नदन्त उदधिं निन्यु: शक्ता: परिघबाहव: ॥ ३३ ॥
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ, ਗਦਾ ਵਰਗੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਖਾੜ ਲਿਆ। ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ।
Verse 34
दूरभारोद्वहश्रान्ता: शक्रवैरोचनादय: । अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहु: पथि ॥ ३४ ॥
ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਪਹਾੜ ਢੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ, ਵੈਰੋਚਨ (ਬਲੀ) ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਥੱਕ ਗਏ। ਚੁੱਕ ਨਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿਚ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 35
निपतन्स गिरिस्तत्र बहूनमरदानवान् । चूर्णयामास महता भारेण कनकाचल: ॥ ३५ ॥
ਤਦ ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਕਈ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਗਿਆ।
Verse 36
तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् । विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वज: ॥ ३६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਰਾਨਾਂ ਤੇ ਮੋਢੇ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਸਰਵਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ ਗਰੁੜਧ੍ਵਜ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 37
गिरिपातविनिष्पिष्टान्विलोक्यामरदानवान् । ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा ॥ ३७ ॥
ਪਹਾੜ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਚੋਟ ਵੀ ਨਾ ਰਹੀ।
Verse 38
गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया । आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृत: ॥ ३८ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਰੁੜ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਆਪ ਵੀ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਚਲੇ।
Verse 39
अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्ण: पततां वर: । ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जित: ॥ ३९ ॥
ਫਿਰ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਰੁੜ ਨੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੋਢੇ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਜਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆ ਰੱਖਿਆ। ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter states that the asuras were ‘favored by time’ (kāla), so direct confrontation would not yield the devas’ welfare. Viṣṇu teaches upāya-kauśalya: for a higher objective (amṛta and restoration of cosmic balance), one may adopt a temporary truce—even with enemies—while remaining internally steady and dharmically guided.
He is described as radiantly effulgent (blinding like thousands of suns), yet personally beautiful: marakata-like dark complexion, lotus-reddish eyes, yellow garments, jeweled helmet, ornaments, garlands, Kaustubha, weapons, and Lakṣmī. The theological point is that Bhagavān is simultaneously transcendent (beyond guṇas and ordinary perception) and personal (sac-cid-ānanda vigraha), approachable through devotion rather than material vision.
Viṣṇu’s warning frames the churning as a process where dangerous and distracting byproducts appear before the final goal (amṛta). It teaches steadiness (kṣānti/śānti), freedom from fear and greed, and trust in divine oversight—an ethical and spiritual template for pursuing higher ends without being derailed by intermediate crises or temptations.
Bali Mahārāja, son of Virocana, is the asura king portrayed as politically discerning—knowing when to fight and when to make peace. He accepts because the devas approach without hostility and because the proposal promises a strategic advantage (participation in producing nectar), aligning with statecraft even within asuric power politics.