Adhyaya 5
Raivata and Cākṣuṣa Manvantaras; Brahmā’s Prayers at Śvetadvīpa (Prelude to Samudra-manthana)
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਗਜੇਂਦ੍ਰ-ਮੋਖਸ਼ਣ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮਨੁ ਰੈਵਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦਰ ਵਿਭੁ, ਦੇਵਗਣ ਭੂਤਰਯ ਅਤੇ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ। ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੁਭ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਕੁੰਠਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਵੈਕੁੰਠ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਪਰਿਮੇਯ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਛੇਵੇਂ ਮਨੁ ਚਾਕਸ਼ੁਸ਼, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦਰ ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਰੁਮ, ਦੇਵਗਣ ਆਪ੍ਯ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ (ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ, ਵੀਰਕ ਆਦਿ) ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਅਜਿਤ ਅਵਤਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਮੰਥਨ ਕਰਵਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਨਗੇ। ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਨਿਰਬਲ ਹੋਏ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਹ੍ਰਾਸ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਸੁਮੇਰੂ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵੇਦਿਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪਰਾਤਪਰ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਮੰਥਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच राजन्नुदितमेतत् ते हरे: कर्माघनाशनम् । गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं शृणु ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰਿ ਦੇ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮ ਪੁੰਨ ਗਜੇਂਦਰ-ਮੋਖਸ਼ਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਸੁਣ।
Verse 2
पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदर: । बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वका: ॥ २ ॥
ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦਾ ਸਹੋਦਰ ਪੰਜਵਾਂ ਮਨੂ ‘ਰੈਵਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ, ਬਲੀ ਅਤੇ ਵਿਂਧ੍ਯ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ।
Verse 3
विभुरिन्द्र: सुरगणा राजन्भूतरयादय: । हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजा: ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਰੈਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਵਿਭੁ’ ਸੀ। ਦੇਵਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਤਰਯ ਆਦਿ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਸੱਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ, ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਅਤੇ ਊਰਧ੍ਵਬਾਹੁ ਆਦਿ ਸਨ।
Verse 4
पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठै: सुरसत्तमै: । तयो: स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान्स्वयम् ॥ ४ ॥
ਸ਼ੁਭ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਕੁੰਠਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼-ਰੂਪ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵੈੰ ਭਗਵਾਨ ਵੈਕੁੰਠ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 5
वैकुण्ठ: कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृत: । रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥
ਦੇਵੀ ਰਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵੈਕੁੰਠ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੈਕੁੰਠ ਲੋਕ ਰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
तस्यानुभाव: कथितो गुणाश्च परमोदया: । भौमान्रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद् गुणान् ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਗੁਣ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅਣੂ ਗਿਣ ਸਕੇ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਿਣ ਸਕੇ—ਪਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਗਿਣ ਸਕਦਾ।
Verse 7
षष्ठश्च चक्षुष: पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनु: । पूरुपूरुषसुद्युम्नप्रमुखाश्चाक्षुषात्मजा: ॥ ७ ॥
ਚਕ੍ਸ਼ੁ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਨਾਮ ਦਾ ਮਨੂ ਛੇਵਾਂ ਮਨੂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੂ, ਪੂਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਸੁਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ।
Verse 8
इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणा: । मुनयस्तत्र वै राजन्हविष्मद्वीरकादय: ॥ ८ ॥
ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨੂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਰੁਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਦੇਵਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪ੍ਯ ਆਦਿ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਵੀਰਕ ਆਦਿ ਸਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ।
Verse 9
तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुत: । अजितो नाम भगवानंशेन जगत: पति: ॥ ९ ॥
ਇਸ ਛੇਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਸੰਭੂਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਜ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਅਜਿਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਉਹ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ।
Verse 10
पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा । भ्रममाणोऽम्भसि धृत: कूर्मरूपेण मन्दर: ॥ १० ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਮਥ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ; ਉਹੀ ਅਜਿਤ ਭਗਵਾਨ ਕੱਛੂਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਲ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 11
श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भुतम् ॥ १२ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਥਿਆ? ਜਲਚਰ ਕੱਛੂਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ? ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਮਥਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 12
श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भुतम् ॥ १२ ॥
ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਖੀਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮਥਿਆ? ਜਲਚਰ ਕੱਛੂਏ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ? ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਮਥਨ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।
Verse 13
त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पते: । नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥
ਤੁਸੀਂ ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਾਪਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਹਾਲੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 14
श्रीसूत उवाच सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजा: । अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ-ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 15
श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਿਆ, ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਾਣ ਗੁਆ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਉਹ ਮੁੜ ਉੱਠ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੀਹੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਵੀ ਹੋ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 16
श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਿਆ, ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਦੇਵ ਪ੍ਰਾਣ ਗੁਆ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਉਹ ਮੁੜ ਉੱਠ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਦੁਰਵਾਸਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਸ਼੍ਰੀਹੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਯਜ्ञ ਆਦਿ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਵੀ ਹੋ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 17
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹੇਂਦਰ, ਵਰੁਣ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਹੱਲ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਤਦ ਸਭ ਦੇਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਏ; ਉੱਥੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 18
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹੇਂਦਰ, ਵਰੁਣ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮੰਤ੍ਰਣਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਹੱਲ ਨਾ ਲੱਭ ਸਕੇ। ਤਦ ਸਭ ਦੇਵ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਸੁਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਏ; ਉੱਥੇ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥
ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਮੰਗਲਮਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।
Verse 20
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥
ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ-ਸਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਮੁਖ ਖਿੜ ਉਠਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—“ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੁਣੋ।”
Verse 21
अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातय: । यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ, ਭਵ (ਸ਼ਿਵ), ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ, ਤਿਰਯਕ ਜੀਵ, ਰੁੱਖ-ਬੂਟੇ, ਘਰਮਜ, ਅੰਡਜ ਅਤੇ ਗਰਭਜ—ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼-ਕਲਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀਏ।
Verse 22
न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्ष: । तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रज:सत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥
ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਵਧਯ ਹੈ, ਨਾ ਕੋਈ ਰੱਖਣਯੋਗ; ਨਾ ਕੋਈ ਉਪੇਖਣਯੋਗ, ਨਾ ਕੋਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਪੱਖ। ਫਿਰ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਹ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਜਸ, ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਅਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣ ਧਾਰ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
अयं च तस्य स्थितिपालनक्षण: सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । तस्माद् व्रजाम: शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रिय: ॥ २३ ॥
ਹੁਣ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਗੁਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਸਤ੍ਤ੍ਵ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਜਗਦਗੁਰੂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀਏ; ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗਾ।
Verse 24
श्रीशुक उवाच इत्याभाष्य सुरान्वेधा: सह देवैररिन्दम । अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमस: परम् ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਗਏ ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
Verse 25
तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभु: । स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रिय: ॥ २५ ॥
ਉੱਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਦੇ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਦਿਕ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸ্তুਤੀ ਉਚਾਰੀ।
Verse 26
श्रीब्रह्मोवाच अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् । मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼्वर! ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਕਾਰੀ, ਸਤ੍ਯ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਆਦਿ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਨਿਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਹੋ। ਮਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਕੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਬਾਣੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਹੇ ਦੇਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਰੇਣ੍ਯ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 27
विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना- मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् । छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ-ਪਰੋਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ; ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛਾਂ-ਤਾਪ ਜਾਂ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਗਿਧੜ-ਪੱਖ ਨਹੀਂ—ਉਸ ਅਖੰਡ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮ ਵਿਆਪਕ, ਤ੍ਰਿਯੁਗ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।
Verse 28
अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु । त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥
ਭੌਤਿਕ ਕਰਮ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਹ ਮਨੋਮਯ ਰਥ-ਚੱਕਰ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਇਸ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਆਰੇ ਹਨ; ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਇਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਹਨ; ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਤੱਤ ਇਸ ਦੀ ਨੇਮੀ ਹਨ; ਬਾਹਰੀ ਮਾਇਆ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁਮਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਕਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਜਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ—ਉਸ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਸੀਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।
Verse 29
य एकवर्णं तमस: परं त- दलोकमव्यक्तमनन्तपारम् । आसांचकारोपसुपर्णमेन- मुपासते योगरथेन धीरा: ॥ २९ ॥
ਸ਼ੁੱਧ-ਸਤ੍ਤਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਏਕਵਰਣ—ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂਕਾਰ) ਸਰੂਪ ਹਨ। ਉਹ ਤਮਸਮਈ ਜਗਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹਨ; ਕਾਲ-ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ, ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਗਰੁੜ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਧੀਰ ਯੋਗੀ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 30
न यस्य कश्चातितितर्ति मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥
ਜਿਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਹੀ ਮਾਇਆ ਸਭ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਉਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਜਿਤਾਤਮਾ, ਪਰਾਧੀਸ਼ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖ ਕੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 31
इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तरावि: । गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे कुतोऽसुराद्या इतरप्रधाना: ॥ ३१ ॥
ਅਸੀਂ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਤ੍ਤਵਮਈ ਦੇਹ ਪਾ ਕੇ ਅੰਦਰੋਂ-ਬਾਹਰੋਂ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ; ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਸੁਖਮ ਗਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ; ਤਾਂ ਰਜ-ਤਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਸੁਰ ਆਦਿ ਤੱਛ ਦੇਹਧਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਣਗੇ? ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 32
पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्ग: । स वै महापूरुष आत्मतन्त्र: प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूति: ॥ ३२ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਵਤੰਤਰ ਮਹਾਪੁਰਖ, ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ-ਸੰਪੰਨ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 33
अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमाना: । लोकायतोऽथाखिललोकपाला: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३३ ॥
ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਟਿਕਦੇ, ਜੀਉਂਦੇ ਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਉਦਾਰ ਵੀਰਯ—ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦਾ ਰੇਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 34
सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवौकसां यो बलमन्ध आयु: । ईशो नगानां प्रजन: प्रजानां प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३४ ॥
ਸੋਮ ਅਰਥਾਤ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅੰਨ, ਬਲ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਨਸਪਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਮਨ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 35
अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जात: क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा । अन्त:समुद्रेऽनुपचन्स्वधातून् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३५ ॥
ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਨਮਿਆ ਜਾਤਵੇਦਾ ਅਗਨਿ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਮੁਖ ਹੈ। ਉਹੀ ਅਗਨਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਧਨ ਉਪਜਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜਠਰਾਗਨਿ ਬਣ ਕੇ ਭੋਜਨ ਪਚਾ ਕੇ ਦੇਹ-ਪਾਲਣ ਲਈ ਰਸ ਆਦਿ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 36
यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्यु: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३६ ॥
ਸੂਰਜ-ਦੇਵ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ। ਉਹ ਅਰਚਿਰਾਦਿ-ਵਰਤਮ ਨਾਮਕ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵੇਦ-ਬੋਧ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ-ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਧਾਮ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ। ਉਹ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 37
प्राणादभूद् यस्य चराचराणां प्राण: सहो बलमोजश्च वायु: । अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३७ ॥
ਵਾਯੂ ਹੀ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਹੌਸਲਾ, ਬਲ ਅਤੇ ਤੇਜ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੇਵਕ ਸਮਰਾਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ। ਉਹ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 38
श्रोत्राद् दिशो यस्य हृदश्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्या: । प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेत: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३८ ॥
ਉਹ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਛੇਦ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ। ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਦੇਹ ਅੰਦਰਲਾ ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਆਕਾਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।
Verse 39
बलान्महेन्द्रस्त्रिदशा: प्रसादा- न्मन्योर्गिरीशो धिषणाद् विरिञ्च: । खेम्यस्तुछन्दांस्यृषयो मेढ्रत: क: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३९ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬਲ ਤੋਂ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਜੰਮਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਦੇਵਗਣ, ਉਸ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਗਿਰੀਸ਼ ਸ਼ਿਵ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੀਰ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵਿਰਿੰਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੰਧਰਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਪਸਥ ਤੋਂ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 40
श्रीर्वक्षस: पितरश्छाययासन् धर्म: स्तनादितर: पृष्ठतोऽभूत् । द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४० ॥
ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਤੋਂ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਤਨ ਤੋਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਅਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਤੋਂ ਸਵਰਗ ਲੋਕ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 41
विप्रो मुखाद् ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च । ऊर्वोर्विडोजोऽङ्घ्रिरवेदशूद्रौ प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४१ ॥
ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਦੇਹ-ਬਲ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ-ਧਨ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 42
लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युति- र्नस्त: पशव्य: स्पर्शेन काम: । भ्रुवोर्यम: पक्ष्मभवस्तु काल: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४२ ॥
ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹੋਠ ਤੋਂ ਲੋਭ, ਉੱਪਰਲੇ ਹੋਠ ਤੋਂ ਪ੍ਰੀਤ, ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਤੋਂ ਦੇਹ ਦੀ ਕਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਇੰਦ੍ਰੀ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਵਤ ਕਾਮਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਤੋਂ ਯਮਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਤੋਂ ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਪਰਮ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 43
द्रव्यं वय: कर्म गुणान्विशेषं यद्योगमायाविहितान्वदन्ति । यद् दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४३ ॥
ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜ ਤੱਤ, ਕਾਲ, ਕਰਮ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਵਿਚਾਰਯ ਹੈ; ਮਹਾ-ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਉਹ ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 44
नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभि- र्न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥
ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਰਾਜ-ਲਾਭ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੈ। ਮਾਇਆ-ਰਚਿਤ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਸਕਤ ਨਹੀਂ; ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਅਸੰਗ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹੈ।
Verse 45
स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् । प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥
ਹੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖੋਤਮ ਭਗਵਾਨ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਸਵਰੂਪ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਹੱਸਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਗੋਚਰ ਕਰ।
Verse 46
तैस्तै: स्वेच्छाभूतै रूपै: काले काले स्वयं विभो । कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवांस्तत् करोति हि ॥ ४६ ॥
ਹੇ ਵਿਭੂ, ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਯੁਗਾਂ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੋ ਕਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਤੇ ਅਸੰਭਵ ਹਨ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਜ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 47
क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा । देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥
ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦੇਹਧਾਰੀ ਕਰਮੀ ਦੇ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਾਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਐਸਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 48
नावम: कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पित: । कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हित: ॥ ४८ ॥
ਈਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਭਗਵਾਨ ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਹਨ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਪਿਆਰੇ ਆਤਮਾ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 49
यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् । एवमाराधनं विष्णो: सर्वेषामात्मनश्च हि ॥ ४९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਤਣਾ ਤੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਪ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਨਾਲ ਸਭ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ।
Verse 50
नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे । निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥
ਹੇ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈਂ; ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈਂ—ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Frequently Asked Questions
Raivata is the fifth Manu, brother of Tāmasa Manu. His manvantara is marked by Indra named Vibhu, devas known as Bhūtarayas, and sages such as Hiraṇyaromā, Vedaśirā, and Ūrdhvabāhu. The Lord appears as Vaikuṇṭha (from Śubhra and Vikuṇṭhā), emphasizing that divine governance and transcendental abodes manifest within each cosmic administration to sustain dharma and worship.
The chapter states that the devas were afflicted by Durvāsā Muni’s curse, leading to loss of influence and prosperity across the three worlds. As a result, ritual ceremonies (yajña) could not be properly performed, producing severe downstream effects: devas weakened, asuras flourished, and cosmic auspiciousness diminished—necessitating recourse to Viṣṇu rather than relying on deva-strength alone.
Brahmā praises the Lord as changeless, all-pervading, beyond material qualities, and present in the atom and the heart. He describes prakṛti’s revolving system (senses, prāṇas, guṇas, elements) as moving around the Lord as the hub (Paramātmā), establishing Viṣṇu as the ultimate controller. Devotionally, the prayers affirm that māyā is unconquerable for conditioned beings but is fully under the Lord’s mastery, making surrender the practical and theological solution for both cosmic and personal crises.