Adhyaya 4
Aftermath of Gajendra’s Deliverance: Hūhū’s Release, Indradyumna’s Curse, and Sārūpya-mukti
ਗਜੇਂਦ੍ਰ (ਹਾਥੀ ਰਾਜਾ) ਨੂੰ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਛੁਡਾਇਆ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਢੋਲ-ਨਗਾਰੇ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਗਰਮੱਛ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਲ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪਤਿਤ ਗੰਧਰਵ ਰਾਜਾ ਹੂਹੂ ਸੀ; ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ, ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਗੰਧਰਵਲੋਕ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਵੀ ਭਗਵਦ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸਾਰੂਪ੍ਯ-ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ, ਚਤੁਰਭੁਜ, ਪ੍ਰਭੂ-ਸਦ੍ਰਿਸ਼ ਰੂਪ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਾਂਡ੍ਯ ਰਾਜ ਦਾ ਵੈਸ਼ਨਵ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਸੀ; ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਤਨਮਯ ਉਪਾਸਨਾ ਕਾਰਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਮਿਲਿਆ, ਪਰ ਭਗਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਰਤਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰਵਣ-ਫਲ—ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮੰਗਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਲੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਵੇਰੇ ਪਾਠ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵਰ ਦੇਣ ਲਈ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਗਲੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमा: । मुमुचु: कुसुमासारं शंसन्त: कर्म तद्धरे: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਗਜੇਂਦਰ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦੇਵਤੇ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਹਰਿ ਦੇ ਇਸ ਕਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਗਜੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 2
नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगु: । ऋषयश्चारणा: सिद्धास्तुष्टुवु: पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥
ਦਿਵ੍ਯ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਵੱਜ ਉਠੀਆਂ, ਗੰਧਰਵ ਨੱਚੇ ਤੇ ਗਾਏ। ਰਿਸ਼ੀ, ਚਾਰਣ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 3
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
ਦੇਵਲਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੂਹੂ ਘੜਿਆਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗੰਧਰਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨਯੋਗ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 4
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
ਦੇਵਲਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਾ ਹੂਹੂ ਘੜਿਆਲ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗੰਧਰਵ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨਯੋਗ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 5
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् । लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान्मुक्तकिल्बिष: ॥ ५ ॥
ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਨਿਰਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਹੂਹੂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਗੰਧਰਵਲੋਕ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਫਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
Verse 6
गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् । प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुज: ॥ ६ ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਗਜੇਂਦਰ ਤੁਰੰਤ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੂਪ੍ਯ-ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਇਆ—ਪੀਤਾਂਬਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ।
Verse 7
स वै पूर्वमभूद् राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तम: । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायण: ॥ ७ ॥
ਇਹ ਗਜੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਰਾਵਿੜ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਾਂਡ੍ਯ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸੀ।
Verse 8
स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् । जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतं समर्चयामास कुलाचलाश्रम: ॥ ८ ॥
ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੁਲਾਚਲ (ਮਲਯ ਪਹਾੜ) ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਜਟਾਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਹਰਿ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹਰਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਪਰਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਸੀ।
Verse 9
यदृच्छया तत्र महायशा मुनि: समागमच्छिष्यगणै: परिश्रित: । तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं रहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਯਦ੍ਰਿਚ੍ਛਾ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਮਹਾਰਾਜ ਚੁੱਪ ਹਨ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਆਸਨ ਆਦਿ ਸਵਾਗਤ-ਸਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ।
Verse 10
तस्मा इमं शापमदादसाधु- रयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य । विप्रावमन्ता विशतां तमिस्रं यथा गज: स्तब्धमति: स एव ॥ १० ॥
ਤਦੋਂ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਰਾਜਾ ਅਸਾਧੂ ਤੇ ਦੁਰਾਤਮਾ ਹੈ। ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅੰਧਕਾਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦਾ ਜੜ੍ਹ, ਗੂੰਗਾ ਸਰੀਰ ਪਾਵੇ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਅਗਸਤ੍ਯ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਇੰਦਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਕੁੰਜਰ-ਯੋਨੀ (ਹਾਥੀ ਦੇ ਜਨਮ) ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਜੋ ਆਤਮ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹਰੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ্তুਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਬਣੀ ਰਹੀ।
Verse 13
एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभ- स्तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्त: । गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमान- कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३ ॥
ਕਮਲਨਾਭ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਗਰਮੱਛ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਵਰਗੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਛੁਡਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੂਪ੍ਯ-ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪਾਰਸ਼ਦ-ਪਦ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਤਦ ਗਰੁੜ-ਵਾਹਨ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਅਲੌਕਿਕ ਧਾਮ ਨੂੰ ਲੌਟੇ ਅਤੇ ਗਜੇਂਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ।
Verse 14
एतन्महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दु:स्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਮਹਿਮਾ—ਗਜਰਾਜ ਦੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ—ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਵਰਗਯੋਗ ਫਲ, ਭਗਤੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ, ਕਲੀ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੁੱਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
यथानुकीर्तयन्त्येतच्छ्रेयस्कामा द्विजातय: । शुचय: प्रातरुत्थाय दु:स्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५ ॥
ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦਵਿਜ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਸਵੇਰੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਖਿਆਨ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੰਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ।
Verse 16
इदमाह हरि: प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम । शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभु: ॥ १६ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਦੇ ਸੁਣਦਿਆਂ ਗਜੇਂਦਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ।
Frequently Asked Questions
The crocodile was King Hūhū, a Gandharva cursed by Devala Muni. The Bhāgavata presents his animal embodiment as the karmic and juridical effect of a brāhmaṇa’s śāpa, yet his deliverance shows that contact with the Lord overrides accumulated reactions and restores the soul’s higher destiny.
Sārūpya-mukti is liberation in which the devotee attains a form resembling the Lord’s, here described as four-armed and clad in yellow garments. Gajendra receives it because the Lord personally touches and rescues him, indicating both the intensity of his surrender and the Lord’s independent bestowal of grace upon a devotee.
The narrative frames the curse as arising from a perceived breach of etiquette toward Agastya Muni, but it also emphasizes divine orchestration: Indradyumna, being a devotee, accepts the curse as the Lord’s will. The theological point is that bhakti is not destroyed by adverse karma; rather, devotion can persist and mature through it.
Śukadeva states that hearing this account makes one fit for higher destinations, grants a devotional reputation, protects from Kali-yuga’s contamination, and prevents bad dreams. The text further recommends morning recitation—especially by the varṇas and particularly brāhmaṇa Vaiṣṇavas—as a practical śāstric remedy rooted in śravaṇa and smṛti.