Adhyaya 3
Gajendra’s Prayers and the Appearance of Lord Hari (Gajendra-stuti and Hari-darśana)
ਗਜੇਂਦਰ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਜੇਂਦਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ (ਇੰਦ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਸੁਦੇਵ/ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਮੰਨ ਕੇ, ਵੇਦਾਂਤ ਦੇ ‘ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ’ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹਨ। ਗਜੇਂਦਰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਪਰਮ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਪੰਥੀ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਧਾ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਪਰ ਹਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਆਯੁਧਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਗਜੇਂਦਰ ਕਮਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਅਹੇਤੁਕ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਤਰ ਕੇ ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਮਗਰਮੱਛ ਦਾ ਮੂੰਹ ਚੀਰ ਕੇ ਗਜੇਂਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਬ੍ਰਹਮ–ਪਰਮਾਤਮਾ–ਭਗਵਾਨ ਤੱਤਵ-ਬੋਧ ਨੂੰ ਕਥਾ-ਨਿਵੇੜੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਗਲੇ ਮੁਕਤੀ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ ਗਜੇੰਦਰ ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰਮ ਜਪਯ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 2
श्रीगजेन्द्र उवाच ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਗਜੇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ॐ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ। ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੇਹ ਚੇਤਨ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹੀ ਆਦਿ-ਬੀਜ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 3
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਗਤ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਹੈ—ਕਾਰਣ ਤੇ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਉਸ ਸਵਯੰਭੂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 4
य: स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम् । अविद्धदृक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्पर: ॥ ४ ॥
ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਤੇ ਪਰਮ ਫਲ, ਦਰਸ਼ਤਾ ਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਹ ਪਰਾਤਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 5
कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभु: ॥ ५ ॥
ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਲੋਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ-ਕਾਰਜ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਨਾਸ ਹੋ ਕੇ ਪੰਚਤੱਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਘਣਾ ਗਹਿਰਾ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਿਭੂ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
न यस्य देवा ऋषय: पदं विदु- र्जन्तु: पुन: कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमण: स मावतु ॥ ६ ॥
ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਦ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ-ਸਮਾਨ ਅਲਪਬੁੱਧੀ ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਣ ਜਾਂ ਬੋਲ ਕੇ ਕਹਿ ਸਕਣ? ਜਿਵੇਂ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਨਟ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੁਰਗਮ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 7
दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनय: सुसाधव: । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूता: सुहृद: स मे गति: ॥ ७ ॥
ਜੋ ਮুনি-ਸਾਧੂ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਰਤ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਜਿਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਰਵ-ਮੰਗਲਮਈ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਮੇਰੀ ਗਤੀ ਹੋਵੇ।
Verse 8
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
ਜਿਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨ ਭੌਤਿਕ ਜਨਮ ਹੈ, ਨ ਕਰਮ, ਨ ਨਾਮ-ਰੂਪ, ਨ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼; ਤੱਥਾਪਿ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰੰਗ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਰਾਮ-ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੰਤ-ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਅਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁ-ਰੂਪ, ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 9
न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य: स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥
ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਅਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 10
नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥
ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ੀ ਰੂਪ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਬਾਣੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 11
सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥
ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਵਿਵੇਕੀ ਭਗਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੈਵਲ੍ਯ ਧਾਮ ਦਾ ਨਾਥ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਵਾਣ-ਸੁਖ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਸੰਵਿਦ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 12
नम: शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥
ਸ਼ਾਂਤ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਘੋਰ (ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ) ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਮੂੜ੍ਹ (ਵਰਾਹ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂ) ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਗੁਣ-ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮਤਾ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਘਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 13
क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नम: ॥ १३ ॥
ਹੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਸਭ ਦੇ ਅਧ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ! ਆਤਮਾ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 14
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नम: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈਂ। ਇਹ ਅਸਤ ਜਗਤ ਤੇਰੀ ਛਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਸਤ੍-ਆਭਾਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਸੱਚ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 15
नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ—ਤੂੰ ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈਂ, ਆਪ ਨਿਸ਼ਕਾਰਣ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਣ-ਸਰੂਪ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਆਗਮ-ਆਮਨਾਯ ਦਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਹੈਂ; ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਸਰਾ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 16
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम- स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਵੇਂ ਅਰਣੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਢੱਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਚਿਤ੍-ਤੇਜ ਢੱਕਿਆ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਤੇਰਾ ਮਨ ਗੁਣ-ਖੋਭ ਨਾਲ ਕਦੇ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਨੈਸ਼ਕਰਮ੍ਯ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 17
मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत- प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਬੰਧਨ-ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਛੁਡਾਣ ਵਾਲੇ, ਆਪ ਮੁਕਤ, ਬਹੁਤ ਕਰੁਣਾਮਯ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਆਸਰਾ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਭ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅੰਤਰ-ਗਿਆਨ, ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈਂ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 18
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै- र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभि: स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਹਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਦਾ ਤੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ, ਘਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਮਿੱਤਰ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁਲੱਭ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਗੁਣਾਤੀਤ, ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ, ਪਰਮ ਨਿਯੰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 19
यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥
ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵਰ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਿਕ ਦੇਹ ਵੀ। ਉਹ ਅਸੀਮ ਦਇਆਲੂ ਭਗਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰੇ।
Verse 20
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
ਜੋ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ-ਗਾਂਦੇ ਆਨੰਦ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਅੱਖਰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੂਰ, ਅਨੰਤ, ਆਦਿਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 21
एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश- मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर- मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥
ਜੋ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ-ਗਾਂਦੇ ਆਨੰਦ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਸ ਅੱਖਰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ, ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੂਰ, ਅਨੰਤ, ਆਦਿਕਾਰਣ ਅਤੇ ਪਰਿਪੂਰਨ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 22
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਅਲਪ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਦੇਹ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੁੜ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਦੇਵ ਹੈ ਨਾ ਅਸੁਰ; ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ; ਨਾ ਇਸਤਰੀ ਨਾ ਪੁਰਖ ਨਾ ਨਪੁੰਸਕ। ਉਹ ਨਾ ਗੁਣ ਹੈ ਨਾ ਕਰਮ, ਨਾ ਸਤ ਨਾ ਅਸਤ—‘ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ’ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਨੰਤ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ।
Verse 23
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਸ਼ੂ। ਉਹ ਨਾ ਇਸਤਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਪੁੰਸਕ। ਉਹ 'ਨੇਤੀ-ਨੇਤੀ' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਮ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ!
Verse 24
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन् निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥
ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਜਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਗਿਆੜੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਸ਼ੂ। ਉਹ ਨਾ ਇਸਤਰੀ ਹੈ, ਨਾ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਨਪੁੰਸਕ। ਉਹ 'ਨੇਤੀ-ਨੇਤੀ' ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਮ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੈ ਹੋਵੇ!
Verse 25
जिजीविषे नाहमिहामुया कि- मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव- स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥
ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਿਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ? ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸਦੀਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਪਰਦੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਂ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 26
सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥
ਹੁਣ, ਭੌਤਿਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਦ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਹੈ, ਪਰਮ ਟੀਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥
ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਭ ਯੋਗ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿੱਧ ਯੋਗੀ ਭਗਤੀ-ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
Verse 28
नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग- शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ—ਤੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਅਸਹਿਣਯ ਵੇਗ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ, ਸਭ ਬੁੱਧੀ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਪਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇਰਾ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।
Verse 29
नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥
ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ’ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੀ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਢੱਕਿਆ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਿਸ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮਝਣੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 30
श्रीशुक उवाच एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमाना: । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗਜੇਂਦਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਨਾਮ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਪਰਮ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦਰ ਆਦਿ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ-ਭੇਦ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਸ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਪਰ ਸਰਵਾਤਮਾ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 31
तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवास: स्तोत्रं निशम्य दिविजै: सह संस्तुवद्भि: । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमान- श्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्र: ॥ ३१ ॥
ਗਜੇਂਦਰ ਦੀ ਉਸ ਆਰਤ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਥਾਂ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ—ਛੰਦੋਮਯ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਗਜੇਂਦਰ ਸੀ।
Verse 32
सोऽन्त:सरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रा- न्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२ ॥
ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਭਾਰੀ ਬਲ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਗਜੇਂਦਰ ਤੀਖੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਸੁੰਡ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਨਾਰਾਇਣ! ਹੇ ਅਖਿਲ-ਗੁਰੂ! ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।”
Verse 33
तं वीक्ष्य पीडितमज: सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरस: कृपयोज्जहार । ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३ ॥
ਗਜੇਂਦਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਨੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਰੰਤ ਗਰੁੜ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਘੜਿਆਲ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਘੜਿਆਲ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਹ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਗਜੇਂਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Gajendra praised the Supreme Authority without naming a particular deva and without seeking intermediary shelter. Since devas operate within delegated jurisdiction and karma-bound cosmic roles, they were not invoked; Hari, as Paramātmā and Puruṣottama, is the universal witness and independent protector, and thus He personally responded to pure surrender directed to the Supreme.
Verse 1 frames remembrance as both prior saṁskāra (Indradyumna’s past spiritual training) and Kṛṣṇa’s grace enabling recollection under crisis. The implication is that bhakti impressions are never lost; when danger strips away false supports, the Lord can awaken dormant devotion, making remembrance itself an act of mercy and a doorway to deliverance.
It functions as direct śaraṇāgati to Vāsudeva, identifying the Supreme Person as the root cause and indwelling Lord of all beings. In the chapter’s progression, it anchors Gajendra’s movement from philosophical glorification of the Absolute to personal reliance on Bhagavān, culminating in Hari’s visible intervention.
The prayer distinguishes between material limitation and transcendental form. Bhagavān is not conditioned by prakṛti, yet He manifests by internal potency (antarāṅgā-śakti) in avatāra forms for līlā and protection. This preserves transcendence while affirming personal theism: the Lord is beyond guṇas yet can accept functional relation to them for cosmic purpose.
Gajendra states the Lord is unreachable by mind, words, or ordinary consciousness, yet is realized by pure devotees in bhakti-yoga. The narrative then validates the claim: in a condition where physical power and strategy fail, heartfelt surrender and glorification draw the Lord’s immediate presence, showing bhakti as both epistemology (how He is known) and soteriology (how one is saved).