Adhyaya 24

Verse 1

श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਂ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਦਿ ਮਤਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਮਾਇਆਮਈ ਲੀਲਾ-ਕਥਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 2

यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥

ਕਰਮ-ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਜੀਵ ਵਾਂਗ, ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ, ਤਮੋਗੁਣਮਈ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਮਤਸ੍ਯ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਉਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦੱਸੋ; ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥

ਕਰਮ-ਬੰਧ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਜੀਵ ਵਾਂਗ, ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ, ਤਮੋਗੁਣਮਈ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਮਤਸ੍ਯ-ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਉਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦੱਸੋ; ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4

श्रीसूत उवाच इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणि: । उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत् कृतम् ॥ ४ ॥

ਸ੍ਰੀ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਸ਼੍ਣੁਰਾਤ (ਪਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤ) ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬਾਦਰਾਯਣੀ (ਸ਼ੁਕਦੇਵ) ਨੇ ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਦੇ ਮਤਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

Verse 5

श्रीशुक उवाच गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वर: । रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ५ ॥

ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸਾਧੂ-ਭਗਤਾਂ, ਵੇਦਾਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 6

उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वर: । नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणै: ॥ ६ ॥

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਤਾਵਰਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਕਦੇ ਨੀਚ ਯੋਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ।

Verse 7

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लय: । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ७ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ! ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਭੂਰ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਏ।

Verse 8

कालेनागतनिद्रस्य धातु: शिशयिषोर्बली । मुखतो नि:सृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत् ॥ ८ ॥

ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਅਤੇ ਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਲੇਟਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮਕ ਬਲਵਾਨ ਦੈਤ ਨੇ ਚੁਰਾ ਲਿਆ।

Verse 9

ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् । दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वर: ॥ ९ ॥

ਦਾਨਵ-ਇੰਦਰ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਸਰਵੈਸ਼ਵਰਯ-ਸੰਪੰਨ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਮੱਛੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸ ਦੈਤ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।

Verse 10

तत्र राजऋषि: कश्चिन्नाम्ना सत्यव्रतो महान् । नारायणपरोऽतपत् तप: स सलिलाशन: ॥ १० ॥

ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼-ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ-ਪਰਾਇਣ ਭਗਤ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਜਲ ਆਹਾਰ ਕਰਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 11

योऽसावस्मिन् महाकल्पे तनय: स विवस्वत: । श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पित: ॥ ११ ॥

ਇਸ ਮਹਾਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੂਰਯਲੋਕ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੂ ਦਾ ਪਦ ਮਿਲਿਆ।

Verse 12

एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् । तस्याञ्जल्युदके काचिच्छफर्येकाभ्यपद्यत ॥ १२ ॥

ਇੱਕ ਦਿਨ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਮੱਛੀ ਆ ਪਈ।

Verse 13

सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत । उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वर: ॥ १३ ॥

ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਦ੍ਰਾਵਿਡਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਉਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸਮੇਤ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 14

तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् । यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल । कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले ॥ १४ ॥

ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਗਰੀਬ ਛੋਟੀ ਮੱਛੀ ਬੜੇ ਦਇਆਲੂ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲੀ— ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਛੱਡਦੇ ਹੋ? ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਜਲਚਰ ਹਨ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੀ ਹਾਂ।

Verse 15

तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् । अजानन् रक्षणार्थाय शफर्या: स मनो दधे ॥ १५ ॥

ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ, ਇਹ ਨਾ ਜਾਣਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਮੱਛੀ ਆਪ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ।

Verse 16

तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपति: । कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम् ॥ १६ ॥

ਮੱਛੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਇਆਜਨਕ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਇਆਲੂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ (ਨਿਵਾਸ) ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 17

सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ । अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥ १७ ॥

ਪਰ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੱਛੀ ਇੰਨੀ ਵਧ ਗਈ ਕਿ ਕਮੰਡਲੂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਥਾਂ ਨਾ ਰਹੀ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।

Verse 18

नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे । कल्पयौक: सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥

ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਕਮੰਡਲੂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਲਾਸ਼ਯ ਬਣਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸ ਸਕਾਂ।

Verse 19

स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके । तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥ १९ ॥

ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਵੱਡੇ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਲੰਬੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 20

न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता ॥ २० ॥

ਮੱਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਜਲਾਸ਼ਯ ਮੇਰੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿਓ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਈ ਹਾਂ।

Verse 21

तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे । तदावृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत ॥ २१ ॥

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਕੂਏਂ ਤੋਂ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਮੱਛੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਫੈਲ ਗਈ।

Verse 22

नैतन्मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकस: । निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि ॥ २२ ॥

ਮੱਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਜਲਚਰ ਹਾਂ; ਇਹ ਪਾਣੀ ਮੇਰੀ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਉਪਾਅ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 23

इत्युक्त: सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि । जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम् ॥ २३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਵੀ ਘੱਟ ਪਏ, ਤਾਂ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 24

क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादय: । अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ २४ ॥

ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਮੱਛੀ ਨੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵੀਰ! ਇਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਮਕਰ ਆਦਿ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਜਾਣਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਾ ਸੁੱਟੋ।

Verse 25

एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् । तमाह को भवानस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥ २५ ॥

ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਮੱਛੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਮੋਹ ਰਹੇ ਹੋ।

Verse 26

नैवंवीर्यो जलचरो द‍ृष्टोऽस्माभि: श्रुतोऽपि वा । यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सर: ॥ २६ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਕ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸੈਂਕੜੇ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਕੇ ਦਰਿਆ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਐਸਾ ਬਲਵਾਨ ਜਲਚਰ ਨਾ ਅਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਨਾ ਸੁਣਿਆ।

Verse 27

नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणोऽव्यय: । अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम् ॥ २७ ॥

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਸ਼੍ਰੀ ਹਰੀ ਹੋ। ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਜਲਚਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੈ।

Verse 28

नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर । भक्तानां न: प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥ २८ ॥

ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਵਾਮੀ! ਹੇ ਵਿਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ! ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 29

सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतव: । ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥ २९ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਲੀਲਾ-ਅਵਤਾਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 30

न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत् सर्वसुहृत्प्रियात्मन: । यथेतरेषां पृथगात्मनां सता- मदीद‍ृशो यद् वपुरद्भ‍ुतं हि न: ॥ ३० ॥

ਹੇ ਅਰਵਿੰਦਾਖ਼ਸ਼ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇ ਪਰਮ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਦੇਹ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਦੇਵ-ਪੂਜਾ ਸਰਬਥਾ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਮੱਛੀ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 31

श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पति: सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये । विहर्तुकाम: प्रलयार्णवेऽब्रवी- च्चिकीर्षुरेकान्तजनप्रिय: प्रियम् ॥ ३१ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, ਤਦ ਜਗਤਪਤੀ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਯੁਗਾਂਤ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਲਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਏਕਾਂਤ ਭਗਤ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच सप्तमे ह्यद्यतनादूर्ध्वमहन्येतदरिंदम । निमङ्‌क्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥ ३२ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਰਾਜਾ! ਅੱਜ ਤੋਂ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਭੂਹ, ਭੁਵਹ ਅਤੇ ਸ੍ਵਹ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

Verse 33

त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा । उपस्थास्यति नौ: काचिद् विशाला त्वां मयेरिता ॥ ३३ ॥

ਜਦੋਂ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਤਦ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੌਕਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 34

त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥

ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸਭ ਬੀਜ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵੱਡੀ ਨੌਕਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇ। ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨੌਕਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਉਦਾਸੀ ਦੇ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਇਕ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨੂੰ ਹੀ ਚਾਨਣ ਮੰਨ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇਂਗਾ।

Verse 35

त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥

ਉਸ ਵੱਡੀ ਨੌਕਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰੇਂਗਾ। ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਇਕ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਘਣੀ ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਰਾ ਰਾਹ ਕੇਵਲ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਹੀ ਰੌਸ਼ਨ ਰਹੇਗਾ।

Verse 36

दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा । उपस्थितस्य मे श‍ृङ्गे निबध्नीहि महाहिना ॥ ३६ ॥

ਜਦੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਝੂਲਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਮੇਰੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਸਰਪ ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਾਂਗਾ।

Verse 37

अहं त्वामृषिभि: सार्धं सहनावमुदन्वति । विकर्षन् विचरिष्यामि यावद् ब्राह्मी निशा प्रभो ॥ ३७ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਦਾ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ—ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ—ਮੁੱਕਣ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।

Verse 38

मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि ॥ ३८ ॥

ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉਸ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ‘ਪਰੰ ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਵੇਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਖੁਲ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇਂਗਾ।

Verse 39

इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत । सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत् ॥ ३९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਤੁਰੰਤ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਜੋ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

Verse 40

आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षि: प्रागुदङ्‌मुख: । निषसाद हरे: पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिण: ॥ ४० ॥

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੁੱਕ ਵਾਲੀ ਕੁਸ਼ਾ ਵਿਛਾ ਕੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੱਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 41

तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्लावयन् महीम् । वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भ‍ि: समद‍ृश्यत ॥ ४१ ॥

ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਛਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਡੁਬੋਣ ਲੱਗਾ।_toggle. ਮਹਾਂਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਹ ਹੋਰ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 42

ध्यायन् भगवदादेशं दद‍ृशे नावमागताम् । तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुध: ॥ ४२ ॥

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਨੌਕਾ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖੀ। ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

Verse 43

तमूचुर्मुनय: प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् । स वै न: सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति ॥ ४३ ॥

ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਉਹੀ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾਏਗਾ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਭਲਾ ਕਰੇਗਾ।

Verse 44

सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन्महार्णवे । एकश‍ृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजन: ॥ ४४ ॥

ਤਦੋਂ ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੱਛ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਸਿੰਗ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਨਿਯੁਤ-ਯੋਜਨ ਲੰਮਾ ਸੀ।

Verse 45

निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा । वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ४५ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਹਰੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਉਸ ਮੱਛ ਦੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਨਾਗ ਨੂੰ ਰੱਸੀ ਬਣਾਇਆ। ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।

Verse 46

श्रीराजोवाच अनाद्यविद्योपहतात्मसंविद- स्तन्मूलसंसारपरिश्रमातुरा: । यद‍ृच्छयोपसृता यमाप्नुयु- र्विमुक्तिदो न: परमो गुरुर्भवान् ॥ ४६ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮ-ਸੂਝ ਅਨਾਦੀ ਅਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰਕ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਭਗਤ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਹੋ।

Verse 47

जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धन: सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् । यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद् धृदयं स नो गुरु: ॥ ४७ ॥

ਇਹ ਮੂਰਖ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਐਸੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਉਹ ਝੂਠੀ ਸੁਖ-ਇੱਛਾ ਧੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਉਹ ਗੰਢ ਕੱਟ ਦੇਣ।

Verse 48

यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान्मलमात्मनस्तम: । भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो भूयात् स ईश: परमो गुरोर्गुरु: ॥ ४८ ॥

ਜੋ ਭੌਤਿਕ ਗੁੰਝਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਪਣਾਕੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਮੈਲ—ਪੁੰਨ-ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਸਮੇਤ—ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਪਾਉਣ ਤੇ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਮੈਲ ਉਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪਹਿਚਾਣ ਮੁੜ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਖੰਡ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੀ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਹੈ।

Verse 49

न यत्प्रसादायुतभागलेश- मन्ये च देवा गुरवो जना: स्वयम् । कर्तुं समेता: प्रभवन्ति पुंस- स्तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥

ਦੇਵਤੇ, ਕਥਿਤ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ, ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 50

अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणी: कृत- स्तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरु: । त्वमर्कद‍ृक् सर्वद‍ृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्न: स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥ ५० ॥

ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅਗੂ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਰਵਦਰਸ਼ੀ ਸਰਵਜ੍ਞ ਭਗਵਾਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।

Verse 51

जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तम: । त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥ ५१ ॥

ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਕਥਿਤ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਦੁਸਤਾਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਮੋਘ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋ; ਉਸ ਨਾਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धि: । तथापि लोको न भवन्तमन्धधी- र्जानाति सन्तं हृदि बद्धकाम: ॥ ५२ ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਮਿੱਤਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ, ਨਿਯੰਤਾ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਾ, ਪਰਮ ਗੁਰੂ, ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਮੂਰਖ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 53

त्वं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय । छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभि- र्ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोक: ॥ ५३ ॥

ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਵਰਣਯ ਦੇਵ, ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ! ਆਤਮ-ਬੋਧ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇਰੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਕੱਟ ਦੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਜੀਵਨ-ਗਤੀ ਤੇ ਗੰਤਵ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ।

Verse 54

श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवानादिपूरुष: । मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत् ॥ ५४ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੱਛੀ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 55

पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् । सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषत: ॥ ५५ ॥

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰਾਣ-ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ ਆਤਮ-ਗੁਹ੍ਯ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 56

अश्रौषीद‍ृषिभि: साकमात्मतत्त्वमसंशयम् । नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ ५६ ॥

ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਰਿਹਾ।

Verse 57

अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे । हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरि: ॥ ५७ ॥

ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਵੇਧਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਜਾਗੇ, ਤਦ ਹਰਿ ਨੇ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਨਾਮ ਦੇ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 58

स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुत: । विष्णो: प्रसादात् कल्पेऽस्मिन्नासीद् वैवस्वतो मनु: ॥ ५८ ॥

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨੁ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 59

सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिण: । संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ ५९ ॥

ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਮਾਯਾ-ਮਤਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੰਵਾਦ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਾਖਿਆਨ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ-ਫਲ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेदन्वहं नर: । सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥ ६० ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਮਤਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਕਲਪ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

प्रलयपयसि धातु: सुप्तशक्तेर्मुखेभ्य: श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा । दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि ॥ ६१ ॥ स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਕਰੀ ਮੱਛੀ (ਮਤਸ੍ਯ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਤੋਂ ਹਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੁੜ ਲਿਆਇਆ; ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਦ ਦਾ ਸਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ।