Adhyaya 23
Bali Liberated, Prahlāda Blessed, and Vāmana Accepted as Universal Protector
ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਾਗ-ਪਾਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁੜ ਦੇ ਕੇ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਲੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਵਰ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਗੰਭੀਰ ਭਗਤੀ-ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਗਵਾਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮ ਹੈ, ਪਰ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵਾਂਗ ਜਿਹੜਾ ਜਿਵੇਂ ਭਾਵ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ‘ਪੱਖਪਾਤ’ ਦਿਵ੍ਯ ਨਿਯਮ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਸੁਤਲ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਉੱਥੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਤ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਹਰੀ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਪਛਾਣ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ-ਨਾਮ ਸੰਕੀਰਤਨ ਸਭ ਵਿਧੀ-ਦੋਸ਼ ਪੂਰੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਰਵੇ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪੇਂਦ੍ਰ (ਵਾਮਨ) ਨੂੰ ਵੇਦ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਰਮ ਰੱਖਿਆਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਵਾਮਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਮੁੜ ਰਾਜ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਵਾਮਨ–ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਮਹਿਮਾ ਗਾ ਕੇ, ਅਵਤਾਰ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਭਾਗਵਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸ ਕੇ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं महानुभावोऽखिलसाधुसम्मत: । बद्धाञ्जलिर्बाष्पकलाकुलेक्षणो भक्त्युत्कलो गद्गदया गिराब्रवीत् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਸਾਧੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਮਹਾਤਮਾ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਗਦਗਦ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच अहो प्रणामाय कृत: समुद्यम: प्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहित: । यल्लोकपालैस्त्वदनुग्रहोऽमरै- रलब्धपूर्वोऽपसदेऽसुरेऽर्पित: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਜੋ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਲੋਕਪਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪਤਿਤ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਾਰਣ ਦਇਆ ਨਾਲ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा हरिमानत्य ब्रह्माणं सभवं तत: । विवेश सुतलं प्रीतो बलिर्मुक्त: सहासुरै: ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਾਗਪਾਸ਼ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 4
एवमिन्द्राय भगवान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् । पूरयित्वादिते: काममशासत् सकलं जगत् ॥ ४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਮੁੜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।
Verse 5
लब्धप्रसादं निर्मुक्तं पौत्रं वंशधरं बलिम् । निशाम्य भक्तिप्रवण: प्रह्लाद इदमब्रवीत् ॥ ५ ॥
ਆਪਣੇ ਪੌਤਰੇ ਤੇ ਵੰਸ਼ਧਰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੁਣ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 6
श्रीप्रह्लाद उवाच नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीर्न शर्व: किमुतापरेऽन्ये । यन्नोऽसुराणामसि दुर्गपालो विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਸਰਵ-ਪੂਜਨੀਕ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਐਸੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਨਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ, ਨਾ ਸ਼ਰਵ ਨੂੰ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ! ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।
Verse 7
यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन ब्रह्मादय: शरणदाश्नुवते विभूती: । कस्माद् वयं कुसृतय: खलयोनयस्ते दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवत: प्रणीता: ॥ ७ ॥
ਹੇ ਸਰਵ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਮਕਰੰਦ—ਅਰਥਾਤ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਧੁ—ਦਾ ਆਸਵਾਦ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਸਿੱਧੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀ, ਕਪਟੀ, ਅਸੁਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ? ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇਰੀ ਅਹੇਤੁਕ ਦਇਆ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ।
Verse 8
चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया- लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य । सर्वात्मन: समदृशोऽविषम: स्वभावो भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभाव: ॥ ८ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਅਦਭੁਤ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਅਚਿੰਤ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਛਾਂਵੀਂ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭੌਤਿਕ ਮਾਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਤੂੰ ਸਰਵਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਪੱਖਪਾਤ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਲਪਤਰੂ ਵਾਂਗ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच वत्स प्रह्लाद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम् । मोदमान: स्वपौत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह ॥ ९ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਤਸ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾ; ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੌਤਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜਾਤੀ-ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਪਹੁੰਚਾ।
Verse 10
नित्यं द्रष्टासि मां तत्र गदापाणिमवस्थितम् । मद्दर्शनमहाह्लादध्वस्तकर्मनिबन्धन: ॥ १० ॥
ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਨਿੱਤ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਵਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਪਦਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗਾ। ਮੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਲਕਰਮਾਂ ਦੀ ਬੇੜੀ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਸਭ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰ ਕੇ ‘ਬਾਢਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸੂਤਲ ਨਾਮਕ ਮਹਾਬਿਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 12
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਸਭ ਅਸੁਰ-ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸਨ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰ ਕੇ ‘ਬਾਢਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਆਦਿ-ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸੂਤਲ ਨਾਮਕ ਮਹਾਬਿਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
Verse 13
अथाहोशनसं राजन्हरिर्नारायणोऽन्तिके । आसीनमृत्विजां मध्ये सदसि ब्रह्मवादिनाम् ॥ १३ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਫਿਰ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਹਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਨੂੰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਸਨ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 14
ब्रह्मन् सन्तनु शिष्यस्य कर्मच्छिद्रं वितन्वत: । यत् तत् कर्मसु वैषम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवेत् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ! ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਸੰਗਤੀ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸ। ਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਹ ਕਰਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਵੈਸ਼ਮ੍ਯ ਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਰਥਾਤ ਦੋਸ਼ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 15
श्रीशुक्र उवाच कुतस्तत्कर्मवैषम्यं यस्य कर्मेश्वरो भवान् । यज्ञेशो यज्ञपुरुष: सर्वभावेन पूजित: ॥ १५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਕਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਯਜਨੇਸ਼ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਪੁਰੁਸ਼ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਵਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨਤਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ?
Verse 16
मन्त्रतस्तन्त्रतश्छिद्रं देशकालार्हवस्तुत: । सर्वं करोति निश्छिद्रमनुसङ्कीर्तनं तव ॥ १६ ॥
ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ, ਵਿਧੀ-ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ, ਪਾਤਰ ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿੱਚ ਖਾਮੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਦਾ ਅਨੁਸੰਕੀਰਤਨ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
तथापि वदतो भूमन् करिष्याम्यनुशासनम् । एतच्छ्रेय: परं पुंसां यत् तवाज्ञानुपालनम् ॥ १७ ॥
ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਖਦੇ ਹੋ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨੂੰਗਾ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਗਲ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨ।
Verse 18
श्रीशुक उवाच प्रतिनन्द्य हरेराज्ञामुशना भगवानिति । यज्ञच्छिद्रं समाधत्त बलेर्विप्रर्षिभि: सह ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
Verse 19
एवं बलेर्महीं राजन् भिक्षित्वा वामनो हरि: । ददौ भ्रात्रे महेन्द्राय त्रिदिवं यत्परैर्हृतम् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਹਰਿ ਨੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਛੀਨਿਆ ਹੋਇਆ ਤ੍ਰਿਦਿਵ (ਸਵਰਗ) ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ, ਮਨੂਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦਕਸ਼, ਭ੍ਰਿਗੂ, ਅੰਗਿਰਾ ਆਦਿ ਅਗਵਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਕੁਮਾਰ ਕਾਰਤਿਕੇਯ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਪਤੀ-ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 21
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਪਤੀ-ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Verse 22
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ, ਸਭ ਦੇਵਾਂ, ਧਰਮ, ਯਸ਼, ਸ਼੍ਰੀ, ਮੰਗਲ, ਵਰਤਾਂ, ਸਵਰਗ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਵਜੋਂ ਉਪੇਂਦ੍ਰ, ਅਰਥਾਤ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਸਭ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸਵਾਮੀ ਮੰਨਿਆ; ਤਦ ਸਭ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।
Verse 23
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਸਭ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਸਵਾਮੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਸਭ ਜੀਵ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ।
Verse 24
ततस्त्विन्द्र: पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम् । लोकपालैर्दिवं निन्ये ब्रह्मणा चानुमोदित: ॥ २४ ॥
ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਰਗਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗਲੋਕ ਲੈ ਗਿਆ।
Verse 25
प्राप्य त्रिभुवनं चेन्द्र उपेन्द्रभुजपालित: । श्रिया परमया जुष्टो मुमुदे गतसाध्वस: ॥ २५ ॥
ਉਪੇਂਦ੍ਰ (ਵਾਮਨਦੇਵ) ਦੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੇ ਤ੍ਰਿਭੁਵਨ ਦਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 26
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ), ਕੁਮਾਰ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ), ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਮੁਨੀ, ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਸਿੱਧ, ਵੈਮਾਨਿਕ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਨ ਕਰਮ—ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ—ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਕੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 27
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਰਵ (ਸ਼ਿਵ), ਕੁਮਾਰ (ਕਾਰਤਿਕੇਯ), ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਮੁਨੀ, ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਸਿੱਧ, ਵੈਮਾਨਿਕ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਨ ਕਰਮ—ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ—ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਕੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ্তুਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਪਦਵੀ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 28
सर्वमेतन्मयाख्यातं भवत: कुलनन्दन । उरुक्रमस्य चरितं श्रोतृणामघमोचनम् ॥ २८ ॥
ਹੇ ਕੁਲਨੰਦਨ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ! ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 29
पारं महिम्न उरुविक्रमतो गृणानो य: पार्थिवानि विममे स रजांसि मर्त्य: । किं जायमान उत जात उपैति मर्त्य इत्याह मन्त्रदृगृषि: पुरुषस्य यस्य ॥ २९ ॥
ਉਰੁਵਿਕ੍ਰਮ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਪਾਰ ਕੋਈ ਮਰਤ੍ਯ ਨਹੀਂ ਮਾਪ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧੂੜ-ਕਣ ਗਿਣਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਜੋ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰਦ੍ਰਸ਼ਤਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਗਾਇਆ ਹੈ।
Verse 30
य इदं देवदेवस्य हरेरद्भुतकर्मण: । अवतारानुचरितं शृण्वन् याति परां गतिम् ॥ ३० ॥
ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
क्रियमाणे कर्मणीदं दैवे पित्र्येऽथ मानुषे । यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदु: ॥ ३१ ॥
ਦੈਵ, ਪਿਤ੍ਰ ਜਾਂ ਮਾਨਵ ਕਰਮਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੀ ਲੀਲਾ-ਕਥਾ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਤਿ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Bali’s release shows that the Lord’s ‘punishment’ of a devotee is actually purification and protection (poṣaṇa). Sutala is not mere exile; it becomes a divinely guarded realm where the Lord’s presence ensures Bali’s security and spiritual elevation. The episode teaches that surrender may involve apparent loss (kingdom) but culminates in a higher gain—direct divine shelter and lasting auspiciousness.
Prahlāda explains that the Lord, as Supersoul, is fully aware and equal toward all, but He reciprocates with living beings according to their approach. Just as a desire tree yields according to one’s desire, the Lord’s special favor is a response to bhakti and surrender, not arbitrary bias. Therefore, His devotion-centered ‘preference’ is an expression of spiritual justice, not material partiality.
Śukrācārya acknowledges that ritual performance can suffer defects of mantra pronunciation, timing, place, personnel, and paraphernalia. Yet because Viṣṇu is the yajña-puruṣa (the true recipient and lawgiver of sacrifice), sincere invocation of His holy name reconnects the act to its divine center, neutralizing technical shortcomings. The theological point is that bhakti (nāma) perfects karma-kāṇḍa by aligning it with the Lord’s pleasure.
Indra represents delegated cosmic administration, but he remains a jīva within the system and thus vulnerable to rivalry and karmic fluctuation. Upendra (Vāmana/Viṣṇu) is the transcendent protector of Veda, dharma, fame, opulence, auspiciousness, vows, elevation, and liberation—values that exceed political control. By accepting Vāmana as protector, the devas affirm that cosmic order is secure only when rooted in Viṣṇu-tattva, not merely in bureaucratic power.