Adhyaya 22
Bali Mahārāja’s Surrender, Prahlāda’s Praise, and the Lord’s Mercy (Sutala and Future Indrahood)
ਵਾਮਨ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਬਲੀ ਦੀ ਕਥਾ ਇੱਥੇ ਬਾਹਰੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ। ‘ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ’ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਲੀ ਦਾਨ-ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਤੀਜਾ ਪੈਰ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ; ਧਨ-ਹਾਨੀ, ਨਰਕ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਕੀਰਤੀ ਦਾ ਡਰ ਵੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤਾਡਨਾ ਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਗੁਪਤ ਕਲਿਆਣ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਜੇ ਭਗਵਤ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣੇ ਤਾਂ ਵਿਅਰਥ ਹੈ—ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਆ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇਣਾ ਤੇ ਖੋਹ ਲੈਣਾ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹਨ ਜੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਜਗਾਉਣ। ਵਿਂਧਿਆਵਲੀ ਝੂਠੇ ਮਾਲਕੀ-ਭਾਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਲੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਭਕਤੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਹੰਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਹਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਹਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਵਿਚ ਵੀ ਸੱਚ-ਨਿਸ਼ਠ ਬਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ-ਨਿਰਮਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਥਾ ਯੱਗ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਸਥਿਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਜਗਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुर: । भिद्यमानोऽप्यभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वच: ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਾਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਪਰੋਂ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਰਤ ਜਿਹੀ ਕੀਤੀ ਦਿੱਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਬਲੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਅਧੂਰੀ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਨਿਡਰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच यद्युत्तमश्लोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवर्य मन्यते । करोम्यृतं तन्न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम् ॥ २ ॥
ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਝੂਠਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੱਚ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਧੋਖਾ ਨਾ ਬਣੇ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਤੀਜਾ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖੋ।
Verse 3
बिभेमि नाहं निरयात् पदच्युतो न पाशबन्धाद् व्यसनाद् दुरत्ययात् । नैवार्थकृच्छ्राद् भवतो विनिग्रहा- दसाधुवादाद् भृशमुद्विजे यथा ॥ ३ ॥
ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਣਾ, ਪਦ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ, ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਵਿਪਤਾ, ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਤੰਗੀ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸਜ਼ਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਉਨਾ ਡਰ ਨਹੀਂ; ਜਿੰਨਾ ਡਰ ਮੈਨੂੰ ਬਦਨਾਮੀ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਦਾ ਹੈ।
Verse 4
पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम् । यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि ॥ ४ ॥
ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉਹੀ ਦੰਡ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ। ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਨੂੰ ਐਸਾ ਦੰਡ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ; ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਦੰਡ ਮੈਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
Verse 5
त्वं नूनमसुराणां न: परोक्ष: परमो गुरु: । यो नोऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत् ॥ ५ ॥
ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾਡੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਪਰੋਖੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਰਮ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਅਨੇਕ ਮਦਾਂ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ; ਸਾਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ ਅਤੇ ਡਿਗਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਹੀ ਰਾਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹੋ।
Verse 6
यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतरा: । बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिन: ॥ ६ ॥ तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा । बद्धश्च वारुणै: पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे ॥ ७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਕਈ ਅਸੁਰ ਇਕਾਂਤ-ਯੋਗੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾ ਗਏ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਹੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਉਦੇਸ਼ ਸਾਧਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਕਈ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਲਾਜ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੀੜ।
Verse 7
यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतरा: । बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिन: ॥ ६ ॥ तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा । बद्धश्च वारुणै: पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे ॥ ७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ ਦੈਤ ਸਿੱਧੀ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕ ਹੀ ਕਰਮ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਮਕਸਦ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਬਹੁ-ਕਰਮ ਰੂਪ ਦੰਡ ਨਾਲ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਲੱਜਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਖੀ।
Verse 8
पितामहो मे भवदीयसम्मत: प्रह्लाद आविष्कृतसाधुवाद: । भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसं सम्प्रापितस्त्वं परम: स्वपित्रा ॥ ८ ॥
ਮੇਰੇ ਪਿਤਾਮਹ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਹਾਡੇ ਭਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਾਧੂ-ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਰੋਧੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਅਜੀਬ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮ ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 9
किमात्मनानेन जहाति योऽन्तत: किं रिक्थहारै: स्वजनाख्यदस्युभि: । किं जायया संसृतिहेतुभूतया मर्त्यस्य गेहै: किमिहायुषो व्यय: ॥ ९ ॥
ਉਸ ਦੇਹ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ ਜੋ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਹ ‘ਸਵਜਨ’ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਦੇ ਜੋ ਦੱਸੂਆਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਧਨ ਲੁੱਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ? ਸੰਸਾਰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕੀਮਤੀ ਉਮਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਗਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 10
इत्थं स निश्चित्य पितामहो महा- नगाधबोधो भवत: पादपद्मम् । ध्रुवं प्रपेदे ह्यकुतोभयं जनाद् भीत: स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम ॥ १० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਅਗਾਧ ਬੋਧ ਵਾਲੇ ਮਹਾਪੁਰਖ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਹੇ ਸੱਤਮ! ਉਹ ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਡਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਵੇਖਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਅਕੁਤੋਭਯ ਆਸਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ।
Verse 11
अथाहमप्यात्मरिपोस्तवान्तिकं दैवेन नीत: प्रसभं त्याजितश्री: । इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितं ययाध्रुवं स्तब्धमतिर्न बुध्यते ॥ ११ ॥
ਹੇ ਆਤਮ-ਰਿਪੁ! ਦੈਵ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਕੋਲ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਛਿਨ ਗਈ। ਛਣਭੰਗੁਰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਮੋਹੇ ਲੋਕ, ਹਰ ਪਲ ਮੌਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਨਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ।
Verse 12
श्रीशुक उवाच तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रह्लादो भगवत्प्रिय: । आजगाम कुरुश्रेष्ठ राकापतिरिवोत्थित: ॥ १२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਭਾਗ੍ਯਸ਼ਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਿਯ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਉਗਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तमिन्द्रसेन: स्वपितामहं श्रिया विराजमानं नलिनायतेक्षणम् । प्रांशुं पिशङ्गाम्बरमञ्जनत्विषं प्रलम्बबाहुं शुभगर्षभमैक्षत ॥ १३ ॥
ਤਦ ਇੰਦਰਸੇਨ ਬਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾਮਹ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ ਪੀਤਾਂਬਰ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ; ਸ਼ਿਆਮ ਕਾਂਤੀ ਅੰਜਨ ਵਰਗੀ, ਬਾਹਾਂ ਲੰਬੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
Verse 14
तस्मै बलिर्वारुणपाशयन्त्रित: समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् । ननाम मूर्ध्नाश्रुविलोललोचन: सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह ॥ १४ ॥
ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਡੋਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਲੱਜਾ ਨਾਲ ਮੁਖ ਥੱਲੇ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 15
स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिं हरिं सुनन्दाद्यनुगैरुपासितम् । उपेत्य भूमौ शिरसा महामना ननाम मूर्ध्ना पुलकाश्रुविक्लव: ॥ १५ ॥
ਉੱਥੇ ਸੁਨੰਦ ਆਦਿ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾ ਰਹੇ, ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਏ। ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 16
श्रीप्रह्लाद उवाच त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितं हृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम् । मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहो विभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात् ॥ १६ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਬਲੀ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਪਦ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਰਮ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸ਼ੋਭਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲੈ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ।
Verse 17
यया हि विद्वानपि मुह्यते यत- स्तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा । तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वै नारायणायाखिललोकसाक्षिणे ॥ १७ ॥
ਜਿਸ ਭੌਤਿਕ ਐਸ਼ਵਰਜ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਕੌਣ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 18
श्रीशुक उवाच तस्यानुशृण्वतो राजन् प्रह्लादस्य कृताञ्जले: । हिरण्यगर्भो भगवानुवाच मधुसूदनम् ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰীক্ষਿਤ! ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ; ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਮਧੁਸੂਦਨ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
Verse 19
बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला । प्राञ्जलि: प्रणतोपेन्द्रं बभाषेऽवाङ्मुखी नृप ॥ १९ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਬੱਝਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸਤੀ ਪਤਨੀ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਪੇਂਦ੍ਰ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਨਿਵਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੀ।
Verse 20
श्रीविन्ध्यावलिरुवाच क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश कुर्यु: । कर्तु: प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति त्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादा: ॥ २० ॥
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਵਿਂਧਿਆਵਲੀ ਬੋਲੀ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਇਹ ਤ੍ਰਿਜਗਤ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਦੇ ਆਨੰਦ ਲਈ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਬੁੱਧੀ ਲੋਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਾਲਕੀ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਾਜ ਛੱਡੇ ਨਾਸਤਿਕ ਝੂਠਾ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਥੋਪ ਕੇ ‘ਅਸੀਂ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਭੋਗਦੇ ਹਾਂ’ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸੁਤੰਤਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹੋ; ਐਸੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਭਲਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 21
श्रीब्रह्मोवाच भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय । मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम् ॥ २१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭੂਤਭਾਵਨ, ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਹੇ ਜਗਤ-ਵਿਆਪਕ ਭਗਵਾਨ! ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ; ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਦੰਡ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ; ਇਹ ਹੋਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 22
कृत्स्ना तेऽनेन दत्ता भूर्लोका: कर्मार्जिताश्च ये । निवेदितं च सर्वस्वमात्माविक्लवया धिया ॥ २२ ॥
ਇਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਕਮਾਏ ਹੋਏ ਲੋਕ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਅਡੋਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 23
यत्पादयोरशठधी: सलिलं प्रदाय दूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् । अप्युत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकीं दाश्वानविक्लवमना: कथमार्तिमृच्छेत् ॥ २३ ॥
ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ, ਦੂਬ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਜਾਂ ਕਲੀ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਛਲ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਕੈਦ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 24
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्यहम् । यन्मद: पुरुष: स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਦੌਲਤ-ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤੱਛ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
Verse 25
यदा कदाचिज्जीवात्मा संसरन् निजकर्मभि: । नानायोनिष्वनीशोऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत् ॥ २५ ॥
ਜੀਵਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਨਾਨਾ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ, ਪਰਾਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ।
Verse 26
जन्मकर्मवयोरूपविद्यैश्वर्यधनादिभि: । यद्यस्य न भवेत् स्तम्भस्तत्रायं मदनुग्रह: ॥ २६ ॥
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹੋਵੇ, ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਹੈ।
Verse 27
मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्तत: । सर्वश्रेय:प्रतीपानां हन्त मुह्येन्न मत्पर: ॥ २७ ॥
ਭਾਵੇਂ ਉੱਚ ਕੁਲ-ਜਨਮ ਆਦਿ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਝੂਠੇ ਮਾਣ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣ ਕੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ, ਪਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਨੂੰ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਡੋਲਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ।
Verse 28
एष दानवदैत्यानामग्रणी: कीर्तिवर्धन: । अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न मुह्यति ॥ २८ ॥
ਇਹ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਭ ਭੌਤਿਕ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਲੁੱਟ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਅਜੇਯ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 29
क्षीणरिक्थश्च्युत: स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभि: । ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापित: ॥ २९ ॥ गुरुणा भर्त्सित: शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रत: । छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३० ॥
ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ, ਅਸਲ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰਾਇਆ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਣਿਆ ਤੇ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਡਾਂਟਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਮੈਂ ਛਲ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ।
Verse 30
क्षीणरिक्थश्च्युत: स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभि: । ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापित: ॥ २९ ॥ गुरुणा भर्त्सित: शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रत: । छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३० ॥
ਧਨ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ, ਅਸਲ ਥਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਿਆ, ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰਾਇਆ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਣਿਆ ਤੇ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਡਾਂਟਿਆ ਤੇ ਸ਼ਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ—ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਮੈਂ ਛਲ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗਦਾ।
Verse 31
एष मे प्रापित: स्थानं दुष्प्रापममरैरपि । सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रय: ॥ ३१ ॥
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਐਸਾ ਪਦ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਸਾਵਰਣੀ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੇਰੇ ਆਸਰੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਇੰਦਰ ਬਣੇਗਾ।
Verse 32
तावत् सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् । यदाधयो व्याधयश्च क्लमस्तन्द्रा पराभव: । नोपसर्गा निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया ॥ ३२ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਪਦ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ। ਮੇਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਮਨ-ਦੇਹ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਥਕਾਵਟ, ਸੁਸਤਤਾ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
Verse 33
इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते । सुतलं स्वर्गिभि: प्रार्थ्यं ज्ञातिभि: परिवारित: ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਇੰਦਰਸੇਨ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਜਾਓ; ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਵੱਸੋ।
Verse 34
न त्वामभिभविष्यन्ति लोकेशा: किमुतापरे । त्वच्छासनातिगान् दैत्यांश्चक्रं मे सूदयिष्यति ॥ ३४ ॥
ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ, ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਣਗੇ। ਜੋ ਦੈਤ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 35
रक्षिष्ये सर्वतोऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् । सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान् ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਵੀਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਤੇਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ—ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਦਿਆਂਗਾ। ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 36
तत्र दानवदैत्यानां सङ्गात्ते भाव आसुर: । दृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्य: कुण्ठो विनङ्क्ष्यति ॥ ३६ ॥
ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖੇਂਗਾ; ਦਾਨਵ‑ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਤੇਰਾ ਆਸੁਰੀ ਭਾਵ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮਿਟ ਜਾਣਗੀਆਂ।
Frequently Asked Questions
Bali sees dāna as a sacred vrata that must be completed without duplicity. Since the Lord has already covered all worlds with two steps, Bali offers his own body as the remaining ‘space,’ requesting the third step on his head. This expresses śaraṇāgati and satya: preserving one’s word to Bhagavān is valued above life, wealth, or social standing.
The Lord explains that material opulence often produces pride, dullness, and defiance even toward divine authority. Therefore, He shows ‘special favor’ by removing possessions to dismantle false prestige and restore humility, making the heart fit for bhakti. Prahlāda echoes this: both granting and withdrawing opulence are beautiful when they rescue the soul from ignorance.
Prahlāda, Vindhyāvalī, and Brahmā each speak in Bali’s favor. Vindhyāvalī attacks the illusion of proprietorship; Brahmā argues Bali has already offered everything—including his body—without duplicity, and thus further punishment is unnecessary. Their defense frames Bali’s act as genuine surrender rather than mere political charity.
Sutala is a subterranean heavenly realm constructed by Viśvakarmā on the Lord’s order. It is uniquely protected by Bhagavān—free from common miseries and unconquerable by other planetary rulers. Theologically, it signifies that the devotee may lose external empire yet gain a superior, divinely guarded domain and the Lord’s direct companionship.
The Lord acknowledges that high birth, beauty, education, and wealth can obstruct bhakti by fueling false prestige; yet these opulences do not disturb a pure devotee. The chapter’s practical teaching is diagnostic: humility amid advantage indicates divine favor, while pride signals the need for corrective mercy.