Adhyaya 21
Brahmā Worships Vāmana; the Demons Attack; Bali is Bound and Questioned About the Third Step
ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਯੋਗੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵੀ ਗੌਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਮੰਡਲੂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪਾਦ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਚਰਨੋਦਕ ਗੰਗਾ ਬਣ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਪਾਲ ਭਵ੍ਯ ਆਰਾਧਨਾ, ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਾਮਬਵਾਨ ਵਿਜੈ-ਮਹੋਤਸਵ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਲੀ ਦੇ ਅਸੁਰ ਸਾਥੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਚਾਲ ਸਮਝ ਕੇ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੰਦ-ਸੁਨੰਦ, ਜੈ-ਵਿਜੈ, ਗਰੁੜ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪਾਰਸ਼ਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਬਲੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ—ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਰੂਪ ਹੈ—ਬਲ, ਨੀਤੀ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੋਮਪਾਨ ਦਿਨ ਮੁੱਕਣ ਤੇ ਗਰੁੜ ਵਰੁਣ-ਪਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਦੋ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਤੀਜਾ ਕਦਮ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਾਂ?—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਉੱਤਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभि- र्हतस्वधामद्युतिरावृतोऽभ्यगात् । मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्व्रता: सनन्दनाद्या नरदेव योगिन: ॥ १ ॥
ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੇ ਨਖ-ਚੰਦ੍ਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਦੀ ਜੋਤ ਮੰਦ ਹੋਈ ਜਾਣ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਯੋਗੀ ਨਾਲ ਸਨ, ਪਰ ਉਸ ਤੇਜ ਅੱਗੇ ਉਹ ਵੀ ਨਗਣ ਲੱਗੇ।
Verse 2
वेदोपवेदा नियमा यमान्विता- स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिता: । ये चापरे योगसमीरदीपित- ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषा: ॥ २ ॥ ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावत: स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् । अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत् पद्मभवोऽर्हणोदकम् । समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भव: स्वयम् ॥ ३ ॥
ਉੱਥੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਆਏ—ਨਿਯਮ-ਯਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ, ਤਰਕ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ; ਵੇਦ-ਉਪਵੇਦ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੈਦਿਕ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ; ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜਾਗੇ ਗਿਆਨ-ਅਗਨਿ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ-ਕਲਮਸ਼ ਸਾੜ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਆਮ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਉੱਚੇ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 3
वेदोपवेदा नियमा यमान्विता- स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिता: । ये चापरे योगसमीरदीपित- ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषा: ॥ २ ॥ ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावत: स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् । अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत् पद्मभवोऽर्हणोदकम् । समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भव: स्वयम् ॥ ३ ॥
ਉੱਥੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਆਏ—ਨਿਯਮ-ਯਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ, ਤਰਕ, ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ; ਵੇਦ-ਉਪਵੇਦ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ; ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜਾਗੇ ਗਿਆਨ-ਅਗਨਿ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ-ਕਲਮਸ਼ ਸਾੜ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਕੁਝ ਤਾਂ ਆਮ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਉੱਚੇ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਦਮਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ-ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ্তুਤੀ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 4
धातु: कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र । स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्ति: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਮੰਡਲੂ ਦਾ ਜਲ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਇੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀ ਸਵਰਧੁਨੀ ਗੰਗਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਿਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਕੀਰਤੀ।
Verse 5
ब्रह्मादयो लोकनाथा: स्वनाथाय समादृता: । सानुगा बलिमाजह्रु: सङ्क्षिप्तात्मविभूतये ॥ ५ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਸੁਆਮੀ ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਕੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਅਰਪਣ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।
Verse 6
तोयै: समर्हणै: स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनै: । धूपैर्दीपै: सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरै: ॥ ६ ॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितै: । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनै: ॥ ७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲ, ਪਾਦ੍ਯ-ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਉਪਚਾਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਦਾ ਲੇਪ, ਧੂਪ-ਦੀਪ, ਸੁਗੰਧੀ ਲਾਜਾ, ਅਖ਼ਤ, ਫਲ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਅੰਕੁਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 7
तोयै: समर्हणै: स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनै: । धूपैर्दीपै: सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरै: ॥ ६ ॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितै: । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनै: ॥ ७ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਤੁਤਿਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ‘ਜੈ! ਜੈ!’ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਨਾਚ, ਵਾਜੇ, ਗੀਤ, ਸ਼ੰਖ-ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 8
जाम्बवानृक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजव: । विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत् ॥ ८ ॥
ਭਾਲੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਾਮਬਵਾਨ ਵੀ ਉਸ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਭੇਰੀ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਮਹਾ-ਉਤਸਵ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 9
महीं सर्वां हृतां दृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाच्ञया । ऊचु: स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिता: ॥ ९ ॥
ਜਦੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦীক্ষਾ ਲੈ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਮਹਾਰਾਜ ਬਲੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੇ ‘ਤਿੰਨ ਕਦਮ’ ਮੰਗਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਛੀਨ ਲਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 10
न वायं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वर: । द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति ॥ १० ॥
ਇਹ ਵਾਮਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਾਇਆਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 11
अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा । सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि ॥ ११ ॥
ਸਾਡੇ ਸੁਆਮੀ, ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਡੇ ਸਦੀਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਭਿਖਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 12
सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषत: । नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावत: ॥ १२ ॥
ਸਾਡੇ ਸੁਆਮੀ, ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਸਮੇਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਕਰਨ ਦੀ ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਆਲੂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦੇ।
Verse 13
तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तु: शुश्रूषणं च न: । इत्यायुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुरा: ॥ १३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਾਮਨਦੇਵ (ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸਾਡਾ ਧਰਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲਏ।
Verse 14
ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणय: । अनिच्छन्तो बले राजन् प्राद्रवञ्जातमन्यव: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉੱਠੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਨੇਜੇ ਲੈ ਕੇ, ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਗਵਾਨ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 15
तानभिद्रवतो दृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप । प्रहस्यानुचरा विष्णो: प्रत्यषेधन्नुदायुधा: ॥ १५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੈਤਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਗਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਹੱਸ ਪਏ। ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 16
नन्द: सुनन्दोऽथ जयो विजय: प्रबलो बल: । कुमुद: कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेन: पतत्त्रिराट् ॥ १६ ॥ जयन्त: श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वत: । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥
ਨੰਦ, ਸੁਨੰਦ, ਜਯ, ਵਿਜਯ, ਪ੍ਰਬਲ, ਬਲ, ਕੁਮੁਦ, ਕੁਮੁਦਾਕ੍ਸ਼, ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸੇਨ, ਪਤੱਤ੍ਰਿਰਾਟ (ਗਰੁੜ), ਜਯੰਤ, ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਸਨ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 17
नन्द: सुनन्दोऽथ जयो विजय: प्रबलो बल: । कुमुद: कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेन: पतत्त्रिराट् ॥ १६ ॥ जयन्त: श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वत: । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥
ਨੰਦ, ਸੁਨੰਦ, ਜਯ, ਵਿਜਯ, ਪ੍ਰਬਲ, ਬਲ, ਕੁਮੁਦ, ਕੁਮੁਦਾਕ੍ਸ਼, ਵਿਸ਼੍ਵਕ੍ਸੇਨ, ਪਤੱਤ੍ਰਿਰਾਟ (ਗਰੁੜ), ਜਯੰਤ, ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਪੁਸ਼ਪਦੰਤ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਵਤ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਸਨ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 18
हन्यमानान् स्वकान् दृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलि: । वारयामास संरब्धान् काव्यशापमनुस्मरन् ॥ १८ ॥
ਜਦੋਂ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਸਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वच: । मा युध्यत निवर्तध्वं न न: कालोऽयमर्थकृत् ॥ १९ ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ! ਹੇ ਰਾਹੂ! ਹੇ ਨੇਮੀ! ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਲੜਾਈ ਨਾ ਕਰੋ; ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਓ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਾਡੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
Verse 20
य: प्रभु: सर्वभूतानां सुखदु:खोपपत्तये । तं नातिवर्तितुं दैत्या: पौरुषैरीश्वर: पुमान् ॥ २० ॥
ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 21
यो नो भवाय प्रागासीदभवाय दिवौकसाम् । स एव भगवानद्य वर्तते तद्विपर्ययम् ॥ २१ ॥
ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਤੱਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ, ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ-ਰੂਪ ਕਾਲ ਅੱਜ ਉਲਟ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 22
बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभि: । सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जन: ॥ २२ ॥
ਭੌਤਿਕ ਬਲ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ, ਬੁੱਧੀ, ਸਾਮ-ਦਾਮ ਆਦਿ ਨੀਤੀ, ਕਿਲ੍ਹੇ, ਗੂੜ੍ਹ ਮੰਤ੍ਰ, ਦਵਾਈਆਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 23
भवद्भिर्निर्जिता ह्येते बहुशोऽनुचरा हरे: । दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति न: ॥ २३ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਦੈਵੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਹਰੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਚਰਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ; ਪਰ ਅੱਜ ਉਹੀ ਅਨੁਚਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਿੰਹਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 24
एतान् वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति । तस्मात् कालं प्रतीक्षध्वं यो नोऽर्थत्वाय कल्पते ॥ २४ ॥
ਜੇ ਦੈਵ ਸਾਡੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਿੱਤਾਂਗੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਅਨੁਕੂਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰੋ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 25
श्रीशुक उवाच पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपा: । रसां निर्विविशू राजन् विष्णुपार्षदताडिता: ॥ २५ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਦੈਤ੍ਯ-ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਾਰਸ਼ਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੰਕਾਏ ਜਾ ਕੇ ਰਸਾਤਲ (ਪਾਤਾਲ) ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।
Verse 26
अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट्प्रभुचिकीर्षितम् । बबन्ध वारुणै: पाशैर्बलिं सूत्येऽहनि क्रतौ ॥ २६ ॥
ਫਿਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਗਰੁੜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਯੱਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਮਪਾਨ ਦੇ ਦਿਨ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ।
Verse 27
हाहाकारो महानासीद् रोदस्यो: सर्वतोदिशम् । निगृह्यमाणेऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २७ ॥
ਜਦੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਅਸੁਰਪਤੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉੱਪਰਲੇ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਡਾ ਹਾਹਾਕਾਰ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਛਾ ਗਿਆ।
Verse 28
तं बद्धं वारुणै: पाशैर्भगवानाह वामन: । नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञमुदारयशसं नृप ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੇ ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਦੇਹ ਦੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਪਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਉਦਾਰ ਤੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 29
पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर । द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयमुपकल्पय ॥ २९ ॥
ਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੋ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਲਈ ਥਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਦੱਸ।
Verse 30
यावत् तपत्यसौ गोभिर्यावदिन्दु: सहोडुभि: । यावद् वर्षति पर्जन्यस्तावती भूरियं तव ॥ ३० ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਤਾਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
Verse 31
पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोक: खं दिशस्तनो: । स्वर्लोकस्ते द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना ॥ ३१ ॥
ਇੱਕ ਕਦਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਭੂਰਲੋਕ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ, ਦੂਜੇ ਕਦਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਵਰਲੋਕ ਵੀ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 32
प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते । विश त्वं निरयं तस्माद् गुरुणा चानुमोदित: ॥ ३२ ॥
ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਨਰਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਣ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿ।
Verse 33
वृथा मनोरथस्तस्य दूर: स्वर्ग: पतत्यध: । प्रतिश्रुतस्यादानेन योऽर्थिनं विप्रलम्भते ॥ ३३ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੰਗਤੇ ਨੂੰ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਠੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਅਰਥ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਨਰਕੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 34
विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना । तद् व्यलीकफलं भुङ्क्ष्व निरयं कतिचित् समा: ॥ ३४ ॥
ਦੌਲਤ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ‘ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਠੱਗਿਆ, ਪਰ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਝੂਠੇ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਲ ਨਰਕੀ ਜੀਵਨ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata frames Gaṅgā as caraṇāmṛta—water sanctified by contact with the Lord’s lotus feet. Brahmā’s kamaṇḍalu water, used in reverential pāda-pūjā, becomes supremely purifying and descends through the cosmic levels, symbolizing that the highest purity and fame (yaśas) originate from devotion to the Supreme Person rather than from material elevation like Brahmaloka.
The text lists Nanda, Sunanda, Jaya, Vijaya, Prabala, Bala, Kumuda, Kumudākṣa, Viṣvaksena, Patattrirāṭ (Garuḍa), Jayanta, Śrutadeva, Puṣpadanta, and Sātvata. Their intervention shows that the Lord’s will is upheld not only by His own presence but also through His empowered attendants who protect dharma.
Bali teaches that no material strategy—strength, counsel, intelligence, diplomacy, fortresses, mantras, drugs, or herbs—can surpass kāla, the Lord’s representation governing reversals in fortune. When kāla favors a side, success follows; when it turns adverse, even previously victorious forces must withdraw, underscoring the Bhāgavata theme that sovereignty ultimately belongs to the Supreme.
After the soma-pāna day, Garuḍa acts according to the Lord’s desire and binds Bali with Varuṇa-pāśa, a symbol of cosmic law and moral accountability. The binding externalizes Bali’s crisis: he has vowed charity, the Lord has taken two steps, and now Bali must resolve the remaining obligation—transforming the episode from political loss into a dharma-and-surrender examination.