Adhyaya 20
Bali Mahārāja Upholds Truth; Vāmana Reveals the Universal Form and Takes the Two Steps
ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਦੀ ਨੀਤੀ-ਭਰੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਵਚਨ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਠਹਿਰ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਾਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਝੂਠ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪ ਹੈ, ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਧਨ ਤਾਂ ਛੁੱਟ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਕੀਰਤੀ ਹੀ ਸੱਚੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ—ਦਧੀਚੀ ਤੇ ਸ਼ਿਬੀ ਵਰਗੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ‘ਸ਼ਤਰੂ’ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਬਿਨਾ ਬਦਲਾ ਲਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਬਲੀ ਨੂੰ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਨਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਬਲੀ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਭੂਮੀ-ਦਾਨ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਂਧ੍ਯਾਵਲੀ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ। ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨ ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਦਾਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਅਤੇ ਤੱਤ ਸਮੇਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲੇ ਪਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗਲੋਕ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੀਜੇ ਪਗ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਪਗ ਕਿੱਥੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਬਲੀ ਦੀ ਸ਼ਰਣਾਗਤੀ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਹ ਤਣਾਅ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बलिरेवं गृहपति: कुलाचार्येण भाषित: । तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਜਦੋਂ ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਤਦ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् । अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित् ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਨ! ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਧਰਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਪਾਏ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ ਧਰਮ-ਤੱਤ ਸਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 3
स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् । प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादि: कितवो यथा ॥ ३ ॥
ਮੈਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਪੌਤਰਾ ਹਾਂ। ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਵਾਅਦਾ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ‘ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਹ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਵਾਂ? ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੈਂ ਆਮ ਠੱਗ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?
Verse 4
न ह्यसत्यात् परोऽधर्म इति होवाच भूरियम् । सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नरम् ॥ ४ ॥
ਝੂਠ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ—ਇਉਂ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਝੂਠੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
Verse 5
नाहं बिभेमि निरयान्नाधन्यादसुखार्णवात् । न स्थानच्यवनान्मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात् ॥ ५ ॥
ਮੈਂ ਨਰਕ, ਗਰੀਬੀ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਪਦ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣਾ ਜਾਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨਾ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਜਿੰਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਠੱਗਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन्सम्परेतं धनादिकम् । तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत् ॥ ६ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਧਨ ਆਦਿ ਸਾਰਾ ਵੈਭਵ ਮਾਲਕ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਮਨਦੇਵ ਦਿੱਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਨ ਮੌਤ ਤੇ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੀਏ?
Verse 7
श्रेय: कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभि: । दध्यङ्शिबिप्रभृतय: को विकल्पो धरादिषु ॥ ७ ॥
ਸਾਧੂ ਲੋਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਧੀਚੀ, ਸ਼ਿਬੀ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹਨ; ਫਿਰ ਇਸ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ?
Verse 8
यैरियं बुभुजे ब्रह्मन्दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभि: । तेषां कालोऽग्रसील्लोकान् न यशोऽधिगतं भुवि ॥ ८ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੰਗ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਾ ਹਟਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਦੈਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੋਗਿਆ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਨਿਗਲ ਲਏ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ; ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਚੰਗੀ ਕੀਰਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 9
सुलभा युधि विप्रर्षे ह्यनिवृत्तास्तनुत्यज: । न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यज: ॥ ९ ॥
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੀਰਥ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧੂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।
Verse 10
मनस्विन: कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गति: । कुत: पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम् ॥ १० ॥
ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦਯਾਲੂ ਤੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਛੋਟਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜੋ ਮੰਗੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 11
यजन्ति यज्ञंक्रतुभिर्यमादृता भवन्त आम्नायविधानकोविदा: । स एव विष्णुर्वरदोऽस्तु वा परो दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने ॥ ११ ॥
ਹੇ ਮਹਾ ਮੁਨੀ! ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਕੋਵਿਦ ਮਹਾਤਮਾ ਯੱਗ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਇੱਥੇ ਵਰ ਦੇਣ ਆਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਵਾਂਗ ਦੰਡ ਦੇਣ—ਮੈਂ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Verse 12
यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् । तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम् ॥ १२ ॥
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਡਰ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭਿੱਖ ਮੰਗਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਤਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਜੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੈਰੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 13
एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यश: । हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३ ॥
ਜੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਦਿਕ ਸ্তুਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੇਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰੇਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਵੇਗਾ।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरु: । शशाप दैवप्रहित: सत्यसन्धं मनस्विनम् ॥ १४ ॥
ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਉੱਤੇ ਅਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਹੁਕਮ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ, ਸਤ੍ਯਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
दृढं पण्डितमान्यज्ञ: स्तब्धोऽस्यस्मदुपेक्षया । मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रिय: ॥ १५ ॥
ਤੂੰ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਤੋਂ ਵੰਝਾ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 16
एवं शप्त: स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् । वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम् ॥ १६ ॥
ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗੇ। ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਚਨ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी । आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम् ॥ १७ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸਜੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਂਧਿਆਵਲੀ ਤੁਰੰਤ ਆਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵੱਡਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ।
Verse 18
यजमान: स्वयं तस्य श्रीमत् पादयुगं मुदा । अवनिज्यावहन्मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनी: ॥ १८ ॥
ਯਜਮਾਨ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਆਪ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੇ ਸ਼੍ਰੀ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਧੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਵ-ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਜਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 19
तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणा: । तत्कर्म सर्वेऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विता: ॥ १९ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੇਵਗਣ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸਾਦੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਪਟ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਏ।
Verse 20
नेदुर्मुहुर्दुन्दुभय: सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगु: । मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वानदाद् यद् रिपवे जगत्त्रयम् ॥ २० ॥
ਗੰਧਰਵਾਂ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਤੇ ਤੂਰਿਆਂ ਵਜਾਏ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਇਆ—“ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਕਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਹੈ! ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।”
Verse 21
तद् वामनं रूपमवर्धताद्भुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् । भू: खं दिशो द्यौर्विवरा: पयोधय- स्तिर्यङ्नृदेवा ऋषयो यदासत ॥ २१ ॥
ਫਿਰ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਅਨੰਤ ਹਰੀ ਨੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਦਭੁਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਕਾਰ ਵਧਾਇਆ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਵਰਗ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਖੋਹ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪੰਛੀ-ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
Verse 22
काये बलिस्तस्य महाविभूते: सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् । ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम् ॥ २२ ॥
ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਯਾਜਕਾਂ, ਆਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸਾਂ ਸਮੇਤ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਸਥੂਲ ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ੇ, ਮਨ-ਬੁੱਧੀ-ਅਹੰਕਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ—ਸਭ ਸਮਾਈ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
Verse 23
रसामचष्टाङ्घ्रितलेऽथ पादयो- र्महीं महीध्रान्पुरुषस्य जङ्घयो: । पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्ते- रूर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेन: ॥ २३ ॥
ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਮੂਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਸਾਤਲ ਆਦਿ ਅਧੋਲੋਕ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਜੰਘਾਂ/ਊਰੂਆਂ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵੇਖੇ।
Verse 24
सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीञ्जघने आत्ममुख्यान् । नाभ्यां नभ: कुक्षिषु सप्तसिन्धू- नुरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम् ॥ २४ ॥
ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸੰਧਿਆ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਗੁਹ੍ਯ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ, ਜਘਨ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰੰਗ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ, ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵੱਖਸਥਲ ਉੱਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 25
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬਲੀ ਨੇ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ; ਵੱਖਸਥਲ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਹਸਤ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ; ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ; ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ; ਦੋਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ; ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ; ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ; ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਨੂੰ; ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 26
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੰਦ ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਜੀਭ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਜਲਾਧਿਪ ਵਰੁਣ; ਭੌਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ੇਧ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਪਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ; ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ, ਹੋਠਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਭ; ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਵੀਰਯ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜਲ; ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਅਧਰਮ, ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ; ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ; ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 27
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
ਉਸ ਨੇ ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ, ਨਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ; ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਜ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੇਵਗਣ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਵਿਰਾਟ) ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵੇਖ ਲਿਆ।
Verse 28
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੱਕ ਧਰਮ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ, ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੰਦ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ, ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ, ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 29
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਮੁਰਾਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ (ਵਿਰਾਟ) ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਧਰਮ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਤ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਉਰਸਥਲ ਉੱਤੇ ਕਮਲ-ਹਸਤ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹ ਵੇਦ-ਧੁਨੀਆਂ, ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ, ਦੋਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉੱਚ ਲੋਕ, ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ, ਨਾਸਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛੰਦ, ਜੀਭ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ, ਭੌਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ-ਵਿਧੀ, ਪਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹੋਠਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਭ ਸੀ। ਸਪਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਮ, ਵੀਰਯ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜਲ, ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਅਧਰਮ, ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ; ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ, ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਇਆ, ਰੋਮਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀਆਂ; ਨਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ, ਨਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ, ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ-ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲ-ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵ—ਇਉਂ ਬਲੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਲਿਆ।
Verse 30
सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वेऽसुरा: कश्मलमापुरङ्ग । सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम् ॥ ३० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਬਲੀ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਸਭ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਸਰਵਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਭੁਵਨ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਣਯ ਤਪਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਾਰਙ्ग ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਬੱਦਲ-ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਘੋਸ਼ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਉੱਠ ਪਈ।
Verse 31
पर्जन्यघोषो जलज: पाञ्चजन्य: कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी । विद्याधरोऽसि: शतचन्द्रयुक्त- स्तूणोत्तमावक्षयसायकौ च ॥ ३१ ॥
ਬੱਦਲ-ਗਰਜ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਸ਼ੰਖ, ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਕੌਮੋਦਕੀ ਗਦਾ, ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਨਾਮ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਢਾਲ, ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਯਸਾਯਕ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੂਣੀਰ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 32
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
ਸੁਨੰਦ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਪਾਰਸ਼ਦ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਕਿਰਟ, ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ, ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਵਰਗੇ ਝਲਮਲਾਉਂਦੇ ਕੁੰਡਲ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਰਤਨ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪੀਤਾਂਬਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਮੇਖਲਾ ਨਾਲ ਬੱਧ, ਅਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਭਗਵਾਨ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 33
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬਲੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕੋ ਪਗ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨਾਪ ਲਈ; ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਲਿਆ।
Verse 34
पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि । उरुक्रमस्याङ्घ्रिरुपर्युपर्यथो महर्जनाभ्यां तपस: परं गत: ॥ ३४ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੂਜੇ ਕਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਰਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ; ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਲਈ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਥਾਂ ਨਾ ਰਹੀ। ਉਰੁਕ੍ਰਮ ਦਾ ਚਰਨ ਉੱਪਰੋਂ ਉੱਪਰ ਵਧਦਾ ਮਹਰ, ਜਨ, ਤਪੋ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
Bali judged that retracting a pledged gift to a brāhmaṇa would be adharma rooted in greed, violating satya and dāna. In Bhāgavata ethics, a guru’s instruction that contradicts core dharma and devotion is not upheld; Bali accepts personal loss to preserve truthfulness and surrender to Viṣṇu’s arrangement.
The chapter frames material opulence as temporary and detachable at death, while devotion, integrity, and the Lord’s favor are permanent. By giving everything to Vāmana, Bali is purified of possessiveness and positioned for the Lord’s direct guardianship—protection that may appear externally as dispossession.
Devas and higher beings—Gandharvas, Vidyādharas, Siddhas, Cāraṇas, Kinnaras, and Kimpuruṣas—celebrate him because he performs an exceptionally difficult act: gifting the three worlds to Viṣṇu even while knowing the Lord supports Bali’s adversaries, demonstrating rare nonduplicitous dharma.
The viśvarūpa discloses Viṣṇu as the totality of cosmic order (sthāna) and the indwelling basis of all elements, beings, and principles. It transforms a ‘small brāhmaṇa beggar’ into the absolute sovereign, establishing that the transaction is not ordinary charity but a revelation of the Lord’s ownership of all worlds.
The two steps symbolically and literally encompass the entire cosmic domain—earth and heavens—demonstrating the Lord’s complete proprietorship. The narrative then forces the ethical-theological question of surrender: if nothing remains outside God’s claim, the final offering must be the self (or one’s head), which the next chapter develops.