Adhyaya 19
Vāmanadeva Praises Bali; the Measure of Three Steps; Śukrācārya Warns Against the Gift
ਵਾਮਨ–ਬਲੀ ਸੰਵਾਦ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਲੀ ਦੇ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਨਿਮਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੈਤ੍ਯ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਦਾਨ-ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਹ ਬੇਕਾਬੂ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਬਲੀ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰਯੁਕਤ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੰਯਮ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਹਨ; ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਬਲੀ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਬਾਲਸੁਭਾਵਿਕ ਸਮਝ ਕੇ ਹੋਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਦਾਨ ਨਾਲ ਦਾਨ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਓਸੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਛਾਣ ਕੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਾਨ ਰਾਜ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਿਕਾ ਛੀਨ ਲਵੇਗਾ; ਉਹ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਅਪਵਾਦ ਵਜੋਂ ਅਸੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ ਹੇਠ ਸਵ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਧਰਮ-ਸੰਘਰਸ਼ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਦੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਮਨਦੇਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगव: साम्पराये पितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੱਚੇ, ਮਿੱਠੇ, ਕੁਲ-ਉਚਿਤ, ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ; ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾਮਹ, ਕੁਲ-ਵ੍ਰਿੱਧ, ਸ਼ਾਂਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਹੈ।
Verse 3
न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्नि:सत्त्व: कृपण: पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥
ਇਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੋਈ ਨੀਚ-ਮਨ ਜਾਂ ਕੰਜੂਸ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵਚਨ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ।
Verse 4
न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिता: पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्लाद उद्भाति यथोडुप: खे ॥ ४ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਤੇਰੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਐਸਾ ਨੀਚ-ਮਨ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜੋ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੰਗਣ ਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜੇ, ਜਾਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਠ ਫੇਰੇ। ਉਪਰੋਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਕੁਲ ਦੇ ਯਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 5
यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुध: ॥ ५ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਜੰਮਿਆ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਗਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਦਿਗਵਿਜਯ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਵੀ ਵੀਰ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਹੋਈ, ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ।
Verse 6
यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णु: क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥
ਜਦੋਂ ਗਰਭੋਦਕ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜੇਤੂ ਮੰਨਿਆ।
Verse 7
निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपु: पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरे: ॥ ७ ॥
ਭਰਾ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਹੰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਗਿਆ।
Verse 8
तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वर: ॥ ८ ॥
ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੇ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਆਉਂਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਇਉਂ ਸੋਚਿਆ।
Verse 9
यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्यु: प्राणभृतामिव । अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृश: ॥ ९ ॥
ਮੈਂ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਬਾਹਰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇਗਾ।
Verse 10
एवं स निश्चित्य रिपो: शरीर- माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह- स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेता: ॥ १० ॥
ਇਉਂ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀ ਅਸੁਰੇਂਦਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮਾਧਵ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਅਗੋਚਰ ਸੁਖਮ ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ-ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨੱਕ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ।
Verse 11
स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य- मपश्यमान: कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिश: खं विवरान्समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीर: ॥ ११ ॥
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸੁੰਨਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਗੱਜ ਉਠਿਆ। ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਲੋਕ, ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਆਕਾਸ਼, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ।
Verse 12
अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥
ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਬੋਲਿਆ— ਮੈਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਖੋਜ ਲਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਘਾਤਕ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਥੋਂ ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
Verse 13
वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहित: ॥ १३ ॥
ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੈਰ-ਬੰਧਨ ਮੌਤ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਕ੍ਰੋਧ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪਲਦਾ ਹੈ।
Verse 14
पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान्द्विजवत्सल: । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचित: ॥ १४ ॥
ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਵਿਰੋਚਨ, ਮਹਾਰਾਜ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਤਸਲ ਸੀ। ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਆਏ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਆਯੁ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
Verse 15
भवानाचरितान्धर्मानास्थितो गृहमेधिभि: । ब्राह्मणै: पूर्वजै: शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभि: ॥ १५ ॥
ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੂਰ ਮਹਾਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਧਰਮ-ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 16
तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੈਤ੍ਯੇਂਦ੍ਰ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ— ਮੇਰੇ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਕਦਮ।
Verse 17
नान्यत् ते कामये राजन्वदान्याज्जगदीश्वरात् । नैन: प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह: ॥ १७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਗਦੀਸ਼ਵਰ! ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਦਾਨੀ ਹੋ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਬਿਨਾ ਲੋੜ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਿਰਫ਼ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਦਾਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ।
Verse 18
श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मता: । त्वं बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਹੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਮੰਨਣਯੋਗ ਹਨ; ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਬਾਲਿਸ਼ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਬਾਰੇ ਜਿਵੇਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈਂ।
Verse 19
मां वचोभि: समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥
ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ—ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਜ਼ਮੀਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ; ਇਹ ਤਾਂ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਾਂ; ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।
Verse 20
न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥
ਹੇ ਛੋਟੇ ਬਾਲਕ! ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਮੰਗਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਮੰਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਆਪਣੀ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਲੈ।
Verse 21
श्रीभगवानुवाच यावन्तो विषया: प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਜਿਤ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 22
त्रिभि: क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥
ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨੌਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀਪ ਮਿਲਣ ਤੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇੱਕ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਹੋਰ ਦੀਪਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 23
सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादय: । अर्थै: कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति न: श्रुतम् ॥ २३ ॥
ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੈਨ੍ਯ (ਪ੍ਰਿਥੂ) ਅਤੇ ਗਯ ਆਦਿ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੀ ਧਨ ਤੇ ਭੋਗ ਦੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ।
Verse 24
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितै: ॥ २४ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 25
पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयो: । यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृत: ॥ २५ ॥
ਧਨ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੋਖ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 26
यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि: ॥ २६ ॥
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਉੱਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਮੰਦ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਹੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ। ਇੰਨੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੰਨੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਉੱਨਾ ਹੀ ਧਨ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्युक्त: स हसन्नाह वाञ्छात: प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ ਬਲੀ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਜੋ ਚਾਹੋ ਲੈ ਲਵੋ।” ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੱਕੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਜਲ-ਪਾਤਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 29
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णो: शिष्यं प्राह विदां वर: ॥ २९ ॥
ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਲੀ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 30
श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद् भगवान्विष्णुरव्यय: । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधक: ॥ ३० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਰੋਚਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਇਹ ਬੌਨੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਾਖਾਤ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੈ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 31
प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनय: ॥ ३१ ॥
ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਜੋ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਰਥ ਲਿਆਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਇਸ ਨਾਲ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 32
एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यश: श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरि: ॥ ३२ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਹੈ। ਉਹ ਤੇਰੀ ਧਰਤੀ, ਧਨ-ਐਸ਼ਵਰਜ, ਸ਼੍ਰੀ, ਤੇਜ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਸਭ ਛੀਨ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਲੈ ਕੇ ਤੇਰੇ ਵੈਰੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 33
त्रिभि: क्रमैरिमाल्लोकान्विश्वकाय: क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥
ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਜਿੰਨੀ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਕਾਇਆ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਵੇਗਾ। ਹੇ ਮੂਰਖ! ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇਂਗਾ?
Verse 34
क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभो: । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गति: ॥ ३४ ॥
ਵਾਮਨਦੇਵ ਪਹਿਲੇ ਕਦਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ, ਦੂਜੇ ਕਦਮ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਵੇਗਾ; ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵ-ਦੇਹ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਤਾਂ ਤੀਜੇ ਕਦਮ ਲਈ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਰਹੇਗੀ?
Verse 35
निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातु: प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य योऽनीश: प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥
ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।
Verse 36
न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृत्तिमतो यत: ॥ ३६ ॥
ਜਿਸ ਦਾਨ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਹੀ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦਾਨ, ਯਜ੍ਞ, ਤਪ ਅਤੇ ਕਰਮ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰ ਸਕੇ।
Verse 37
धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਪੂਰੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ—ਧਰਮ ਲਈ, ਯਸ਼ ਲਈ, ਐਸ਼ਵਰਯ-ਵਾਧੇ ਲਈ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ ਸੁਖ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਅਸੁਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ। ‘ਓਂ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਵਚਨ ਸੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਓਂ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਹਾ ਵਚਨ ਝੂਠ ਹੀ ਹੈ।
Verse 39
सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मन: ॥ ३९ ॥
ਵੇਦ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ਰੁੱਖ ਦਾ ਸੱਚਾ ਨਤੀਜਾ ਉਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਰੁੱਖ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਕਿੱਥੋਂ? ਭਾਵੇਂ ਦੇਹ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਨ੍ਰਿਤ ਕਹੀ ਜਾਵੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਦੇਹ-ਰੁੱਖ ਦੇ ਆਸਰੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸਲੀ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
Verse 40
तद् यथा वृक्ष उन्मूल: शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् । एवं नष्टानृत: सद्य आत्मा शुष्येन्न संशय: ॥ ४० ॥
ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖੜਿਆ ਰੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਡਿੱਗ ਕੇ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਦੇਹ-ਰੂਪੀ ‘ਅਨ੍ਰਿਤ’ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਖੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
Verse 41
पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥
ਜੋ ਅੱਖਰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ‘ਓਂ’ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ‘ਓਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰਿਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਜੇ ਸਭ ਕੁਝ ‘ਓਂ’ ਕਰ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਨਾ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਨਾ ਆਤਮ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ।
Verse 42
अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वच: । सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्ति: श्वसन्मृत: ॥ ४२ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਹ ‘ਨਹੀਂ’ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਇਆ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਤੋਂ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਦਾ ‘ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ’ ਕਹਿੰਦਾ ਰਹੇ, ਉਹ ਨਿੰਦਤ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੀ ਮੁਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਾਨੋ ਮਾਰਨ ਜੋਗ ਹੈ।
Verse 43
स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਠੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਵਿੱਚ, ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਹ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲਈ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ, ਗੋ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Frequently Asked Questions
On the surface it models brāhmaṇical restraint—taking only what is needed to avoid sinful entanglement. Theologically it is deliberate līlā: the Lord’s “small” request exposes the limits of material proprietorship and prepares the revelation of Trivikrama, where the Supreme measures and reclaims the cosmos while honoring the devotee’s vow.
Satisfaction is linked to self-control, not to the quantity of possessions. The text argues that uncontrolled senses remain dissatisfied even with the three worlds, while a person content with what destiny provides becomes fit for liberation and gains spiritual strength (brahma-tejas).
Śukrācārya is the Daityas’ preceptor and a master of policy and ritual learning. He recognizes Vāmana as Viṣṇu acting for the devas’ interest and warns that the promised gift will result in total dispossession, endangering Bali’s livelihood and the Daitya cause; thus he urges refusal as protective strategy.
The passage lists narrow social exceptions where falsity is traditionally not condemned (e.g., protecting life, cows, and brāhmaṇical culture). Yet the narrative context problematizes Śukrācārya’s counsel by placing it against Bali’s pledged satya and the presence of Viṣṇu; the next narrative movement tests whether expediency can override a vow made in a sacred charitable act.