Adhyaya 18
The Appearance of Vāmanadeva and His Arrival at Bali’s Sacrifice
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ-ਅਰਦਾਸ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਚਤੁਰਭੁਜ, ਸ਼ੰਖ-ਚਕ੍ਰ-ਗਦਾ-ਪਦਮ ਧਾਰੀ, ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ। ਸ਼੍ਰਵਣ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ, ਅਭਿਜਿਤ ਮੁਹੂਰਤ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਉਤਸਵ ਹੋਇਆ; ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਵਾਮਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਪਨਯਨ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਵਾਏ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਡੰਡਾ, ਕਮੰਡਲੂ, ਅਜਿਨ, ਮੇਖਲਾ, ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਆਦਿ ਭੇਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ—ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਅਤੀਤ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਰਮਦਾ ਕੰਢੇ ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਮਨ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਭਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਈ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਬਲੀ ਉੱਠ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬਲੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ’ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਦਾਨ, ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं विरिञ्चस्तुतकर्मवीर्य: प्रादुर्बभूवामृतभूरदित्याम् । चतुर्भुज: शङ्खगदाब्जचक्र: पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षण: ॥ १ ॥
ਸ੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਅਮ੍ਰਿਤ-ਸਵਰੂਪ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ ਸਨ; ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ; ਪੀਤਾਂਬਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ।
Verse 2
श्यामावदातो झषराजकुण्डल- त्विषोल्लसच्छ्रीवदनाम्बुज: पुमान् । श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लस- त्किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुर: ॥ २ ॥
ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸ਼ਰੀਰ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਝਸ਼ਰਾਜ ਵਰਗੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ। ਕਲਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਗਣ, ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਿਰਿਟ, ਕਮਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਚੀ, ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠੇ ਨੂਪੁਰ ਸ਼ੋਭਦੇ ਸਨ।
Verse 3
मधुव्रतव्रातविघुष्टया स्वया विराजित: श्रीवनमालया हरि: । प्रजापतेर्वेश्मतम: स्वरोचिषा विनाशयन् कण्ठनिविष्टकौस्तुभ: ॥ ३ ॥
ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਵੱਖ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਨਮਾਲਾ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਤੀਖੀ ਸੁਗੰਧ ਕਰਕੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੇ। ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
दिश: प्रसेदु: सलिलाशयास्तदा प्रजा: प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विता: । द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो द्विजा: सञ्जहृषुर्नगाश्च ॥ ४ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ; ਦਰਿਆ-ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਜਲਾਸ਼ੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਹರ್ಷਿਤ ਹੋਈ। ਰੁੱਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਸਵਰਗ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੀਵ ਉੱਲਾਸਿਤ ਹੋਏ; ਦੇਵਤੇ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਪਹਾੜ-ਪਰਬਤ ਸਭ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
Verse 5
श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभु: । सर्वे नक्षत्रताराद्याश्चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम् ॥ ५ ॥
ਭਾਦ੍ਰ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਅਭਿਜਿਤ ਮੁਹੂਰਤ ਦਾ ਪਰਮ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਕਟ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਮੰਗਲ ਜਾਣ ਕੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸ਼ਨੀ ਤੱਕ ਸਭ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨੇ ਉਦਾਰ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕੀਤੀ।
Verse 6
द्वादश्यां सवितातिष्ठन्मध्यन्दिनगतो नृप । विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरे: ॥ ६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਸ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਮੱਧਾਹਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਸੀ—ਇਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ‘ਵਿਜਯਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 7
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवानका: । चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलोऽभवत् ॥ ७ ॥
ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ; ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਪਣਵ ਅਤੇ ਆਨਕ ਇਕੱਠੇ ਵੱਜੇ। ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਤੂਰੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੂਮੁਲ ਹੋ ਗਈ।
Verse 8
प्रीताश्चाप्सरसोऽनृत्यन्गन्धर्वप्रवरा जगु: । तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनव: पितरोऽग्नय: ॥ ८ ॥
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਨਾਚ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਮਹਾ-ਮੁਨੀ, ਦੇਵਤੇ, ਮਨੂ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ-ਦੇਵ—ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਤੁਤੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 9
सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥
ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਕਿੰਨਰ, ਚਾਰਣ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸੁਪਰਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਗ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਚਰ—ਸਭ ਨੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੇ, ਬਹੁਤ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 10
सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥
ਸਿੱਧ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼, ਕਿੰਨਰ, ਚਾਰਣ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸੁਪਰਨ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਗ ਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਚਰ—ਸਭ ਨੇ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਂਦੇ, ਬਹੁਤ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 11
दृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता । गृहीतदेहं निजयोगमायया प्रजापतिश्चाह जयेति विस्मित: ॥ ११ ॥
ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਉਹ ਵਿਸਮਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤਿ ਆਨੰਦਿਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਵੀ ਹರ್ಷ ਤੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ “ਜੈ! ਜੈ!” ਬੋਲ ਉਠੇ।
Verse 12
यत् तद् वपुर्भाति विभूषणायुधै- रव्यक्तचिद्वयक्तमधारयद्धरि: । बभूव तेनैव स वामनो वटु: सम्पश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नट: ॥ १२ ॥
ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਯੁਧ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਰੂਪ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੱਥਾਪਿ ਹਰੀ ਨੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਵਾਮਨ ਵਟੂ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬੌਨਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਮੰਚ ਦਾ ਅਭਿਨੇਤਾ।
Verse 13
तं वटुं वामनं दृष्ट्वा मोदमाना महर्षय: । कर्माणि कारयामासु: पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ॥ १३ ॥
ਵਟੂ-ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜਨਮ-ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਏ।
Verse 14
तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् । बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपोऽददात् ॥ १४ ॥
ਉਸ ਦੇ ਉਪਨਯਨ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੇ ਆਪ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ-ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਨੇ ਮੇਖਲਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
Verse 15
ददौ कृष्णाजिनं भूमिर्दण्डं सोमो वनस्पति: । कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगत: पते: ॥ १५ ॥
ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸੋਮਦੇਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਦੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕੌਪੀਨ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਯੌਦੇਵ ਨੇ ਜਗਤਪਤੀ ਲਈ ਛਤਰ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।
Verse 16
कमण्डलुं वेदगर्भ: कुशान्सप्तर्षयो ददु: । अक्षमालां महाराज सरस्वत्यव्ययात्मन: ॥ १६ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਵੇਦਗਰਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਮੰਡਲੁ ਦਿੱਤਾ, ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰਾਖਸ਼ ਦੀ ਅਖ਼ਸ਼ਮਾਲਾ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।
Verse 17
तस्मा इत्युपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् । भिक्षां भगवती साक्षादुमादादम्बिका सती ॥ १७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਨੀਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਯਕਸ਼ਰਾਜ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਿਖਿਆ-ਪਾਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਤੀ ਉਮਾ—ਅੰਬਿਕਾ ਸਤੀ—ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਭਿਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
Verse 18
स ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां सम्भावितो वटु: । ब्रह्मर्षिगणसञ्जुष्टामत्यरोचत मारिष: ॥ १८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਵਟੂ—ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਆਪਣੇ ਬ੍ਰਹਮਵਰਚਸ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਹੋ ਉਠਿਆ। ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਉਸ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚਮਕਿਆ।
Verse 19
समिद्धमाहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् । परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भिरजुहोद् द्विज: ॥ १९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੇ ਯਜ੍ਞ ਅੱਗ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ, ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਿਧਾਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕੀਤਾ।
Verse 20
श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं बलिं भृगूणामुपकल्पितैस्तत: । जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो भारेण गां सन्नमयन्पदे पदे ॥ २० ॥
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਰਪਰਸਤੀ ਹੇਠ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਚਲੇ; ਹਰ ਕਦਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕਦੀ ਗਈ।
Verse 21
तं नर्मदायास्तट उत्तरे बले- र्य ऋत्विजस्ते भृगुकच्छसंज्ञके । प्रवर्तयन्तो भृगव: क्रतूत्तमं व्यचक्षतारादुदितं यथा रविम् ॥ २१ ॥
ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ‘ਭ੍ਰਿਗੁਕੱਛ’ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕ੍ਰਤੁ ਚਲਾਉਂਦੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ।
Verse 22
ते ऋत्विजो यजमान: सदस्या हतत्विषो वामनतेजसा नृप । सूर्य: किलायात्युत वा विभावसु: सनत्कुमारोऽथ दिदृक्षया क्रतो: ॥ २२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਾਮਨਦੇਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਿਤਵਿਜ਼, ਯਜਮਾਨ ਬਲੀ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ। ਤਦ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ—ਕੀ ਇਹ ਸੂਰਯਦੇਵ ਹਨ, ਜਾਂ ਅਗਨੀਦੇਵ, ਜਾਂ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਏ ਹਨ?
Verse 23
इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा वितर्क्यमाणो भगवान्स वामन: । छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश बिभ्रद्धयमेधवाटम् ॥ २३ ॥
ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜਦੋਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਮਨਦੇਵ ਛਤ੍ਰ, ਦੰਡ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਮੰਡਲੁ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 24
मौञ्ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥
ਮੌਂਜੀ ਦੀ ਮੇਖਲਾ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਹਿਰਣ-ਚਮੜੇ ਦਾ ਉੱਤਰੀਯ ਅਤੇ ਜਟਾਂ ਧਾਰ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਾਲਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਾਮਨਦੇਵ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਿਤਵਿਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪਈ; ਉਹ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 25
मौञ्ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥
ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਿਤਵਿਜ਼ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਅਗਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 26
यजमान: प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् । रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत् ॥ २६ ॥
ਦਰਸ਼ਨੀਯ ਤੇ ਮਨੋਹਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਸੀ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਵਾਮਨਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯਜਮਾਨ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 27
स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलि: । अवनिज्यार्चयामास मुक्तसङ्गमनोरमम् ॥ २७ ॥
ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਵਾਗਤ ਕਰਕੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 28
तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स धर्मविन्मूर्ध्न्यदधात् सुमङ्गलम् । यद् देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलि- र्दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या ॥ २८ ॥
ਉਹ ਚਰਨ-ਪ੍ਰਕਸ਼ਾਲਨ ਦਾ ਜਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਾਪ-ਮਲ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਧਰਮ-ਜਾਣੂ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ—ਚੰਦਰਮੌਲੀ ਗਿਰਿਸ਼—ਵੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 29
श्रीबलिरुवाच स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रह्मन्किं करवाम ते । ब्रह्मर्षीणां तप: साक्षान्मन्ये त्वार्य वपुर्धरम् ॥ २९ ॥
ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਾਖਿਆਤ ਤਪੱਸਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।
Verse 30
अद्य न: पितरस्तृप्ता अद्य न: पावितं कुलम् । अद्य स्विष्ट: क्रतुरयं यद् भवानागतो गृहान् ॥ ३० ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿੱਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਡਾ ਕੁੱਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਯੱਗ ਅੱਜ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 31
अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनै: । हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभि: पदैस्तव ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁੱਤਰ, ਅੱਜ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਦੀ ਅੱਗ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਛੋਟੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
Verse 32
यद् वटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये । गां काञ्चनं गुणवद् धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् । ग्रामान् समृद्धांस्तुरगान् गजान् वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਚਾਹੋ ਮੰਗ ਲਵੋ। ਗਾਂ, ਸੋਨਾ, ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਘਰ, ਸੁਆਦੀ ਭੋਜਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੰਨਿਆ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਪਿੰਡ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਰਥ - ਹੇ ਪੂਜਨੀਕ, ਜੋ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
Frequently Asked Questions
The text anchors the avatāra in sacred time to show that divine descent is not random but dharma-structured: tithi (dvadāśī), nakṣatra (Śravaṇa), and muhūrta (Abhijit) collectively signify auspicious alignment. The calendrical precision also reinforces Īśānukathā by portraying the cosmos itself—planets, seasons, and beings—responding harmoniously to the Lord’s manifestation.
Vāmana’s saṁskāras are līlā: the Lord, though aja (unborn) and pūrṇa (complete), adopts the social-religious form of a brāhmaṇa student to teach by example. By honoring dharma’s institutions (upanayana, yajña etiquette, brahmacarya symbols), He demonstrates that spiritual authority is compatible with humility and that dharma’s outer forms should culminate in devotion and surrender to the Supreme.
The celebration is pan-cosmic: devas, sages (ṛṣis), Manus, Pitās, fire-gods, Gandharvas, Apsarās, Siddhas, Vidyādharas, Kinnaras, Yakṣas, and others. Their collective worship signals that the avatāra serves universal welfare, not a sectarian interest—an expression of Poṣaṇa and the restoration of dharmic balance.
It highlights bhakti embedded in royal dharma: Bali recognizes the sanctity of Viṣṇu’s pāda-tīrtha, recalling that even Śiva bears Gaṅgā from Viṣṇu’s toe. The act foreshadows Bali’s deeper offering—moving from ceremonial hospitality to existential surrender—central to the theological arc of the Vāmana–Bali narrative.