Adhyaya 16
Aditi’s Lament and Kaśyapa’s Instruction of the Payo-vrata (Milk Vow) to Please Keśava
ਜਦੋਂ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤਾ ਸਵਰਗ ਦਾ ਪਦ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਸਵਰਗ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਅਦਿਤੀ ਅਨਾਥ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ ਕਸ਼੍ਯਪ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਘੱਟ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੀ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਮੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ, ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ—ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਧਾਰਮਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਦਿਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਠੀਕ ਹਨ; ਦੁੱਖ ਕੇਵਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਦਖਲੀ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਸ਼੍ਯਪ ਕੋਲ ਰੱਖਿਆ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਏਕਾਂਤ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਉਪਾਅ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਉਕਤ ਪਯੋ-ਵ੍ਰਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਫਾਲਗੁਣ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਮੰਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਅਰਪਣ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਭੋਜਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਸਭ ਨੂੰ ਵੰਡ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਦੇਵ-ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰ-ਹਸਤਕਸ਼ੇਪ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा । हृते त्रिविष्टपे दैत्यै: पर्यतप्यदनाथवत् ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਹੜਪ ਲਿਆ, ਤਦੋਂ ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਦਿਤੀ ਅਨਾਥ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 2
एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवानगात् । निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात् ॥ २ ॥
ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਉਤਸਵ ਵਾਲਾ ਨਾ ਆਨੰਦਮਈ ਵੇਖਿਆ।
Verse 3
स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रह: । सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह ॥ ३ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਕਾਰ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲੇ।
Verse 4
अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनागतम् । न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੌਤ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਧਰਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਅੱਜ ਕੋਈ ਅਮੰਗਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?
Verse 5
अपि वाकुशलं किञ्चिद् गृहेषु गृहमेधिनि । धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम् ॥ ५ ॥
ਹੇ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧਿਨੀ ਪ੍ਰਿਏ, ਜੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਯੋਗੀ ਦੇ ਕਰਮ ਵੀ ਯੋਗੀ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਰਹਿ ਗਈ?
Verse 6
अपि वातिथयोऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया । गृहादपूजिता याता: प्रत्युत्थानेन वा क्वचित् ॥ ६ ॥
ਕੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਲਗਾਵ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੱਦੇ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਆਦਰ ਦੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਜਾਂ ਕਦੇ ਉੱਠ ਕੇ ਸਵਾਗਤ ਵੀ ਨਾ ਕੀਤਾ?
Verse 7
गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिता: सलिलैरपि । यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमा: ॥ ७ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਉਹ ਘਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਖੇਤ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਬਿੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ ਜੋ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਵਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति । त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित् ॥ ८ ॥
ਹੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਭਦ੍ਰੇ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੂਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਵੇਲੇ ਸਿਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੀ?
Verse 9
यत्पूजया कामदुघान्याति लोकान्गृहान्वित: । ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णो: सर्वदेवात्मनो मुखम् ॥ ९ ॥
ਅੱਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਰਵਦੇਵਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਮੁਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि । लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम् ॥ १० ॥
ਹੇ ਮਹਾਨ-ਮਨ ਵਾਲੀ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਖੀ-ਸਲਾਮਤ ਹਨ? ਤੇਰੇ ਮੁਰਝਾਏ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੈ?
Verse 11
श्रीअदितिरुवाच भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन्धर्मस्यास्य जनस्य च । त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन्गृहा इमे ॥ ११ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਗਊਆਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਸਭ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਹੇ ਗ੍ਰਿਹਮੇਧਿਨ, ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਘਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 12
अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सव: । सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान्न रिष्यति ॥ १२ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ ਸਵਾਮੀ, ਅੱਗਾਂ, ਮਹਿਮਾਨ, ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਅਤੇ ਭਿਖਾਰੀ—ਸਭ ਦੀ ਮੈਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਕੋਈ ਭਾਗ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 13
को नु मे भगवन्कामो न सम्पद्येत मानस: । यस्या भवान्प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान्प्रभाषते ॥ १३ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਵਾਮੀ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੋ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋ।
Verse 14
तवैव मारीच मन:शरीरजा: प्रजा इमा: सत्त्वरजस्तमोजुष: । समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वर: ॥ १४ ॥
ਹੇ ਮਰੀਚੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰੇ ਮਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਸੱਤਵ-ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲ ਤੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਸਰਬ-ਸਮ ਭਗਵਾਨ ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत । हृतश्रियो हृतस्थानान्सपत्नै: पाहि न: प्रभो ॥ १५ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਆਪਣੀ ਦਾਸੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਥਾਂ ਛੀਨ ਲਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Verse 16
परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे । ऐश्वर्यं श्रीर्यश: स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम ॥ १६ ॥
ਤਾਕਤਵਰ ਵੈਰੀ ਦੈਤਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਸ਼੍ਰੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਥਾਂ ਸਭ ਛਿਨ ਗਏ ਹਨ।
Verse 17
यथा तानि पुन: साधो प्रपद्येरन् ममात्मजा: । तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम ॥ १७ ॥
ਹੇ ਸਾਧੂ, ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ! ਸਾਡੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਐਸਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰੋ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ।
Verse 18
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव । अहो मायाबलं विष्णो: स्नेहबद्धमिदं जगत् ॥ १८ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਦਿਤੀ ਦੀ ਇਸ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਏ ਅਤੇ ਬੋਲੇ, “ਅਹੋ! ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਕਿੰਨੀ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਜਗਤ ਸੰਤਾਨ-ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੈ!”
Verse 19
क्व देहो भौतिकोऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृते: पर: । कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम् ॥ १९ ॥
ਇਹ ਭੌਤਿਕ ਦੇਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿੱਤ ਹੈ। ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕੋਈ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਾਇਆ ਹਨ—ਮੋਹ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Verse 20
उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् । सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥ २० ॥
ਹੇ ਅਦਿਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਜਨਾਰਦਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਸੇਵਾ ਕਰ—ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ-ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਗਦਗੁਰੂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੀ ਸਭ ਮੰਗਲ ਬਖ਼ਸ਼ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 21
स विधास्यति ते कामान्हरिर्दीनानुकम्पन: । अमोघा भगवद्भक्तिर्नेतरेति मतिर्मम ॥ २१ ॥
ਦੀਂਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ ਹਰੀ ਤੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਗਵਦ-ਭਕਤੀ ਅਮੋਘ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
Verse 22
श्रीअदितिरुवाच केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् । यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम् ॥ २२ ॥
ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਅਦਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਜਗਤਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਸਿਧ ਕਰੇ।
Verse 23
आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् । आशु तुष्यति मे देव: सीदन्त्या: सह पुत्रकै: ॥ २३ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਸਿਖਾਓ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦੇਵਤਾ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਹਾਂ; ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਚਾ ਲਏ।
Verse 24
श्रीकश्यप उवाच एतन्मे भगवान्पृष्ट: प्रजाकामस्य पद्मज: । यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम् ॥ २४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਮਲਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਵਿਧੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੀ, ਉਹੀ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 25
फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् । अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वित: ॥ २५ ॥
ਫਾਲਗੁਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨ ਪਯੋਵ੍ਰਤ ਰੱਖੇ। ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਅਰਵਿੰਦਾਕਸ਼ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 26
सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात् क्रोडविदीर्णया । यदि लभ्येत वै स्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २६ ॥
ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਦਿਨ, ਜੇ ਸੂਰ-ਅਵਤਾਰ (ਵਰਾਹ) ਵੱਲੋਂ ਖੋਦੀ ਮਿੱਟੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ।
Verse 27
त्वं देव्यादिवराहेण रसाया: स्थानमिच्छता । उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय ॥ २७ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ! ਵਾਸ ਲਈ ਥਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਤੈਨੂੰ ਆਦਿ-ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾਇਆ। ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਮੇਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਸ ਕਰ।
Verse 28
निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहित: । अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਨਿਯਮ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ—ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਵੇਦੀ/ਸਥੰਡਿਲ ਵਿੱਚ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ, ਜਲ ਵਿੱਚ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
Verse 29
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ २९ ॥
ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਮਹਾਪੁਰਖ! ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸਰਬ-ਸਾਕਸ਼ੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 30
नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥ ३० ॥
ਹੇ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਤਿ-ਸੂਖਮ, ਪ੍ਰਧਾਨ-ਪੁਰਖ! ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਕੇ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 31
नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतु:शृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नम: ॥ ३१ ॥
ਦੋ ਸਿਰਾਂ, ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ, ਚਾਰ ਸਿੰਗਾਂ ਅਤੇ ਤੰਤੂ-ਸਰੂਪ, ਸੱਤ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤ੍ਰਈ-ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 32
नम: शिवाय रुद्राय नम: शक्तिधराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नम: ॥ ३२ ॥
ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ! ਸ਼ਕਤੀਧਰ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 33
नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ-ਸਰੂਪ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸਰੂਪ, ਜਗਤ-ਆਤਮਾ! ਯੋਗ-ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 34
नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नम: । नारायणाय ऋषये नराय हरये नम: ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਆਦਿ ਦੇਵ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 35
नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्रिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥ ३५ ॥
ਮਰਕਤ ਰਤਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਦੇਹ ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।
Verse 36
त्वं सर्ववरद: पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीरा: पादरेणुमुपासते ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਸਭ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਧੀਰ ਜਨ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 37
अन्ववर्तन्त यं देवा: श्रीश्च तत्पादपद्मयो: । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ॥ ३७ ॥
ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਮਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ।
Verse 38
एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । अर्चयेच्छ्रद्धया युक्त: पाद्योपस्पर्शनादिभि: ॥ ३८ ॥
ਕਸ਼੍ਯਪ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪਾਦ੍ਯ, ਅਰਘ੍ਯ, ਆਚਮਨ ਆਦਿ ਪੂਜਾ-ਵਸਤੂਆਂ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਕੇਸ਼ਵ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਪਰਮ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 39
अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यै: पयसा स्नपयेद् विभुम् । वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पर्शनैस्तत: । गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ३९ ॥
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਕਸ਼ਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਕੇ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ। ਪਾਦ੍ਯ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਸੁਗੰਧੀ ਫੁੱਲ, ਧੂਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।
Verse 40
शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पि: सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ ४० ॥
ਜੇ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਉੱਤਮ ਚਾਵਲ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਵਜੋਂ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਘੀ ਅਤੇ ਗੁੜ ਸਮੇਤ ਉਹ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ।
Verse 41
निवेदितं तद्भक्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वयम् । दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥ ४१ ॥
ਨਿਵੇਦਿਤ ਪ੍ਰਸਾਦ ਕਿਸੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇ ਕੇ ਬਾਕੀ ਆਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਆਚਮਨ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤਾਂਬੂਲ (ਪਾਨ) ਵੀ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 42
जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभि: प्रभुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद् दण्डवन्मुदा ॥ ४२ ॥
ਫਿਰ ਮੰਤਰ ਦਾ ੧੦੮ ਵਾਰ ਮੌਨ ਜਪ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ।
Verse 43
कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् तत: । द्वयवरान्भोजयेद् विप्रान्पायसेन यथोचितम् ॥ ४३ ॥
ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲ ਆਦਿ ਦਾ ਸ਼ੇਸ਼ ਮੱਥੇ ਤੇ ਲਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵ ਦਾ ਉਦਵਾਸਨ (ਸਮਾਪਤੀ) ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਥੋਚਿਤ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਨਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 44
भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावद्व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਉਸ ਰਾਤ ਕਠੋਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ; ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਤ-ਸਮਾਪਤੀ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 45
भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावद्व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨਾਲ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਉਸ ਰਾਤ ਕਠੋਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ; ਅਗਲੇ ਸਵੇਰੇ ਫਿਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਤ-ਸਮਾਪਤੀ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 46
पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद् विष्णवर्चनादृत: । पूर्ववज्जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥ ४६ ॥
ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾਕੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 47
एवं त्वहरह: कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् । हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम् ॥ ४७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਹ ਪਯੋ-ਵ੍ਰਤ ਕਰੇ—ਹਰਿ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ।
Verse 48
प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच्छुक्लत्रयोदशीम् । ब्रह्मचर्यमध:स्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत् ॥ ४८ ॥
ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਰੱਖੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵ੍ਰਤ ਨਿਭਾਵੇ।
Verse 49
वर्जयेदसदालापं भोगानुच्चावचांस्तथा । अहिंस्र: सर्वभूतानां वासुदेवपरायण: ॥ ४९ ॥
ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਭੌਤਿਕ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਭੋਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਅਹਿੰਸਕ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਪਰਾਇਣ ਸ਼ੁੱਧ ਭਗਤ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 50
त्रयोदश्यामथो विष्णो: स्नपनं पञ्चकैर्विभो: । कारयेच्छास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदै: ॥ ५० ॥
ਫਿਰ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪਦਾਰਥਾਂ (ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਘੀ, ਚੀਨੀ, ਸ਼ਹਿਦ) ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 51
पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥
ਧਨ ਖਰਚ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੰਜੂਸੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਪਕਾ ਕੇ ਚਰੂ ਤਿਆਰ ਕਰੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥
ਧਨ ਖਰਚ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੰਜੂਸੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਪਿਵਿਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਘੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਪਕਾ ਕੇ ਚਰੂ ਤਿਆਰ ਕਰੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਸਾਂ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभि: । तोषयेदृत्विजश्चैव तद्विद्ध्याराधनं हरे: ॥ ५३ ॥
ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਰਿ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ, ਅਰਥਾਤ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਆਰਾਧਨਾ, ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 54
भोजयेत् तान्गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते । अन्यांश्च ब्राह्मणाञ्छक्त्या ये च तत्र समागता: ॥ ५४ ॥
ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਸਮਿਤੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਉੱਤਮ ਅੰਨ ਨਾਲ ਗੁਣਵਾਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵੰਡ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੋ।
Verse 55
दक्षिणां गुरवे दद्यादृत्विग्भ्यश्च यथार्हत: । अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत्समुपागतान् ॥ ५५ ॥
ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਕਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦੱਖਿਣਾ ਦਿਓ—ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਆਦਿ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵੰਡ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਭ ਨੂੰ, ਚਾਂਡਾਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੋ।
Verse 56
भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु । विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान्भुञ्जीत सह बन्धुभि: ॥ ५६ ॥
ਜਦੋਂ ਦੀਨ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਕੰਜੂਸ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ।
Verse 57
नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभि: स्वस्तिवाचकै: । कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम् ॥ ५७ ॥
ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਤੱਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨਾਚ, ਵਾਜੇ, ਗੀਤ, ਸਤੁਤੀਆਂ, ਸਵਸਤੀ-ਵਾਚਨ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ-ਭਾਗਵਤ ਕਥਾ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਇਹ ਕਰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਕਰੋ।
Verse 58
एतत्पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् । पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥ ५८ ॥
ਇਹ ‘ਪਯੋ-ਵ੍ਰਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵ੍ਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 59
त्वं चानेन महाभागे सम्यक्चीर्णेन केशवम् । आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम् ॥ ५९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗਵਤੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਯੋ-ਵ੍ਰਤ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਭਗਵਾਨ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰ।
Verse 60
अयं वै सर्वयज्ञाख्य: सर्वव्रतमिति स्मृतम् । तप:सारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ॥ ६० ॥
ਇਹ ਪਯੋ-ਵ੍ਰਤ ‘ਸਰਵ-ਯਜ੍ਞ’ ਅਤੇ ‘ਸਰਵ-ਵ੍ਰਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਹ ਤਪ ਦਾ ਸਾਰ, ਦਾਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਅ ਹੈ।
Verse 61
त एव नियमा: साक्षात्त एव च यमोत्तमा: । तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोक्षज: ॥ ६१ ॥
ਇਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨਿਯਮ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਮ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਪ, ਦਾਨ, ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਅਧੋਕ੍ਸ਼ਜ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 62
तस्मादेतद्व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर । भगवान्परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ॥ ६२ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵ੍ਰਤ ਕਰ, ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਕੜੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ। ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਰ ਦੇਣਗੇ।
Frequently Asked Questions
Payo-vrata functions as a bridge from crisis to avatāra: it converts Aditi’s political loss into devotional qualification. The ritual’s elements—purity, mantra, Deity worship, feeding brāhmaṇas, celibacy, simplicity, and prasāda distribution—are framed as bhakti-aṅgas meant to please Keśava, establishing that lasting protection comes from Vāsudeva rather than from mere strategy or lineage power.
He first checks for disruptions in dharma within the āśrama—neglect of guests, sacrificial fire, and brāhmaṇa honor—because in Bhāgavata ethics, social and cosmic stability mirrors household religiosity. When Aditi confirms these duties are intact, the narrative clarifies that her grief is not domestic failure but the devas’ dispossession, which must be remedied through the Lord’s favor.
Kaśyapa states he received the method from Lord Brahmā. This establishes paramparā-authority (śāstric transmission) and signals that the vow is not a private invention but a vetted Vedic process, now repurposed in the Bhāgavata to culminate in devotion to Keśava.
Because the Bhāgavata frames Viṣṇu worship as inherently expansive and compassionate: the yajamāna’s offering becomes sanctified food meant for broad distribution. The text explicitly links the Lord’s pleasure to the community being fed, teaching that devotion expresses itself as both reverence to learned guides and mercy to all beings.