Adhyaya 15
Bali Mahārāja’s Empowerment and Conquest of Indra’s City (Prelude to Vāmana’s Petition)
ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਵਾਮਨ–ਬਲੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁੱਥੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—ਸਰਬ-ਸਵਾਮੀ ਭਗਵਾਨ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਕਿਉਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਲੀ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਇਸ ‘ਵਿਰੋਧ’ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ; ਬਲੀ ਭ੍ਰਿਗੁ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ ਯੱਗ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੱਗ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ, ਹਥਿਆਰ, ਕਵਚ, ਨਾ ਮੁਰਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਬਲੀ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣਿਤ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਟੱਕਰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਬਲੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੀ ਦਬਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ। ਦੇਵਤੇ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਲੀ ਸਵਰਗ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਭ੍ਰਿਗੁ ਉਸ ਤੋਂ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਾਮਨ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਾ ਬੋਲੇ—ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਰੀ ਬਲੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਗਰੀਬ ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਮੰਗਣ ਲੱਗਾ? ਅਤੇ ਦਾਨ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਕਿਵੇਂ?
Verse 2
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
ਸ਼੍ਰੀਰਾਜਾ ਬੋਲੇ—ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹਰੀ ਬਲੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਦीन ਵਾਂਗ ਕਿਉਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਦਾਨ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ; ਪੂਰਨ ਯਜ੍ਞੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਕਿਵੇਂ?
Verse 3
श्रीशुक उवाच पराजितश्रीरसुभिश्च हापितो हीन्द्रेण राजन्भृगुभि: स जीवित: । सर्वात्मना तानभजद् भृगून्बलि: शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन ॥ ३ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਬਲੀ ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਛੱਡ ਬੈਠਾ; ਤਦ ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬਲੀ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੂਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਵੇਦਨ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ।
Verse 4
तं ब्राह्मणा भृगव: प्रीयमाणा अयाजयन्विश्वजिता त्रिणाकम् । जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य महाभिषेकेण महानुभावा: ॥ ४ ॥
ਭ੍ਰਿਗੁ-ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਲੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਣਾਕ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਮਹਾਭਿਸ਼ੇਕ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਜਿਤ’ ਨਾਮਕ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 5
ततो रथ: काञ्चनपट्टनद्धो हयाश्च हर्यश्वतुरङ्गवर्णा: । ध्वजश्च सिंहेन विराजमानो हुताशनादास हविर्भिरिष्टात् ॥ ५ ॥
ਤਦ ਯੱਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਪੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਰ੍ਯਸ਼ਵਾਂ ਵਰਗੇ ਪੀਲੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਧ੍ਵਜ ਵੀ ਚਮਕਿਆ।
Verse 6
धनुश्च दिव्यं पुरटोपनद्धं तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम् । पितामहस्तस्य ददौ च माला- मम्लानपुष्पां जलजं च शुक्र: ॥ ६ ॥
ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼, ਅਚੂਕ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਦੋ ਤੂਣ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਕਵਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕਦੇ ਨਾ ਮੁਰਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 7
एवं स विप्रार्जितयोधनार्थ- स्तै: कल्पितस्वस्त्ययनोऽथ विप्रान् । प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणाम: प्रह्लादमामन्त्र्य नमश्चकार ॥ ७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਵਸਤ੍ਯਯਨ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਹਾਰਾਜ ਬਲੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਸਲਾਮ ਕਰਕੇ ਭਾਵ-ਭਰਿਆ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 8
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਹਾਰਥੀ ਬਲੀ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਕਵਚ ਪਹਿਨਿਆ, ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ, ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਤੂਣ ਧਾਰਿਆ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਾਜੂਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮਕਰ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਕੰਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਥਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਯੱਗ-ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪੂਜਨੀਯ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ।
Verse 9
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
ਫਿਰ ਭ੍ਰਿਗੁਵੰਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਹਾਰਥੀ ਬਲੀ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ, ਕਵਚ ਪਹਿਨਿਆ, ਧਨੁਸ਼ ਫੜਿਆ, ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਤੂਣ ਧਾਰਿਆ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਾਜੂਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਮਕਰ-ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਕੰਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਥਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਯੱਗ-ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪੂਜਨੀਯ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਿਆ।
Verse 10
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਐਸ਼ਵਰਯ‑ਬਲ‑ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਲੇ ਦੈਤ੍ਯ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਐਸਾ ਦਿੱਸਿਆ ਜਿਵੇਂ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਪੀ ਲਵੇ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।
Verse 11
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਸੁਰੀ ਧਵਜਿਨੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਰੱਥ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਧਨਾਢ ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪੱਠ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਕੰਬ ਉਠੇ।
Verse 12
रम्यामुपवनोद्यानै: श्रीमद्भिर्नन्दनादिभि: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: । प्रवालफलपुष्पोरुभारशाखामरद्रुमै: ॥ १२ ॥
ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਨੰਦਨ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਬਾਗਾਂ‑ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਰਮਣੀਕ ਸੀ; ਚਹਿਕਦੀਆਂ ਪੰਛੀ‑ਜੋੜੀਆਂ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦਿਆਂ ਗਾਉਂਦੇ ਮਸਤ ਭੌਰੇ ਉੱਥੇ ਫਿਰਦੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਲ‑ਫਲ‑ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਅਮਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਝੁਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ।
Verse 13
हंससारसचक्राह्वकारण्डवकुलाकुला: । नलिन्यो यत्र क्रीडन्ति प्रमदा: सुरसेविता: ॥ १३ ॥
ਜਿੱਥੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਹੰਸ, ਸਾਰਸ, ਚਕਰਵਾਕ ਅਤੇ ਬਤਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਮਦਾਵਾਂ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 14
आकाशगङ्गया देव्या वृतां परिखभूतया । प्राकारेणाग्निवर्णेन साट्टालेनोन्नतेन च ॥ १४ ॥
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਨਾਮ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਗੰਗਾ-ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਖਾਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੀ ਉੱਚੀ ਫ਼ਸੀਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਕੰਗੂਰੇ/ਅੱਟਾਲੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 15
रुक्मपट्टकपाटैश्च द्वारै: स्फटिकगोपुरै: । जुष्टां विभक्तप्रपथां विश्वकर्मविनिर्मिताम् ॥ १५ ॥
ਨਗਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਠੋਸ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਤਖਤੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੋਪੁਰ ਉੱਤਮ ਸਫਟਿਕ ਦੇ ਸਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨ-ਮਾਰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਉਹ ਸਾਰੀ ਨਗਰੀ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ।
Verse 16
सभाचत्वररथ्याढ्यां विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम् । शृङ्गाटकैर्मणिमयैर्वज्रविद्रुमवेदिभि: ॥ १६ ॥
ਨਗਰ ਸਭਾ-ਘਰਾਂ, ਚੌਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅਪਾਰ (ਨ੍ਯਰਬੁਦ) ਵਿਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਚੌਰਾਹੇ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਤੇ ਵਿਦ੍ਰੁਮ ਦੀਆਂ ਵੇਦੀਆਂ ਸ਼ੋਭਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 17
यत्र नित्यवयोरूपा: श्यामा विरजवासस: । भ्राजन्ते रूपवन्नार्यो ह्यर्चिर्भिरिव वह्नय: ॥ १७ ॥
ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਯੌਵਨ-ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ, ਸ਼੍ਯਾਮਾ-ਲੱਛਣ ਯੁਕਤ, ਨਿਰਮਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀਆਂ ਜਵਾਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 18
सुरस्त्रीकेशविभ्रष्टनवसौगन्धिकस्रजाम् । यत्रामोदमुपादाय मार्ग आवाति मारुत: ॥ १८ ॥
ਉੱਥੇ ਦੇਵ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਝੜੀਆਂ ਨਵੀਂ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲੈ ਕੇ ਹਵਾ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਗਦੀ ਸੀ।
Verse 19
हेमजालाक्षनिर्गच्छद्धूमेनागुरुगन्धिना । पाण्डुरेण प्रतिच्छन्नमार्गे यान्ति सुरप्रिया: ॥ १९ ॥
ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਾਲੀਆਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਚਿੱਟੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ (ਸੁਰਪ੍ਰਿਆਵਾਂ) ਤੁਰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 20
मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभि- र्नानापताकावलभीभिरावृताम् । शिखण्डिपारावतभृङ्गनादितां वैमानिकस्त्रीकलगीतमङ्गलाम् ॥ २० ॥
ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਛੱਜਿਆਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਹਿਰ ਢੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਦੇ ਗੁੰਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਤੀ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੋਰਾਂ, ਕਬੂਤਰਾਂ ਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਰਹਿੰਦੀ, ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਿਮਾਨ ਮੰਗਲ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਉੱਡਦੇ ਸਨ।
Verse 21
मृदङ्गशङ्खानकदुन्दुभिस्वनै: सतालवीणामुरजेष्टवेणुभि: । नृत्यै: सवाद्यैरुपदेवगीतकै- र्मनोरमां स्वप्रभया जितप्रभाम् ॥ २१ ॥
ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਸ਼ੰਖ, ਆਨਕ, ਦੁੰਦੁਭੀ, ਤਾਲ, ਵੀਣਾ, ਮੁਰਜ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਂਸਰੀ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਨਾਚ ਤੇ ਵਾਜੇ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੇ, ਗੰਧਰਵ ਗਾਂਦੇ; ਇੰਦਰਪੁਰੀ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸ਼ੋਭਾ ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾ ਦੇਵੇ।
Verse 22
यां न व्रजन्त्यधर्मिष्ठा: खला भूतद्रुह: शठा: । मानिन: कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत् ॥ २२ ॥
ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮੀ, ਦੁਸ਼ਟ, ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਝੂਠੇ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਕਾਮੀ ਜਾਂ ਲੋਭੀ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਦਾਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ।
Verse 23
तां देवधानीं स वरूथिनीपति- र्बहि: समन्ताद् रुरुधे पृतन्यया । आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं दध्मौ प्रयुञ्जन्भयमिन्द्रयोषिताम् ॥ २३ ॥
ਅਣਗਿਣਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੀ ਇਸ ਦੇਵ-ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਮਹਾਨਾਦੀ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਛਾ ਗਿਆ।
Verse 24
मघवांस्तमभिप्रेत्य बले: परममुद्यमम् । सर्वदेवगणोपेतो गुरुमेतदुवाच ह ॥ २४ ॥
ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਅਥਾਹ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਮਘਵਾ ਇੰਦਰ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 25
भगवन्नुद्यमो भूयान्बलेर्न: पूर्ववैरिण: । अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत्तेजसोर्जित: ॥ २५ ॥
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵੈਰੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਐਨਾ ਅਦਭੁਤ ਬਲ ਤੇ ਤੇਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੀਏ।
Verse 26
नैनं कश्चित् कुतो वापि प्रतिव्योढुमधीश्वर: । पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश । दहन्निव दिशो दृग्भि: संवर्ताग्निरिवोत्थित: ॥ २६ ॥
ਬਲੀ ਦੀ ਇਸ ਫੌਜੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜੀਭ ਨਾਲ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਾਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਉਹ ਸੰਵਰਤਕ ਪ੍ਰਲਯ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 27
ब्रूहि कारणमेतस्य दुर्धर्षत्वस्य मद्रिपो: । ओज: सहो बलं तेजो यत एतत्समुद्यम: ॥ २७ ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਇਹ ਅਜਿੱਤਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਓਜ, ਹੌਸਲਾ, ਬਲ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਇਹ ਜਿੱਤ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ?
Verse 28
श्रीगुरुरुवाच जानामि मघवञ्छत्रोरुन्नतेरस्य कारणम् । शिष्यायोपभृतं तेजो भृगुभिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ २८ ॥
ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਘਵਨ (ਇੰਦਰ), ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੇਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਬੈਠੇ ਹਨ।
Verse 29
ओजस्विनं बलिं जेतुं न समर्थोऽस्ति कश्चन । भवद्विधो भवान्वापि वर्जयित्वेश्वरं हरिम् । विजेष्यति न कोऽप्येनं ब्रह्मतेज:समेधितम् । नास्य शक्त: पुर: स्थातुं कृतान्तस्य यथा जना: ॥ २९ ॥
ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਲੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਆਪ ਵੀ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਰਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਯਮਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੁਣ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
Verse 30
तस्मान्निलयमुत्सृज्य यूयं सर्वे त्रिविष्टपम् । यात कालं प्रतीक्षन्तो यत: शत्रोर्विपर्यय: ॥ ३० ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲੇ ਜਾਓ; ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਉਲਟਣ ਤੱਕ ਸਮਾਂ ਉਡੀਕੋ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖ ਨਾ ਸਕਣ।
Verse 31
एष विप्रबलोदर्क: सम्प्रत्यूर्जितविक्रम: । तेषामेवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति ॥ ३१ ॥
ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 32
एवं सुमन्त्रितार्थास्ते गुरुणार्थानुदर्शिना । हित्वा त्रिविष्टपं जग्मुर्गीर्वाणा: कामरूपिण: ॥ ३२ ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਦਿੱਸੇ ਚਾਰੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਿਖਰ ਗਏ।
Verse 33
देवेष्वथ निलीनेषु बलिर्वैरोचन: पुरीम् । देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम् ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਲੁਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸਵਰਗਧਾਨੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 34
तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगव: शिष्यवत्सला: । शतेन हयमेधानामनुव्रतमयाजयन् ॥ ३४ ॥
ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਧੀ-ਵ੍ਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਵਾਏ।
Verse 35
ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुताम् । कीर्तिं दिक्षु वितन्वान: स रेज उडुराडिव ॥ ३५ ॥
ਉਹਨਾਂ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਦ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਦਿੱਪੇ।
Verse 36
बुभुजे च श्रियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम् । कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामना: ॥ ३६ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸੰਪਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਜ-ਸੁਖ ਭੋਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Frequently Asked Questions
Because Bali’s strength was amplified by brāhmaṇical benedictions (brahma-tejas) obtained through regulated yajña and guru-service; such consecrated power is not easily countered by mere military force. Bṛhaspati’s counsel protects the devas (poṣaṇa) while awaiting divine intervention, since only the Supreme Lord can ultimately subdue Bali without violating the deeper order sustained by brāhmaṇical sanction.
After being revived and accepting Śukrācārya as guru, Bali serves with faith and undergoes purification rites. The Bhṛgu brāhmaṇas engage him in the Viśvajit yajña, from which celestial weapons and royal insignia appear. This ritual empowerment—combined with guru-kr̥pā and brāhmaṇical favor—produces extraordinary influence described as brahma-tejas, enabling him to overtake Indra’s realm.
Indrapurī is portrayed as architecturally perfect and morally guarded—entry is barred to the sinful, envious, violent, and greedy—indicating that heavenly enjoyment is linked to merit and regulated virtue. Its splendor heightens the narrative contrast: even such a refined realm becomes vulnerable when cosmic administration is disrupted, preparing the reader to see why the Lord’s intervention (via Vāmana) is required to restore balance.
Both, in complementary roles. Śukrācārya revives Bali, accepts him as disciple, and provides guidance and symbols (such as the conch and chariot), while the Bhṛgu brāhmaṇas, pleased with Bali, ritually empower him through purification and the Viśvajit yajña, culminating in the manifestation of divine armaments and the rise of brahma-tejas.