Adhyaya 13
The Future Manus and the Avatāras in Their Manvantaras
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ (ਵੈਵਸ੍ਵਤ) ਮਨੁ ਸੱਤਵਾਂ ਮਨੁ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੁੱਖ ਦੇਵ-ਗਣ, ਇੰਦਰ ਪੁਰੰਦਰ, ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ-ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਭਗਵਾਨ ਵਾਮਨ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸੰਜ्ञਾ, ਛਾਇਆ ਅਤੇ ਵਡਵਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅੱਠਵੇਂ ਮਨੁ ਸਾਵਰਣੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਅੱਠਵੇਂ ਤੋਂ ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਤੱਕ ਹਰ ਭਵਿੱਖੀ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਯੁਗ ਦਾ ਇੰਦਰ, ਦੇਵ ਸਮੁਦਾਇ, ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਸਥਿਰਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਸ਼/ਪੂਰਨ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਭਵਿੱਖ-ਕਥਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਵਭੌਮ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜ-ਵੰਡ ਹੋਣ ਤੇ ਇੰਦਰ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਇੱਕ ਕਲਪ, ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ, ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਮਨ–ਬਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣਿਕ ਮਹਾਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच मनुर्विवस्वत: पुत्र: श्राद्धदेव इति श्रुत: । सप्तमो वर्तमानो यस्तदपत्यानि मे शृणु ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਿਵਸਵਾਨ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ‘ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸੱਤਵਾਂ ਮਨੂ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।
Verse 2
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇක්ෂਵਾਕੁ, ਨਭਗ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ ਅਤੇ ਨਾਭਾਗ ਹਨ। ਸੱਤਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ‘ਦਿਸ਼ਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਸੁਮਾਨ’ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇක්ෂਵਾਕੁ, ਨਭਗ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਸ਼ਰਿਆਤੀ, ਨਰਿਸ਼ਯੰਤ ਅਤੇ ਨਾਭਾਗ ਹਨ। ਸੱਤਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ‘ਦਿਸ਼ਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਤਰੂਸ਼ ਅਤੇ ਪૃਸ਼ਧ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਸੁਮਾਨ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणा: । अश्विनावृभवो राजन्निन्द्रस्तेषां पुरन्दर: ॥ ४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਮਰੁਦ੍ਗਣ, ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਰਿਭੂ—ਇਹ ਦੇਵਗਣ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਇੰਦਰ ‘ਪੁਰੰਦਰ’ ਹੈ।
Verse 5
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतम: । जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षय: स्मृता: ॥ ५ ॥
ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਗੌਤਮ, ਜਮਦਗ੍ਨਿ ਅਤੇ ਭਰਦ੍ਵਾਜ—ਇਹੀ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाददितेरभूत् । आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक् ॥ ६ ॥
ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਵਾਮਨ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 7
सङ्क्षेपतो मयोक्तानि सप्तमन्वन्तराणि ते । भविष्याण्यथ वक्ष्यामि विष्णो: शक्त्यान्वितानि च ॥ ७ ॥
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ਼ਕਤਿ-ਅਵਤਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 8
विवस्वतश्च द्वे जाये विश्वकर्मसुते उभे । संज्ञा छाया च राजेन्द्र ये प्रागभिहिते तव ॥ ८ ॥
ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ—ਸੰਜ्ञਾ ਅਤੇ ਛਾਇਆ—ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ; ਇਹ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।
Verse 9
तृतीयां वडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रय: । यमो यमी श्राद्धदेवश्छायायाश्च सुताञ्छृणु ॥ ९ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਤੀਜੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਵਡਵਾ ਦਾ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਜ्ञਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ—ਯਮ, ਯਮੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ—ਸਨ। ਹੁਣ ਛਾਇਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਣ।
Verse 10
सावर्णिस्तपती कन्या भार्या संवरणस्य या । शनैश्चरस्तृतीयोऽभूदश्विनौ वडवात्मजौ ॥ १० ॥
ਛਾਇਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਾਵਰਣੀ ਅਤੇ ਧੀ ਤਪਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸੰਵਰਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਛਾਇਆ ਦਾ ਤੀਜਾ ਬੱਚਾ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ (ਸ਼ਨੀ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਵਡਵਾ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਕੁਮਾਰ—ਜਨਮੇ।
Verse 11
अष्टमेऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनु: । निर्मोकविरजस्काद्या: सावर्णितनया नृप ॥ ११ ॥
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜਦੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਵੇਗਾ, ਤਦ ਸਾਵਰਣੀ ਮਨੁ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮੋਕ ਅਤੇ ਵਿਰਜਸਕ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 12
तत्र देवा: सुतपसो विरजा अमृतप्रभा: । तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति ॥ १२ ॥
ਅੱਠਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੇਵਗਣ ਸੁਤਪਸ, ਵਿਰਜ ਅਤੇ ਅਮ੍ਰਿਤਪ੍ਰਭ ਹੋਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਵਿਰੋਚਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 13
दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे य: पदत्रयम् । राद्धमिन्द्रपदं हित्वा तत: सिद्धिमवाप्स्यति ॥ १३ ॥
ਜਿਸ ਨੇ ਯਾਚਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਇੰਦਰ-ਪਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ (ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਕੇ); ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਤੇ ਸਰਵ-ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾਏਗਾ।
Verse 14
योऽसौ भगवता बद्ध: प्रीतेन सुतले पुन: । निवेशितोऽधिके स्वर्गादधुनास्ते स्वराडिव ॥ १४ ॥
ਜਿਸ ਬਲੀ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਵਾਲੇ ਸੁਤਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ। ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਸਵਰਾਟ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਸੁਖੀ ਹੈ।
Verse 15
गालवो दीप्तिमान्रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यशृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਠਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗਾਲਵ, ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ, ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਭਗਵਾਨ ਬਾਦਰਾਯਣ ਵਿਆਸ—ਨਾਰਾਇਣ ਅਵਤਾਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 16
गालवो दीप्तिमान्रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यशृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਠਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗਾਲਵ, ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਦ੍ਰੋਣ-ਪੁੱਤਰ ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ, ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਭਗਵਾਨ ਬਾਦਰਾਯਣ ਵਿਆਸ—ਨਾਰਾਇਣ ਅਵਤਾਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 17
देवगुह्यात्सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभु: । स्थानं पुरन्दराद्धृत्वा बलये दास्यतीश्वर: ॥ १७ ॥
ਅੱਠਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਭਗਵਾਨ ਸਾਰਵਭੌਮ ਦੇਵਗੁਹ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ) ਤੋਂ ਰਾਜ ਛੀਨ ਕੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 18
नवमो दक्षसावर्णिर्मनुर्वरुणसम्भव: । भूतकेतुर्दीप्तकेतुरित्याद्यास्तत्सुता नृप ॥ १८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨੌਵਾਂ ਮਨੁ ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਦਕਸ਼-ਸਾਵਰਣੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਤਕੇਤੁ ਅਤੇ ਦੀਪਤਕੇਤੁ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 19
पारामरीचिगर्भाद्या देवा इन्द्रोऽद्भुत: स्मृत: । द्युतिमत्प्रमुखास्तत्र भविष्यन्त्यृषयस्तत: ॥ १९ ॥
ਨੌਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਅਤੇ ਮਰੀਚਿਗਰਭ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਹੋਣਗੇ। ਸਵਰਗ ਦਾ ਇੰਦਰ ‘ਅਦਭੁਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 20
आयुष्मतोऽम्बुधारायामृषभो भगवत्कला । भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यतेऽद्भुत: ॥ २० ॥
ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਅੰਬੁਧਾਰਾ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅੰਸ਼-ਕਲਾ ਰਿਸ਼ਭਦੇਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ‘ਅਦਭੁਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੰਦਰ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਭੋਗੇਗਾ।
Verse 21
दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो मनु: । तत्सुता भूरिषेणाद्या हविष्मत्प्रमुखा द्विजा: ॥ २१ ॥
ਦਸਵਾਂ ਮਨੁ ਉਪਸ਼ਲੋਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਾਵਰਣੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੂਰੀਸ਼ੇਣ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੋਣਗੇ।
Verse 22
हविष्मान्सुकृत: सत्यो जयो मूर्तिस्तदा द्विजा: । सुवासनविरुद्धाद्या देवा: शम्भु: सुरेश्वर: ॥ २२ ॥
ਹਵਿਸ਼ਮਾਨ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ, ਸਤ੍ਯ, ਜਯ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਆਦਿ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ। ਸੁਵਾਸਨ ਅਤੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ—ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ੰਭੂ—ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 23
विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भो: सख्यं करिष्यति । जात: स्वांशेन भगवान्गृहे विश्वसृजो विभु: ॥ २३ ॥
ਵਿਸੂਚੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਵਾਂਸ਼ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਅਵਤਾਰ ਵਿਸ਼ਵਸ੍ਰਜ ਦੇ ਘਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰੇਗਾ।
Verse 24
मनुर्वै धर्मसावर्णिरेकादशम आत्मवान् । अनागतास्तत्सुताश्च सत्यधर्मादयो दश ॥ २४ ॥
ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਮਨੂ ਧਰਮ-ਸਾਵਰਣੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁਣ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਸਤ੍ਯਧਰਮ ਆਦਿ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ।
Verse 25
विहङ्गमा: कामगमा निर्वाणरुचय: सुरा: । इन्द्रश्च वैधृतस्तेषामृषयश्चारुणादय: ॥ २५ ॥
ਵਿਹੰਗਮ, ਕਾਮਗਮ, ਨਿਰਵਾਣਰੁਚਿ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਹੋਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਵੈਧ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ ਆਦਿ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਗੇ।
Verse 26
आर्यकस्य सुतस्तत्र धर्मसेतुरिति स्मृत: । वैधृतायां हरेरंशस्त्रिलोकीं धारयिष्यति ॥ २६ ॥
ਉੱਥੇ ਆਰ੍ਯਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮਸੇਤੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਆਰ੍ਯਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੈਧ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਹਰਿ ਦਾ ਅੰਸ਼ਾਵਤਾਰ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏਗਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ।
Verse 27
भविता रुद्रसावर्णी राजन्द्वादशमो मनु: । देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठादय: सुता: ॥ २७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਮਨੂ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਾਵਰਣੀ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਵਾਨ, ਉਪਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 28
ऋतधामा च तत्रेन्द्रो देवाश्च हरितादय: । ऋषयश्च तपोमूर्तिस्तपस्व्याग्नीध्रकादय: ॥ २८ ॥
ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਰਿਤਧਾਮਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਤ ਆਦਿ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਗੇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਪੋਮੂਰਤੀ, ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਆਗਨੀਧ੍ਰਕ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 29
स्वधामाख्यो हरेरंश: साधयिष्यति तन्मनो: । अन्तरं सत्यसहस: सुनृताया: सुतो विभु: ॥ २९ ॥
ਸੁਨ੍ਰਿਤਾ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਸਹਾ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਸ੍ਵਧਾਮਾ ਜਨਮੇਗਾ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਉਹੀ ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਰਾਜ-ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲੇਗਾ।
Verse 30
मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् । चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजा: ॥ ३० ॥
ਤੇਰਹਵਾਂ ਮਨੂ ਦੇਵ-ਸਾਵਰਣੀ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ ਅਤੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 31
देवा: सुकर्मसुत्रामसंज्ञा इन्द्रो दिवस्पति: । निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्त्यृषयस्तदा ॥ ३१ ॥
ਤੇਰਹਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਕਰਮਾ ਅਤੇ ਸੁਤ੍ਰਾਮਾ ਨਾਮ ਦੇ ਗਣ ਹੋਣਗੇ, ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦਿਵਸਪਤੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮੋਕ ਤੇ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 32
देवहोत्रस्य तनय उपहर्ता दिवस्पते: । योगेश्वरो हरेरंशो बृहत्यां सम्भविष्यति ॥ ३२ ॥
ਦੇਵਹੋਤ੍ਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਯੋਗੇਸ਼ਵਰ’ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਬਣੇਗਾ ਅਤੇ ਦਿਵਸਪਤੀ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇਗਾ।
Verse 33
मनुर्वा इन्द्रसावर्णिश्चतुर्दशम एष्यति । उरुगम्भीरबुधाद्या इन्द्रसावर्णिवीर्यजा: ॥ ३३ ॥
ਚੌਦਵਾਂ ਮਨੂ ਇੰਦਰ-ਸਾਵਰਣੀ ਨਾਮ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਰੂ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਆਦਿ ਹੋਣਗੇ।
Verse 34
पवित्राश्चाक्षुषा देवा: शुचिरिन्द्रो भविष्यति । अग्निर्बाहु: शुचि: शुद्धो मागधाद्यास्तपस्विन: ॥ ३४ ॥
ਪਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ ਇੰਦਰ ਬਣੇਗਾ। ਅਗਨੀ, ਬਾਹੁ, ਸ਼ੁਚਿ, ਸ਼ੁੱਧ, ਮਾਗਧ ਆਦਿ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ।
Verse 35
सत्रायणस्य तनयो बृहद्भानुस्तदा हरि: । वितानायां महाराज क्रियातन्तून्वितायिता ॥ ३५ ॥
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ! ਚੌਦਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਤ੍ਰਾਯਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਵਿਟਾਨਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ। ਉਹ ‘ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਨਗੇ।
Verse 36
राजंश्चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते । प्रोक्तान्येभिर्मित: कल्पो युगसाहस्रपर्यय: ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਸਮਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਕਲਪ’ ਅਰਥਾਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter lists ten sons of the seventh Manu (Śrāddhadeva Vaivasvata), headed by Ikṣvāku, along with Nabhaga, Dhṛṣṭa, Śaryāti, Nariṣyanta, Nābhāga, Diṣṭa, Tarūṣa, Pṛṣadhra, and Vasumān. This serves vaṁśa (dynastic) mapping, especially for royal lineages central to Purāṇic history.
Because the Lord personally protected and established Bali in Sutala—depicted as more opulent than Svarga—after binding him with affection. The theological point is that proximity to the Lord’s favor and protection outweighs positional prestige; divine guardianship makes Bali’s ‘defeat’ a superior condition.
It concludes that the combined duration of the fourteen Manus’ reigns equals one thousand yuga cycles, termed a kalpa—one day of Brahmā. This is the Bhāgavata’s macro-chronological frame for organizing manvantara histories and avatāra descents.
The chapter states that in the eighth manvantara the Lord will appear as Sārvabhauma, born of Devaguhya and Sarasvatī. He will take the kingdom from Purandara (Indra) and give it to Bali Mahārāja, aligning sovereignty with the Lord’s devotional purpose and karmic-ethical order.