Adhyaya 11
Indra Slays Namuci—The Limits of Power and the Triumph of Divine Strategy
ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਮੁੜ ਜੀ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਲਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਇੰਦਰ ਬਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਲੀ ਧੀਰ ਤੱਤਵ-ਬੋਧ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਗਿਆਨੀ ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ। ਯੁੱਧ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਬਲੀ ਇੰਦਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਵਿਚ ਆਇਆ ਜੰਭਾਸੁਰ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਮੁਚੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਪਾਕ ਅਦਭੁਤ ਤੀਰ-ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇੰਦਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਬਲ ਤੇ ਪਾਕ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਮੁਚੀ ਅਵਧ੍ਯ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ—ਵਜ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਉਸ ਦਾ ਵਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ‘ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਗੀਲੇ’ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਮਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇੰਦਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਫੇਨ (ਝੱਗ) ਨੂੰ ਨਾ ਸੁੱਕਾ ਨਾ ਗੀਲਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨਮੁਚੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਭੇਜ ਕੇ ਹੋਰ ਸੰਹਾਰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬਚੇ ਅਸੁਰ ਬਲੀ ਨੂੰ ਅਸ਼ਟਗਿਰੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਚਾਰਯ ਸੰਜੀਵਨੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਬਲੀ ਬਿਨਾ ਸ਼ੋਕ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਗਤੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथो सुरा: प्रत्युपलब्धचेतस: परस्य पुंस: परयानुकम्पया । जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादय- स्तांस्तान्रणे यैरभिसंहता: पुरा ॥ १ ॥
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਫਿਰ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਦੀ ਅਤਿ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮੁੜ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਬਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਜੀ ਉਠੇ। ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਕੜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਟਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।
Verse 2
वैरोचनाय संरब्धो भगवान्पाकशासन: । उदयच्छद् यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशु: ॥ २ ॥
ਜਦੋਂ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਵਜ੍ਰ ਚੁੱਕਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਖਸ਼ 'ਹਾਏ! ਹਾਏ!' ਕਰਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 3
वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुर:स्थितम् । मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे ॥ ३ ॥
ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਫੜੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਝਿੜਕਦਿਆਂ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 4
नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान् नो जिगीषसि । जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नटो हरति तद्धनम् ॥ ४ ॥
ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਓ ਮੂਰਖ! ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜਾਦੂਗਰ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਠੱਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਦਕਿ ਅਸੀਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਾਂ।
Verse 5
आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् । तान्दस्यून्विधुनोम्यज्ञान्पूर्वस्माच्च पदादध: ॥ ५ ॥
ਜਿਹੜੇ ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉੱਪਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 6
सोऽहं दुर्मायिनस्तेऽद्य वज्रेण शतपर्वणा । शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभि: सह ॥ ६ ॥
ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੌ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਤੂੰ ਮਾਇਆਵੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ।
Verse 7
श्रीबलिरुवाच सङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् । कीर्तिर्जयोऽजयो मृत्यु: सर्वेषां स्युरनुक्रमात् ॥ ७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਬੋਲੇ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਭ ਕਾਲ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਭ ਨੂੰ ਕੀਰਤੀ, ਜਿੱਤ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 8
तदिदं कालरशनं जगत् पश्यन्ति सूरय: । न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिता: ॥ ८ ॥
ਕਾਲ ਦੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਚਾਲ ਜੋ ਸੱਚ-ਜਾਣੂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਦੁਖੀ; ਇਸ ਲਈ ਜਿੱਤ ‘ਤੇ ਝੂਮਣ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਅਲਪ-ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ।
Verse 9
न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् । गिरो व: साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडना: ॥ ९ ॥
ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਕੀਰਤੀ ਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਦੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ‘ਤੇ ਸੰਤ ਜਨ ਤਰਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬੋਲ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
Verse 10
श्रीशुक उवाच इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दन: । आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराहतं पुन: ॥ १० ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੱਖੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰਰਾਜ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਡਾਂਟ ਕੇ, ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਦਣ ਵਾਲੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚੇ ਨਾਰਾਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰ ‘ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਡ਼ਿਆ।
Verse 11
एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना । नामृष्यत् तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विप: ॥ ११ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਵੈਰੀ ਵੱਲੋਂ ਤਾਣਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਆਖੇਪ ਨੂੰ ਬੁਰਾ ਨਾ ਮੰਨਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਅੰਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਹਾਥੀ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 12
प्राहरत् कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दन: । सयानो न्यपतद् भूमौ छिन्नपक्ष इवाचल: ॥ १२ ॥
ਤਦ ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ ਇੰਦਰ ਨੇ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਅਚੂਕ ਵਜ੍ਰ ਛੱਡਿਆ। ਬਲੀ ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਐਸੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪੱਖ ਕੱਟਿਆ ਪਹਾੜ।
Verse 13
सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसख: सुहृत् । अभ्ययात् सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन् ॥ १३ ॥
ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਬਲੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਲੀ ਦਾ ਸਾਥੀ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਜੰਭਾਸੁਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਮਿੱਤਰ ਲਈ ਵੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਸਤੇ।
Verse 14
स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा । जत्रावताडयच्छक्रं गजं च सुमहाबल: ॥ १४ ॥
ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਮਹਾਬਲੀ ਜੰਭਾਸੁਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਗਦਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਿਆ।
Verse 15
गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गज: । जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ ॥ १५ ॥
ਜੰਭਾਸੁਰ ਦੀ ਗਦਾ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਦਾ ਹਾਥੀ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਤੇ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਘੁੱਟਣਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਪਰਮ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 16
ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृत: । आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभु: ॥ १६ ॥
ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੰਦਰ ਦਾ ਰਥ ਲਿਆ ਆਇਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਹਾਥੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
Verse 17
तस्य तत् पूजयन् कर्म यन्तुर्दानवसत्तम: । शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे ॥ १७ ॥
ਮਾਤਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਰਾਹਨਾ ਕਰਦਾ ਦੈਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਜੰਭਾਸੁਰ ਮੁਸਕਰਾਇਆ; ਪਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜਲਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਮਾਤਲੀ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 18
सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलि: । इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिर: ॥ १८ ॥
ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸਹਿਣਯ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਮਾਤਲੀ ਨੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿ ਲਿਆ। ਪਰ ਇੰਦਰ ਜੰਭਾਸੁਰ ਉੱਤੇ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादृषे: । नमुचिश्च बल: पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विता: ॥ १९ ॥
ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਜੰਭਾਸੁਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਗੇ—ਨਮੁਚੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਪਾਕ—ਵੱਡੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 20
वचोभि: परुषैरिन्द्रमर्दयन्तोऽस्य मर्मसु । शरैरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम् ॥ २० ॥
ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਤਾਣੇ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੈਤ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
हरीन्दशशतान्याजौ हर्यश्वस्य बल: शरै: । तावद्भिरर्दयामास युगपल्लघुहस्तवान् ॥ २१ ॥
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਫੁਰਤੀਲੇ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਬਲ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਹਰੀ-ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਵਿੰਨ੍ਹ ਕੇ ਬਹੁਤ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् । सकृत्सन्धानमोक्षेण तदद्भुतमभूद् रणे ॥ २२ ॥
ਪਾਕ ਨਾਮ ਦੇ ਅਸੁਰ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਦੋ ਸੌ ਤੀਰ ਇਕੱਠੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਇਕੋ ਵਾਰ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਰਥ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਮਾਤਲੀ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ। ਰਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਬ ਸੀ।
Verse 23
नमुचि: पञ्चदशभि: स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभि: । आहत्य व्यनदत्सङ्ख्ये सतोय इव तोयद: ॥ २३ ॥
ਫਿਰ ਨਮੁਚੀ ਨਾਮ ਦੇ ਅਸੁਰ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮਹਾ-ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਕ੍ਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੱਜਿਆ।
Verse 24
सर्वत: शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् । छादयामासुरसुरा: प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदा: ॥ २४ ॥
ਹੋਰ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਰਖਾ ਕਰਕੇ ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशुर्देवगणा: सहानुगा: । अनायका: शत्रुबलेन निर्जिता वणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे ॥ २५ ॥
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ ਦੇਵਗਣ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਚੀਖ ਪਏ। ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਬਲ ਨਾਲ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਾਇਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਟੁੱਟੀ ਨੌਕਾ ਵਾਲੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 26
ततस्तुराषाडिषुबद्धपञ्जराद् विनिर्गत: साश्वरथध्वजाग्रणी: । बभौ दिश: खं पृथिवीं च रोचयन् स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये ॥ २६ ॥
ਤਦੋਂ ਇੰਦਰ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਬਣੇ ਪਿੰਜਰੇ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਬਾਹਰ ਆਇਆ। ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥ, ਧੁੱਜਾ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ।
Verse 27
निरीक्ष्य पृतनां देव: परैरभ्यर्दितां रणे । उदयच्छद् रिपुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा ॥ २७ ॥
ਜਦੋਂ ਵਜਰਾਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਬਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਵਜਰਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
Verse 28
स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयो: । ज्ञातीनां पश्यतां राजञ्जहार जनयन्भयम् ॥ २८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਜਰਾ ਨਾਲ ਬਲ ਅਤੇ ਪਾਕ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਾਉਣਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
नमुचिस्तद्वधं दृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वित: । जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम् ॥ २९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਨਮੂਚੀ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਰਾਖਸ਼ ਨੇ ਬਲ ਅਤੇ ਪਾਕ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰਲਾਪ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 30
अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् । प्रगृह्याभ्यद्रवत् क्रुद्धो हतोऽसीति वितर्जयन् । प्राहिणोद् देवराजाय निनदन् मृगराडिव ॥ ३० ॥
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਖਸ਼ ਨਮੂਚੀ ਨੇ ਇੱਕ ਸਟੀਲ ਦਾ ਬਰਛਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਜੋ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚੀਕਿਆ, 'ਹੁਣ ਤੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ!' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਨਮੂਚੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
तदापतद् गगनतले महाजवंविचिच्छिदे हरिरिषुभि: सहस्रधा । तमाहनन्नृप कुलिशेन कन्धरेरुषान्वितस्त्रिदशपति: शिरो हरन् ॥ ३१ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਨੇ ਇਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਰਛੇ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਨਮੂਚੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਜਰਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 32
न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितो बिभेद य: सुरपतिनौजसेरित: । तदद्भुतं परमतिवीर्यवृत्रभित् तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा ॥ ३२ ॥
ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਬਲ ਨਾਲ ਨਮੁਚੀ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ ਸੁੱਟਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਤੱਕ ਵੀ ਨਾ ਭੇਦ ਸਕਿਆ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਜ੍ਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਨਮੁਚੀ ਦੀ ਗਰਦਨ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਰਤਾ ਭਰ ਨਾ ਜਖ਼ਮੀ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 33
तस्मादिन्द्रोऽबिभेच्छत्रोर्वज्र: प्रतिहतो यत: । किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम् ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵਜ੍ਰ ਸ਼ਤਰੂ ਤੋਂ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—ਕੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੈਵੀ ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ?
Verse 34
येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेद: प्रजात्यये । कृतो निविशतां भारै: पतत्त्रै: पततां भुवि ॥ ३४ ॥
ਇੰਦਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਅਤੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 35
तप:सारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटित: । अन्ये चापि बलोपेता: सर्वास्त्रैरक्षतत्वच: ॥ ३५ ॥
ਇਸੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਤਵਸ਼ਟਾ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਸਾਰ-ਰੂਪ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੂਰਮੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਸਭ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਖੰਡ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਇਸੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 36
सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तोऽसुरेऽल्पके । नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजोऽप्यकारणम् ॥ ३६ ॥
ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹੀ ਵਜ੍ਰ ਇੱਕ ਨਗਣ ਅਸੁਰ ਉੱਤੇ ਛੱਡਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਧਾਰਣ ਡੰਡੇ ਵਾਂਗ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਧਾਰਾਂਗਾ।
Verse 37
इति शक्रं विषीदन्तमाह वागशरीरिणी । नायं शुष्कैरथो नार्द्रैर्वधमर्हति दानव: ॥ ३७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਭਿਆਨਕ ਬਾਣੀ ਆਈ—“ਇਹ ਦਾਨਵ ਨਮੁਚਿ ਨਾ ਸੁੱਕੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਮਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਗਿੱਲੀ ਨਾਲ।”
Verse 38
मयास्मै यद् वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्रशुष्कयो: । अतोऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन् रिपो: ॥ ३८ ॥
ਉਹ ਬਾਣੀ ਫਿਰ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਮਘਵਨ ਇੰਦਰ! ਮੈਂ ਇਸ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁੱਕੇ ਜਾਂ ਗਿੱਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ; ਇਸ ਲਈ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੋਰ ਉਪਾਅ ਸੋਚ।”
Verse 39
तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान्सुसमाहित: । ध्यायन् फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम् ॥ ३९ ॥
ਉਹ ਦੈਵੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਮਘਵਾਨ ਇੰਦਰ ਬਹੁਤ ਏਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਪਾਅ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਝੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜੋ ਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿੱਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਸੁੱਕੀ; ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
Verse 40
न शुष्केण न चार्द्रेण जहार नमुचे: शिर: । तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन्विभुम् ॥ ४० ॥
ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਨਾ ਸੁੱਕੇ ਨਾਲ, ਨਾ ਗਿੱਲੇ ਨਾਲ, ਸਗੋਂ ਝੱਗ ਨਾਲ ਹੀ ਨਮੁਚੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਮੁਨੀਗਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 41
गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू । देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥
ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਅਤੇ ਪਰਾਵਸੁ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵੱਜੇ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਲਾਸ ਨਾਲ ਨੱਚਣ ਲੱਗੀਆਂ।
Verse 42
अन्येऽप्येवं प्रतिद्वन्द्वान्वाय्वग्निवरुणादय: । सूदयामासुरसुरान् मृगान्केसरिणो यथा ॥ ४२ ॥
ਵਾਯੂ, ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ ਆਦਿ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਹਰਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 43
ब्रह्मणा प्रेषितो देवान्देवर्षिर्नारदो नृप । वारयामास विबुधान्दृष्ट्वा दानवसङ्क्षयम् ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਦੈਤਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ; ਨਾਰਦ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਲੜਾਈ ਰੁਕਵਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 44
श्रीनारद उवाच भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयै: । श्रिया समेधिता: सर्व उपारमत विग्रहात् ॥ ४४ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਭੁਜਾ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਝਗੜਾ ਛੱਡ ਦਿਓ।
Verse 45
श्रीशुक उवाच संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वच: । उपगीयमानानुचरैर्ययु: सर्वे त्रिविष्टपम् ॥ ४५ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਉਤਾਵਲਾਪਨ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਵਿਚ ਉਹ ਸਭ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 46
येऽवशिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते । बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन् ॥ ४६ ॥
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੈਤ ਬਚੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬਲੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅਸਤਗਿਰਿ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 47
तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानशिरोधरान् । उशना जीवयामास संजीवन्या स्वविद्यया ॥ ४७ ॥
ਉੱਥੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੈਤ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਸਿਰ, ਧੜ ਅਤੇ ਅੰਗ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ‘ਸੰਜੀਵਨੀ’ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 48
बलिश्चोशनसा स्पृष्ट: प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृति: । पराजितोऽपि नाखिद्यल्लोकतत्त्वविचक्षण: ॥ ४८ ॥
ਸ਼ੁਕਰਾਚਾਰਯ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਬਲੀ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਦਸ਼ਤ ਮੁੜ ਆ ਗਈ। ਲੋਕ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Namuci was protected by a boon that he would not be killed by anything “dry or moist.” The vajra, though famed for killing Vṛtrāsura and other invulnerable beings, is still subordinate to the higher law created by boons, karma, and divine sanction. The episode teaches that raw power is constrained by providence and by the precise terms of destiny.
After an ākāśa-vāṇī disclosed the condition of Namuci’s boon, Indra meditated and realized that foam is neither dry nor moist; using foam as a weapon, he severed Namuci’s head. Symbolically, victory comes through buddhi guided by higher revelation—not merely through force—and shows that dharma can require intelligent compliance with cosmic law rather than impulsive aggression.
Bali states that all combatants are under kāla, receiving fame, victory, defeat, and death according to prescribed action (karma). Therefore, the wise do not become elated or depressed by outcomes. His critique targets Indra’s pride—assuming personal agency as the sole cause of success—presenting a Bhagavata view of humility and metaphysical realism.
Lord Brahmā, seeing the danger of total asura annihilation, sent Nārada to instruct the devas to stop. The reason is cosmic balance and dharmic restraint: even justified victory should not become uncontrolled slaughter. Nārada reminds the devas that their success came by Nārāyaṇa’s protection and Lakṣmī’s grace, not by independent might.
Śukrācārya revived dead asura soldiers who had not lost heads, trunks, or limbs by using his mantra called Saṁjīvanī. In-context, Saṁjīvanī demonstrates the asuras’ access to powerful brāhmaṇa-śakti (mantric potency) and keeps the narrative tension alive—showing that conflict persists until the Lord’s broader plan (including Bali’s later surrender to Vāmana) unfolds.