Adhyaya 1

Verse 1

श्रीराजोवाच स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुत: । यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वदस्व न: ॥ १ ॥

ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਗੁਰੂਦੇਵ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਮਨੂਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयस: । गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद श‍ृण्वताम् ॥ २ ॥

ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।

Verse 3

यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्भगवान्विश्वभावन: । कृतवान्कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा ॥ ३ ॥

ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਹੁਣ ਜੋ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਰੇਗਾ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 4

श्रीऋषिरुवाच मनवोऽस्मिन्व्यतीता: षट् कल्पे स्वायम्भुवादय: । आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भव: ॥ ४ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਵਰਤਮਾਨ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਆਦਿ ਛੇ ਮਨੂ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਮਨੁ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 5

आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनो: । धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान्पुत्रतां गत: ॥ ५ ॥

ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨੁ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ—ਆਕੂਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਹੂਤੀ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਜ್ಞਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 6

कृतं पुरा भगवत: कपिलस्यानुवर्णितम् । आख्यास्ये भगवान्यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह ॥ ६ ॥

ਹੇ ਕੁਰੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਹੂਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਕਪਿਲ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਕੂਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਯਜ्ञਪਤੀ (ਯਜ्ञ) ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 7

विरक्त: कामभोगेषु शतरूपापति: प्रभु: । विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥ ७ ॥

ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦੇ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨੁ ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 8

सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् । तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत ॥ ८ ॥

ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ੀ! ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨੁ ਸੁਨੰਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਕ ਪੈਰ ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹੋਏ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਿਹਾ।

Verse 9

मनुरुवाच येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् । यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद स: ॥ ९ ॥

ਮਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਚੇਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਸਭ ਨਿਸ਼ਚਲ ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 10

आत्मावास्यमिदं विश्वं यत् किञ्चिज्ज‍गत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृध: कस्यस्विद्धनम् ॥ १० ॥

ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲ-ਅਚਲ ਹੈ, ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਗ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਲੈ ਕੇ ਭੋਗੋ; ਕਿਸੇ ਦੇ ਧਨ ਉੱਤੇ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 11

यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति । तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥ ११ ॥

ਭਗਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਸਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੋ ਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਕਦੇ ਘਟਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ।

Verse 12

न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्व: परो नान्तरं बहि: । विश्वस्यामूनि यद् यस्माद् विश्वं च तद‍ृतं महत् ॥ १२ ॥

ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ, ਨਾ ਮੱਧ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ‘ਆਪਣਾ’ ਨਹੀਂ, ‘ਪਰਾਇਆ’ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਵੈਤ—ਆਦਿ-ਅੰਤ, ਮੇਰਾ-ਤੇਰਾ—ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਹੀ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਮਹਾਨ ਹੈ।

Verse 13

स विश्वकाय: पुरुहूत ईश: सत्य: स्वयंज्योतिरज: पुराण: । धत्तेऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥ १३ ॥

ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਜਨਮਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ। ਅਜੈ ਆਤਮ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

अथाग्रे ऋषय: कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे । ईहमानो हि पुरुष: प्रायोऽनीहां प्रपद्यते ॥ १४ ॥

ਇਸ ਲਈ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਹਿਤ ਫਲਦਾਇਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।

Verse 15

ईहते भगवानीशो न हि तत्र विसज्जते । आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम् ॥ १५ ॥

ਭਗਵਾਨ ਈਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮ-ਲਾਭ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਫਸਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਭਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦੇ।

Verse 16

तमीहमानं निरहङ्‌कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् । नृञ् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम् ॥ १६ ॥

ਮੈਂ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ-ਰਹਿਤ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਚਰਨ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਪਥ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 17

श्रीशुक उवाच इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । द‍ृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥ १७ ॥

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ-ਰੂਪ ਵੇਦ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਣ ਲਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ।

Verse 18

तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञ: सर्वगतो हरि: । यामै: परिवृतो देवैर्हत्वाशासत् त्रिविष्टपम् ॥ १८ ॥

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹਰੀ ਯਜ੍ਞਪਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਯਾਮ ਨਾਮਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਅਸੁਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ; ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਦਾ ਪਦ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ।

Verse 19

स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्ने: सुतोऽभवत् । द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजा: ॥ १९ ॥

ਅਗਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਦੂਜਾ ਮਨੂ ਬਣਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਯੁਮਤ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਰੋਚਿਸਮਤ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ।

Verse 20

तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद् देवाश्च तुषितादय: । ऊर्जस्तम्भादय: सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिन: ॥ २० ॥

ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਰੋਚਨ ਇੰਦਰ ਬਣਿਆ। ਤੁਸ਼ਿਤ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਊਰਜ, ਸਤੰਭ ਆਦਿ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ।

Verse 21

ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्‍न्यभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुत: ॥ २१ ॥

ਵੇਦਸ਼ਿਰਾ ਨਾਮ ਦਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੁਸ਼ਿਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ‘ਵਿਭੂ’ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਵ-ਅਵਤਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 22

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रता: । अन्वशिक्षन्व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिण: ॥ २२ ॥

ਵਿਭੂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਕੌਮਾਰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਧ੍ਰਿਤਵ੍ਰਤ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸੰਯਮ, ਤਪ ਆਦਿ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ।

Verse 23

तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनु: । पवन: सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥ २३ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੀਜਾ ਮਨੂ ‘ਉੱਤਮ’ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਮਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਨ, ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਸਨ।

Verse 24

वसिष्ठतनया: सप्त ऋषय: प्रमदादय: । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४ ॥

ਤੀਜੇ ਮਨੂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪ੍ਰਮਦ ਆਦਿ ਪੁੱਤਰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ। ਸਤਿਆ, ਵੇਦਸ਼੍ਰੁਤ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰ ਦੇਵਗਣ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਜਿਤ ਇੰਦਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।

Verse 25

धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान्पुरुषोत्तम: । सत्यसेन इति ख्यातो जात: सत्यव्रतै: सह ॥ २५ ॥

ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮਦੇਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੂਨ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ‘ਸਤ੍ਯਸੇਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮਕ ਦੇਵਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 26

सोऽनृतव्रतदु:शीलानसतो यक्षराक्षसान् । भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत् सत्यजित्सख: ॥ २६ ॥

ਸਤ੍ਯਸੇਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਸਤ੍ਯਜਿਤ (ਇੰਦਰ) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਝੂਠੇ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ, ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਕੁਚਾਲ ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤਗਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 27

चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामस: । पृथु: ख्यातिर्नर: केतुरित्याद्या दश तत्सुता: ॥ २७ ॥

ਤੀਜੇ ਮਨੂ ਦਾ ਭਰਾ ਉੱਤਮ ‘ਤਾਮਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਮਨੂ ਬਣਿਆ। ਤਾਮਸ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪૃਥੁ, ਖ੍ਯਾਤਿ, ਨਰ ਅਤੇ ਕੇਤੁ ਮੁੱਖ ਸਨ।

Verse 28

सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वर: । ज्योतिर्धामादय: सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८ ॥

ਤਾਮਸ ਮਨੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਤ੍ਯਕ, ਹਰਿ ਅਤੇ ਵੀਰ ਨਾਮਕ ਦੇਵਗਣ ਸਨ। ਇੰਦਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਖ ਸੀ। ਉਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ-ਧਾਮ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋਤਿਰਧਾਮ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਸਨ।

Verse 29

देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप । नष्टा: कालेन यैर्वेदा विधृता: स्वेन तेजसा ॥ २९ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਵਿਧ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਵੈਧ੍ਰਿਤਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੇਵਗਣ ਬਣੇ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਲੁਪਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵੇਦ-ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 30

तत्रापि जज्ञे भगवान्हरिण्यां हरिमेधस: । हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३० ॥

ਉਸੇ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਰਿਮੇਧਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਰিণੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ‘ਹਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਗਜੇਂਦਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਹ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ।

Verse 31

श्रीराजोवाच बादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् । हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत् ॥ ३१ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬਾਦਰਾਯਣੀ! ਅਸੀਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗ੍ਰਾਹ ਵੱਲੋਂ ਫੜੇ ਗਏ ਉਸ ਗਜਪਤੀ ਨੂੰ ਹਰੀ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਛੁਡਾਇਆ।

Verse 32

तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् । यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान्गीयते हरि: ॥ ३२ ॥

ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਉੱਤਮਸ਼ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਥਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਧੰਨ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 33

श्रीसूत उवाच परीक्षितैवं स तु बादरायणि: प्रायोपविष्टेन कथासु चोदित: । उवाच विप्रा: प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म श‍ृण्वताम् ॥ ३३ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ! ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪਰīkṣit ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਦਰਾਯਣੀ (ਸ਼ੁਕਦੇਵ) ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਗੋਸਵਾਮੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ, ਸੁਣਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਥਾ ਕਹੀ।