Chapter 10: Vibhuti Yoga
विभूतियोग
The Yoga of Divine Manifestations
ਅਧਿਆਇ 10 (ਵਿਭੂਤੀ-ਯੋਗ) ਗੀਤਾ ਦੇ ਭਕਤੀ-ਤੱਤਵਿਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਹਿਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰਮ ਸਤਿ ਸੀਮਿਤ ਮਨ ਲਈ ‘ਵਿਭੂਤੀਆਂ’—ਪਛਾਣਯੋਗ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾਵਾਂ—ਰਾਹੀਂ ਬੋਧਗਮ੍ਯ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਸ਼ੀਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇ ਆਦਿ-ਮੂਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਜਨਮਾ, ਅਨਾਦਿ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਮੋਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਢਿੱਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੁਕਤੀ-ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਅਡੋਲ ਭਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਵਜੋਂ ਉਹ ‘ਬੁੱਧੀ-ਯੋਗ’—ਅੰਦਰੋਂ ਅਗਿਆਨ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਵਿਵੇਕ-ਸ਼ਕਤੀ—ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਅਰਜੁਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਰਮਤ੍ਵ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਸੂਚੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਮਨ, ਭਾਸ਼ਾ, ਕਾਲ, ਨੇਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਗਿਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ‘ਅੰਸ਼’ ਨਾਲ ਹੀ ਜਗਤ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਚਤਮ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ—ਇਹੀ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਧਿਆਨ-ਵਿਧੀ ਹੈ।
Speakers
Key Concepts
Philosophical Constructs
Shlokas in Chapter 10
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १०.१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਬਾਹੋ, ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਵਚਨ ਸੁਣ; ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः । अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ १०.२ ॥
ਦੇਵਗਣ ਵੀ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਭਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਿਸ੍ਰੋਤ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 3
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०.३ ॥
ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਅਜ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਮੂੜ੍ਹ—ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ १०.४ ॥
ਬੁੱਧੀ, ਗਿਆਨ, ਅਸੰਮੋਹ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸਤ੍ਯ, ਦਮ, ਸ਼ਮ; ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਭਾਵ, ਭਯ ਅਤੇ ਅਭਯ—
Verse 5
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ १०.५ ॥
ਅਹਿੰਸਾ, ਸਮਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਦਾਨ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਅਪਯਸ਼—ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵ ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 6
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा । मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ १०.६ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸੱਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਮਨੂ—ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।
Verse 7
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोSविकल्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ १०.७ ॥
ਜੋ ਮੇਰੀ ਇਸ ਵਿਭੂਤੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਤੱਤਵਤಃ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਵਿਕਲਪ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 8
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ १०.८ ॥
ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭਵ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਾਵ-ਸਮਨ੍ਵਿਤ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮੇਰੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्र्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०.९ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ (ਜੀਵ-ਸ਼ਕਤੀ) ਮੇਰੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੋਧ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०.१० ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਪੂਰਵਕ ਮੇਰੀ ਭਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਹ ਬੁੱਧਿਯੋਗ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ १०.११ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੇਵਲ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਮੈਂ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ-ਜਨਿਤ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 12
अर्जुन उवाच । परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् पुरुषं शाश्र्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १०.१२ ॥
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਪਰਮ ਧਾਮ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ; ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰੁਸ਼, ਆਦਿ-ਦੇਵ, ਅਜ, ਵਿਭੂ—ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਹੋ।
Verse 13
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथा । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १०.१३ ॥
ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ, ਅਤੇ ਅਸਿਤ, ਦੇਵਲ, ਵਿਆਸ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋ।
Verse 14
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १०.१४ ॥
ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਸੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਭਗਵਨ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਾਨਵ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਅਕਤ ਪ੍ਰਕਟਾਵੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 15
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १०.१५ ॥
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਭੂਤਭਾਵਨ, ਭੂਤੇਸ਼, ਦੇਵਦੇਵ, ਜਗਤਪਤੇ।
Verse 16
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १०.१६ ॥
ਤੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਆਤਮ-ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਹੈਂ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 17
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १०.१७ ॥
ਹੇ ਯੋਗਿਨ, ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਾਂ? ਹੇ ਭਗਵਨ, ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਚਿੰਤਨਯੋਗ ਹੈਂ?
Verse 18
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १०.१८ ॥
ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਆਪਣਾ ਯੋਗ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਭੂਤੀ ਮੁੜ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਤੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच । हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १०.१९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਆਤਮ-ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀਆਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।
Verse 20
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ १०.२० ॥
ਹੇ ਗੁਡਾਕੇਸ਼, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 21
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ १०.२१ ॥
ਆਦਿਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਾਂ; ਜੋਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਰਣਮਾਨ ਸੂਰਜ ਹਾਂ; ਮਰੁਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਰੀਚੀ ਹਾਂ; ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੰਦਰਮਾ ਹਾਂ।
Verse 22
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ १०.२२ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਮਵੇਦ ਹਾਂ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਹਾਂ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਨ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ।
Verse 23
रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ १०.२३ ॥
ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ ਹਾਂ; ਯਕਸ਼-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਧਨਾਧਿਪਤੀ (ਕੁਬੇਰ) ਹਾਂ; ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਹਾਂ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਰਧਾਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੇਰੂ ਹਾਂ।
Verse 24
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ १०.२४ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਜਾਣ; ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਕੰਦ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਾਗਰ ਹਾਂ।
Verse 25
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ १०.२५ ॥
ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਭ੍ਰਿਗੁ ਹਾਂ; ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅੱਖਰ ‘ਓਂਕਾਰ’ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਪ-ਯਜਨ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਅਚਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਯ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ॥10.25॥
Verse 26
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ १०.२६ ॥
ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਸ਼ਵੱਥ (ਪੀਪਲ) ਹਾਂ; ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਸਿੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ॥10.26॥
Verse 27
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ १०.२७ ॥
ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉੱਚੈਃਸ਼੍ਰਵਸ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਗਜੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਐਰਾਵਤ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਮੈਂ ਹਾਂ। ॥10.27॥
Verse 28
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ १०.२८ ॥
ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਜ੍ਰ ਹਾਂ; ਧੇਨੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਧੇਨੁ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਪ੍ਰਜਨਨ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੰਦਰਪ ਵੀ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਸਰਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਕੀ ਮੈਂ ਹਾਂ। ॥10.28॥
Verse 29
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम् । पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ १०.२९ ॥
ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਹਾਂ; ਜਲਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਰੁਣ ਹਾਂ; ਪਿਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਰ੍ਯਮਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਯਮ ਹਾਂ। ॥10.29॥
Verse 30
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ १०.३० ॥
ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਹਾਂ; ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਾਲ ਹਾਂ। ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮ੍ਰਿਗੇੰਦਰ (ਸਿੰਘ) ਹਾਂ; ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਹਾਂ।
Verse 31
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥ १०.३१ ॥
ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪਵਨ (ਵਾਯੂ) ਹਾਂ; ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਰਾਮ ਹਾਂ। ਜਲਚਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਕਰ ਹਾਂ; ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਹਾਂ।
Verse 32
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ १०.३२ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਦਿ, ਅੰਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵੀ ਹਾਂ। ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਧਿਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ (ਆਤਮ-ਜ੍ਞਾਨ) ਹਾਂ; ਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਵਾਦ ਹਾਂ।
Verse 33
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ १०.३३ ॥
ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ‘ਅ’ ਹਾਂ; ਸਮਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਸਮਾਸ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਅਖੰਡ (ਅਕ੍ਸ਼ਯ) ਕਾਲ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਧਾਤਾ (ਧਾਰਕ/ਪਾਲਕ) ਹਾਂ।
Verse 34
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् । कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ १०.३४ ॥
ਸਭ ਕੁਝ ਹਰ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਮੈਂ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦਭਵ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੀਰਤੀ, ਸ਼੍ਰੀ (ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ), ਵਾਕ, ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ, ਮੇਧਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਮਾ ਹਾਂ।
Verse 35
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ १०.३५ ॥
ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਸਾਮ-ਗਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮਨ ਹਾਂ; ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਹਾਂ। ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਹਾਂ; ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕুসੁਮਾਕਰ ਬਸੰਤ ਹਾਂ।
Verse 36
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ १०.३६ ॥
ਛਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦਿਊਤ (ਜੂਆ) ਹਾਂ; ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਜ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜਯ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਵ੍ਯਵਸਾਯ (ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਯ/ਪ੍ਰਯਤਨ) ਹਾਂ; ਸੱਤਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੱਤਵ ਹਾਂ।
Verse 37
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ १०.३७ ॥
ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹਾਂ; ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਹਾਂ। ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਹਾਂ; ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਸ਼ਨਾ ਕਵੀ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਹਾਂ।
Verse 38
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ १०.३८ ॥
ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦੰਡ (ਸ਼ਾਸਨ/ਦੰਡ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ) ਹਾਂ; ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨੀਤੀ (ਉਚਿਤ ਨੀਤੀ/ਰਾਜਨੀਤੀ) ਹਾਂ। ਗੁਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮੌਨ ਹਾਂ; ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਹਾਂ।
Verse 39
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ १०.३९ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਜੋ ਬੀਜ—ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ—ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ—ਐਸਾ ਕੋਈ ਵੀ ਭੂਤ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ।
Verse 40
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ १०.४० ॥
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਮੇਰੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸੰਕੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 41
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम् ॥ १०.४१ ॥
ਜੋ ਜੋ ਸੱਤ੍ਵ ਵਿਭੂਤਿਮਾਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਜਾਂ ਊਰਜਿਤ (ਸਾਮਰਥ੍ਯਯੁਕਤ) ਹੈ, ਉਹ ਉਹ ਮੇਰੇ ਤੇਜ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ—ਇਹ ਤੂੰ ਜਾਣ।
Verse 42
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ १०.४२ ॥
ਅਥਵਾ, ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਇੰਨਾ ਬਹੁਤ ਜਾਣਨ ਨਾਲ ਕੀ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਥਿਤ ਹਾਂ।
Frequently Asked Questions
It trains attention: instead of being scattered by complexity, the mind learns to anchor on the highest exemplars (vibhūtis). This converts admiration into contemplative focus, reducing confusion (asammoha) and strengthening steady devotion.
Kṛṣṇa is presented as the unborn, beginningless source and inner presence of all beings; even cosmic intelligences arise from Him. The many excellences of the world are readable as partial disclosures of one sustaining Reality.
By providing a method of discernment: when Arjuna asks how to contemplate the Divine in daily experience, Kṛṣṇa offers a structured map of manifestations and promises buddhi-yoga to the devoted—turning uncertainty into guided insight.
Use ‘vibhūti-practice’ as a focus tool: identify the highest form of excellence in your work (integrity, mastery, service), treat it as a cue for remembrance and humility, and make decisions from clarity rather than reactivity—supporting leadership, stress regulation, and purpose.
Read Bhagavad Gita in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.