
राजविद्याराजगुह्ययोग
The Yoga of Royal Knowledge
ਨੌਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ “ਰਾਜ-ਵਿਦਿਆ” ਅਤੇ “ਰਾਜ-ਗੁਹ੍ਯ” ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗੂੜ੍ਹ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਰਗ ਸਿੱਧਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਮਲਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਤੱਤਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸੰਵਾਦੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮੱਸਿਆ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਦੀ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਇਸ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਜਗਤ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਤਰਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਪਰਾਤਪਰਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਸੰਗ ਅਤੇ ਅਨਾਸਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਅਧੀਨਤਾ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਮਝਾ ਕੇ ਉਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਪਰਲੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਦੀ ਗਲਤ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਹਾਤਮਾ ਇਕਾਗ੍ਰ, ਏਕਨਿਸ਼ਠ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਯਜ੍ਞ, ਅਰਪਣ, ਮੰਤ੍ਰ—ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ” ਵਾਲੀ ਈਸ਼ਵਰ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ-ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਤਾ-ਫੁੱਲ-ਫਲ-ਜਲ ਵਰਗਾ ਸਾਦਾ ਨਿਵੇਦਨ ਵੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ९.१ ॥
ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਅਨਸੂਯੁ (ਦ੍ਵੈਸ਼-ਰਹਿਤ), ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਅਤਿ ਗੁਹ੍ਯ ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਸਮੇਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਅਸ਼ੁਭ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 2
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ ९.२ ॥
ਇਹ ਰਾਜ-ਵਿਦਿਆ ਹੈ, ਰਾਜ-ਗੁਹ੍ਯ ਹੈ, ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਨੁਭਵ-ਗਮ੍ਯ, ਧਰਮਯੁਕਤ, ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।
Verse 3
अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ९.३ ॥
ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਇਸ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 4
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ९.४ ॥
ਮੇਰੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਸਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਭੂਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
Verse 5
न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ९.५ ॥
ਅਤੇ ਭੂਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ—ਮੇਰਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ-ਯੁਕਤ ਯੋਗ ਵੇਖੋ। ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਮੇਰਾ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 6
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ९.६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਹਾਨ ਵਾਯੂ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਹਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਭੂਤ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ—ਇਹ ਸਮਝੋ।
Verse 7
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ९.७ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭੂਤ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 8
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ९.८ ॥
ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਸਮੂਹ ਭੂਤ-ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਵਸ਼ ਹਨ।
Verse 9
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय । उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९.९ ॥
ਹੇ ਧਨੰਜਯ! ਉਹ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਕਤ ਰਹਿ ਕੇ ਉਦਾਸੀਨ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 10
मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ९.१० ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਮੇਰੀ ਅਧ੍ਯਕਸ਼ਤਾ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜਗਤ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ९.११ ॥
ਮੂੜ੍ਹ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਰੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।
Verse 12
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ ९.१२ ॥
ਵਿਵੇਕਹੀਨ ਉਹ ਲੋਕ ਵਿਅਰਥ ਆਸ ਵਾਲੇ, ਵਿਅਰਥ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਖਸੀ ਤੇ ਆਸੁਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९.१३ ॥
ਪਰੰਤੂ, ਹੇ ਪਾਰਥ! ਦੈਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਨਨ੍ਯ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ ९.१४ ॥
ਜੋ ਸਦਾ ਮੇਰਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਂਦੇ ਹਨ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਨਿੱਤ-ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 15
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ ९.१५ ॥
ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਣੇ ਗਿਆਨ-ਯਜ੍ਞ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਯਜ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਏਕਤ੍ਵ ਰੂਪ, ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ—ਸਰਵਤੋਮੁਖ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ—ਵਜੋਂ ਆਰਾਧਦੇ ਹਨ।
Verse 16
अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ ९.१६ ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਕ੍ਰਤੁ (ਵੈਦਿਕ ਵਿਧੀ), ਮੈਂ ਹੀ ਯਜ੍ਞ; ਮੈਂ ਹੀ ਸ੍ਵਧਾ (ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ), ਮੈਂ ਹੀ ਔਸ਼ਧ। ਮੈਂ ਹੀ ਮੰਤ੍ਰ, ਮੈਂ ਹੀ ਆਜ੍ਯ (ਘੀ), ਮੈਂ ਹੀ ਅਗਨੀ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੀ ਹੁਤ (ਆਹੁਤੀ)।
Verse 17
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ ९.१७ ॥
ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਧਾਤਾ (ਧਾਰਕ) ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਜਾਣਨਯੋਗ ਮੈਂ ਹੀ; ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਓੰਕਾਰ ਮੈਂ ਹੀ; ਅਤੇ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 18
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ ९.१८ ॥
ਮੈਂ ਹੀ ਗਤੀ (ਲਕਸ਼੍ਯ), ਭਰਤਾ (ਪੋਸ਼ਕ), ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਕਸ਼ੀ, ਨਿਵਾਸ, ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਸੁਹ੍ਰਿਦ (ਮਿੱਤਰ) ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਵ (ਉਤਪੱਤੀ), ਪ੍ਰਲਯ (ਲਯ), ਸਥਾਨ (ਆਧਾਰ), ਨਿਧਾਨ (ਨਿਧੀ) ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਬੀਜ ਹਾਂ।
Verse 19
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ ९.१९ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਮੈਂ ਹੀ ਤਾਪ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਅਤੇ ਵਰਸਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਮਰਤਾ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ; ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ ਵੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
Verse 20
त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं ...
ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਸੋਮ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ-ਗਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸੁਰੇਂਦ੍ਰ ਲੋਕ, ਅਰਥਾਤ ਇੰਦਰ ਲੋਕ, ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ…
Verse 21
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गताग...
ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਭੋਗ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਈ-ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਵਾਗਮਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ…
Verse 22
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९.२२ ॥
ਜੋ ਲੋਕ ਅਨਨ੍ਯ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਮੇਰਾ ਹੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨਿੱਤ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨਾਂ ਦਾ ਯੋਗ-ਖੇਮ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹਾਂ।
Verse 23
येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ९.२३ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ (ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 24
अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥ ९.२४ ॥
ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਪਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 25
यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ९.२५ ॥
ਦੇਵ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਿਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਭਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 26
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ९.२६ ॥
ਪੱਤਾ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ—ਜੋ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਦੀ ਭਕਤੀ-ਭੇਟ ਮੈਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ ९.२७ ॥
ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਖਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਜੋ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ—ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਕਰ।
Verse 28
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९.२८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ-ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਤੂੰ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਸੰਨਿਆਸ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Verse 29
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९.२९ ॥
ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਨਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ ਨਾਂ ਪਿਆਰਾ। ਪਰ ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ।
Verse 30
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ९.३० ॥
ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾਧੂ ਹੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੈ।
Verse 31
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ९.३१ ॥
ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ: ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 32
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ९.३२ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ‘ਪਾਪ-ਯੋਨੀ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵੀ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 33
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा । अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ९.३३ ॥
ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਇਸ ਅਨਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਦੁੱਖਮਈ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਭਜਨ ਕਰ।
Verse 34
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ९.३४ ॥
ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਟਿਕਾ; ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਬਣ; ਮੇਰੀ ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ; ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਮੰਨ ਕੇ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।
Chapter 9 reframes anxiety about outcomes into stable focus through single-minded devotion and consecrated action. By placing responsibility for “yoga-kṣema” with the Divine while maintaining disciplined practice, the seeker learns to act without inner fragmentation, reducing stress and rumination.
The chapter teaches a dual-aspect relation: the Supreme pervades all beings (immanence) yet is not constrained by them (transcendence). Cosmic manifestation proceeds through prakṛti under divine oversight, while liberation is approached through realized knowledge integrated with devotion.
It resolves the dilemma by supplying a unifying orientation: recognize the Divine as the ground of all processes, then offer all actions—work, giving, discipline, and daily living—as worship. This replaces conflicted agency with a coherent ethical framework: duty becomes a means of spiritual integration rather than a source of distress.
Use Chapter 9 as a practice of intentionality: dedicate your workday, decisions, and self-care to a higher purpose; keep one stabilizing daily devotion (recitation, reflection, or mindful offering); and reduce outcome-anxiety by focusing on effort, integrity, and service. This supports leadership, emotional balance, and resilience under pressure.
Read Bhagavad Gita in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.