Adhyaya 5
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
ਅਗਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ, ਓਹੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਪੁਨਰਕਥਨ ਇੱਥੇ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਸਾਧਨ ਬਣ ਕੇ ਭੁਕਤੀ (ਲੌਕਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ (ਮੋਖ) ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਸੂਰਜ, ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ, ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੂ; ਫਿਰ ਕਕੁਤਸਥ, ਰਘੁ, ਅਜ ਅਤੇ ਦਸ਼ਰਥ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਹਰੀ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਵੱਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਪਾਯਸ ਦੇ ਵੰਡ ਨਾਲ ਰਾਮ, ਭਰਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਤਾਡਕਾ ਵਧ, ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ ਵਧ। ਫਿਰ ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਜਨਕ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਸ਼ਿਵਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਤੋੜਦਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਵੀ ਜਨਕ-ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਾਪਸੀ ’ਤੇ ਰਾਮ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਅਧੀਨ ਰਾਜਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वराहनृसिंहाद्यवतारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः अथ पञ्चमो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनम् अग्निर् उवाच रामायणमहं वक्ष्ये नारदेनोदितं पुरा वाल्मीकये यथा तद्वत् पठितं भुक्तिमुक्तिदम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿ-ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਵਰਾਹ-ਨਰਸਿੰਹ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰ’ ਨਾਮਕ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ’। ਅਗਨਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ; ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਠ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 2
नारद उवाच विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा मरीचिर्ब्रह्मणः सुतः मरीचेः कश्यपस्तस्मात् सूर्यो वैवस्वतो मनुः
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕਮਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਰੀਚਿ; ਮਰੀਚਿ ਤੋਂ ਕਾਸ਼੍ਯਪ; ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਸੂਰਜ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
Verse 3
ततस्तस्मात्तथेक्ष्वाकुस् तस्य वंशे ककुत्स्थकः ककुत्स्थस्य रघुस्तस्माद् अजो दशरथस्ततः
ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਇਖ਼ਸ਼ਵਾਕੁ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਕਕੁਤਸਥ ਤੋਂ ਰਘੁ; ਰਘੁ ਤੋਂ ਅਜ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਹੋਇਆ।
Verse 4
रावणादेर्बधार्थाय चतुर्धाभूत् स्वयं हरिः राज्ञो दशरथाद्रामः कौशल्यायां बभूव ह
ਰਾਵਣ ਆਦਿਕ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਆਪ ਹਰਿ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਤੋਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਦੇ ਗਰਭੋਂ ਰਾਮ ਜਨਮੇ।
Verse 5
कैकेय्यां भरतः पुत्रः सुमित्रायाञ्च लक्ष्मणः शत्रुघ्न ऋष्यशृङ्गेण तासु सन्दत्तपायसात्
ਕੈਕਈ ਦੇ ਗਰਭੋਂ ਭਰਤ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਗਰਭੋਂ ਲਖਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ—ਇਹ ਰਿਸ਼੍ਯਸ਼੍ਰਿੰਗ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
Verse 6
प्राशिताद्यज्ञसंसिद्धाद् रामाद्याश् च समाः पितुः यज्ञविघ्नविनाशाय विश्वामित्रार्थितो नृपः
ਯੱਗ-ਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਭੋਜਨ (ਪਾਇਸ) ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਰਾਮ ਆਦਿ ਭਰਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਯੱਗ ਦੇ ਵਿਘਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।
Verse 7
रामं सम्प्रेषयामास लक्ष्मणं मुनिना सह रामो गतो ऽस्त्रशस्त्राणि शिक्षितस्ताडकान्तकृत्
ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਲਖਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ; ਰਾਮ ਗਏ, ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਿਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤਾਢਕਾ ਦੇ ਸੰਹਾਰਕ ਬਣੇ।
Verse 8
मारीचं मानवास्त्रेण मोहितं दूरतो ऽनयत् सुबाहुं यज्ञहन्तारं सबलञ्चावधीत् बली
ਮਾਨਵ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਯੱਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਬਾਹੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
सिद्धाश्रमनिवासी च विश्वामित्रादिभिः सह गतः क्रतुं मैथिलस्य द्रष्टुञ्चापं सहानुजः
ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਾਮ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਗਿਆ।
Verse 10
शतानन्दनिमित्तेन विश्वामित्रप्रभावितः रामाय कथितो राज्ञा समुनिः पूजितः क्रतौ
ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ; ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦਾ ਪੂਜਨ-ਸਤਕਾਰ ਹੋਇਆ।
Verse 11
धनुरापूरयामास लीलया स बभञ्ज तत् वीर्यशुक्लाञ्च जनकः सीतां कन्यान्त्वयोनिजाम्
ਉਸ ਨੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਜ੍ਯਾ ਚੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ; ਤਦੋਂ ਜਨਕ ਨੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਸ਼ੁਲਕ ਵਜੋਂ ਅਯੋਨਿਜਾ ਕੁਆਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 12
ददौ रामाय रामो ऽपि पित्रादौ हि समागते उपयेमे जानकीन्ताम् उर्मिलां लक्ष्मणस् तथा
ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਦੋਂ ਜਨਕ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਰਮਿਲਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
Verse 13
श्रुतकीर्तिं माण्डवीञ्च कुशध्वजसुते तथा जनकस्यानुजस्यैते शत्रुघ्नभरतावुभौ
ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਧਵਜ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਸ਼੍ਰੁਤਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਮਾਂਡਵੀ (ਦਾ ਵੀ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ); ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਜਨਕ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।
Verse 14
कन्ये द्वे उपयेमाते जनकेन सुपूजितः रामो ऽगात्सवशिष्ठाद्यैर् जामदग्न्यं विजित्य च अयोध्यां भरतोभ्यागात् सशत्रुघ्नो युधाजितः
ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਘਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਜਨਕ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨਿਤ ਰਾਮ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਾਮਦਗਨ੍ਯ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਭਰਤ ਵੀ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਸਮੇਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
It is explicitly framed as ‘bhukti-mukti-dam’—a study that yields worldly success and liberation—thereby positioning avatāra narrative as both ethical instruction (rājadharma) and spiritual sādhanā.
Rāma’s weapons-training under Viśvāmitra’s guidance culminates in the removal of sacrificial disruptions: the slaying of Tāḍakā, the driving away of Mārīca with the Mānava-weapon, and the killing of Subāhu with his forces.
By tracing the solar line from cosmic origins to Daśaratha, the chapter anchors Rāma’s avatāra in a legitimate rājadharma setting, presenting divine descent as the restoration of order through an ideal royal lineage.