Adhyaya 4

Verse 1

रसा तां जगाम ह मोहिनीं प्राप्य मतिमान् स्त्रियः केशामधारयदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तत्र महातीर्थं क्षेत्राणामुत्तमोत्तममिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ चतुर्थो ऽध्यायः वराहाद्यवतारवर्णनं अग्निर् उवाच अवतारं वराहस्य वक्ष्ये ऽहं पापनाशनम् हिरण्याक्षो ऽसुरेशो ऽभूत् देवान् जित्वा दिवि स्थितः

(ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠਾਂਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—“ਰਸਾ ਉੱਥੇ ਗਈ”, “ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜਿਆ”, ਅਤੇ “ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਹਨ; ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ”।) ਹੁਣ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ—ਵਰਾਹ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਵਰਾਹ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਿਆ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।”

Verse 2

देवैर् गत्वा स्तुतो विष्णुर् यज्ञरूपो वराहकः अभूत्, तं दानवं हत्वा दैत्यैः साकञ्च कण्टकम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਯਜ੍ਞ-ਸਰੂਪ ਵਰਾਹ ਬਣੇ। ਉਸ ਦਾਨਵ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ‘ਕੰਟਕ’—ਰੁਕਾਵਟ-ਰੂਪ ਖ਼ਤਰੇ—ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕੀਤਾ।

Verse 3

धर्मदेवादिरक्षाकृत् ततः सो ऽन्तर्दधे हरिः हिरण्याक्षस्य वै भ्राता हिरण्यकशिपुस् तथा

ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਕੇ ਹਰੀ ਫਿਰ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਹਿਰਣਿਆਕਸ਼ ਦਾ ਭਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਸੀ।

Verse 4

जितदेवयज्ञभागः सर्वदेवाधिकारकृत् नारसिंहवपुः कृत्वा तं जघान सुरैः सह

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵ-ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਹੜਪ ਕੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਛੀਨ ਲਿਆ; ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਨਰਸਿੰਹ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ।

Verse 5

स्वपदस्थान् सुरांश् चक्रे नारसिंहः सुरैः स्तुतः देवासुरे पुरा युद्धे बलिप्रभृतिभिः सुराः

ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਨਰਸਿੰਹ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਦਾਂ ਤੇ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਆਦਿ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 6

जिताः स्वर्गात्परिभ्रष्टा हरिं वै शरणं गताः सुराणामभयं दत्वा अदित्या कश्यपेन च

ਹਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗਾਏ ਗਏ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਰਿ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਗਏ; ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 7

स्तुतो ऽसौ वामनो भूत्वा ह्य् अदित्यां स क्रतुं ययौ बलेः श्रीयजमानस्य, राजद्वारे ऽगृणात् श्रुतिं

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਾਮਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਯਜਮਾਨ ਬਲੀ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰਾਜ-ਦੁਆਰ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਿਕ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 8

देवान् पठन्तं तं श्रुत्वा वामनं वरदो ऽब्रवीत् निवारितो ऽपि शुक्रेण बलिर् ब्रूहि यद् इच्छसि

ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਆਹਵਾਨ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵਰਦਾਤਾ (ਬਲੀ) ਬੋਲਿਆ—“ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਰੋਕਣ ਤੇ ਵੀ, ਹੇ ਬਲੀ, ਜੋ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਉਹ ਕਹਿ।”

Verse 9

तत्ते ऽहं सम्प्रदास्यामि, वामनो बलिमब्रवीत् रोभूदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सुरान् जित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सार्धन्तु कण्टकमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हिरण्यकशिपुस्तदेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिन्ते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पदत्रयं हि गुर्वर्थं देहि दास्ये तमब्रवीत्

ਬਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉਹ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” ਤਦ ਵਾਮਨ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਗੰਭੀਰ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਦਮ ਧਰਤੀ ਦੇਹ।” ਬਲੀ ਬੋਲਿਆ—“ਮੈਂ ਦੇਵਾਂਗਾ।”

Verse 10

तोये तु पतिते हस्ते वामनो ऽभूदवामनः भूर्लोकं स भुवर्लोकं स्वर्लोकञ्च पदत्रयं

ਦਾਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਜਲ ਡਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਵਾਮਨ ਵਾਮਨ ਨਾ ਰਿਹਾ; ਤਿੰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਭੂਰਲੋਕ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਅਤੇ ਸਵਰਲੋਕ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ।

Verse 11

चक्रे बलिञ्च सूतलं तच्छक्राय ददौ हरिः शक्रो देवैर् हरिं स्तुत्वा भुवनेशः सुखी त्वभूत्

ਹਰੀ ਨੇ ਬਲੀ ਨੂੰ ਸੁਤਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹਰੀ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋਇਆ।

Verse 12

वक्ष्ये परशुरामस्य चावतारं शृणु द्विज उद्धतान् क्षत्रियान् मत्वा भूभारहरणाय सः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ, ਸੁਣੋ। ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਅਵਤਰੇ।

Verse 13

अवतीर्णो हरिः शान्त्यै देवविप्रादिपालकः जमदग्ने रेणुकायां भार्गवः शस्त्रपारगः

ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਹਰੀ ਭਾਰਗਵ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਵਤਰੇ—ਦੇਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ। ਉਹ ਜਮਦਗਨੀ ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਨਿਪੁਣ ਸਨ।

Verse 14

दत्तात्रेयप्रसादेन कार्त्तवीर्यो नृपस्त्वभृत् सहस्रबाहुः सर्वोर्वी- पतिः स मृगयां गतः

ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਕਾਰੱਤਵੀਰਯ (ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁ) ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ।

Verse 15

श्रान्तो निमन्त्रितो ऽरण्ये मुनिना जमदग्निना कामधेनुप्रभावेण भोजितः सबलो नृपः

ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਜਮਦਗਨੀ ਵੱਲੋਂ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ।

Verse 16

अप्रार्थयत् कामधेनुं यदा स न ददौ तदा हृतवानथ रामेण शिरश्छित्वा निपातितः

ਉਸ ਨੇ ਕਾਮਧੇਨੂ ਮੰਗੀ; ਜਦੋਂ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 17

युद्धे परशुना राजा धेनुः स्वाश्रममाययौ कार्त्तवीर्यस्य पुत्रैस्तु जमदग्निर्निपातितः

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੁ (ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ) ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਰਾਜਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧੇਨੂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਲੌਟ ਗਈ; ਪਰ ਕਾਰੱਤਵੀਰਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਮਦਗਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 18

रामे वनं गते वैराद् अथ रामः समागतः पितरं निहतं दृष्ट्वा पितृनाशाभिमर्षितः

ਰਾਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੈਰ ਕਾਰਨ ਰਾਮ ਮੁੜ ਆਇਆ; ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪਿਤ੍ਰ-ਨਾਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 19

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रामकरोद्विभुः कुरुक्षेत्रे पञ्च कुण्डान् कृत्वा सन्तर्प्य वै पितॄन्

ਇੱਕੀ ਵਾਰ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕੁੰਡ ਬਣਾਕੇ ਹਵਿ ਅਰਪਣ ਕਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 20

मे गुर्वर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भ्रान्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अप्रार्थयद्धोमधेनुमिति ख, ग, चिहिनितपुस्तकद्वयपाठः सधेनुश्चाश्रमं ययौ इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः काश्यपाय महीं दत्वा महेन्द्रे पर्वते स्थितः कूर्मस्य च वराहस्य नृसिंहस्य च वामनं अवतारं च रामस्य श्रुत्वा याति दिवं नरः

‘ਮੇ ਗੁਰੁ ਅਰਥ’—ਇਹ ਪਾਠ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਜ਼ਦਹ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ; ‘ਭ੍ਰਾਂਤ’—ਇਹ ਪਾਠ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨਜ਼ਦਹ ਹਸਤਲਿਖਤ ਵਿੱਚ; ‘ਉਸ ਨੇ ਹੋਮਧੇਨੂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ’—ਇਹ ਪਾਠ ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਨਜ਼ਦਹ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ; ‘ਅਤੇ ਧੇਨੂ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਗਿਆ’—ਇਹ ਪਾਠ ਤਿੰਨ ਨਿਸ਼ਾਨਜ਼ਦਹ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ। ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ; ਜੋ ਕੂਰਮ, ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।