Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
ਅਧਿਆਇ 2 ਅਵਤਾਰ-ਲੀਲਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘੜੇ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਮੱਛੀ ਅਦਭੁਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਕੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਮਤਸ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਤਸ੍ਯ ਮਨੂ ਨੂੰ ਨੌਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ, ਸਪਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਰਾਤਰੀ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਰਪ ਨਾਲ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਦੱਸ ਕੇ ਕੂਰਮ-ਵਰਾਹ ਆਦਿ ਅਗਲੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः अथ द्वितीयो ऽध्यायः मत्स्यावतारवर्णनं वशिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ‘ਪ੍ਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ‘ਮਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰ-ਵਰਨਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮਤਸ੍ਯ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
अग्निर् उवाच मत्स्यावतारं वक्ष्ये ऽहं वसिष्ठ शृणु वै हरेः अवतारक्रिया दुष्ट- नष्ट्यै सत्पालनाय हि
ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਹਰੀ ਦੇ ਮਤਸ੍ਯਾਵਤਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਦੁਰਜਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਸੱਜਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 3
आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने
ਹੇ ਮੁਨੀ! ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਹੋਇਆ; ਉੱਥੇ ਭੂ ਆਦਿ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬ ਗਏ।
Verse 4
मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणं
ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੂ ਨੇ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ,
Verse 5
तस्याञ्जल्युदके मत्स्यः स्वल्प एको ऽभ्यपद्यत क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम
ਉਸ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਇਕੱਲੀ ਮੱਛੀ ਆ ਪਈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲੀ—“ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਸੁੱਟ।”
Verse 6
ब्रह्मावगम्यते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अगोत्रचरणं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः न मां क्षिप नृपोत्तम इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्>ग्राहादिभ्यो भयं मे ऽद्य तच् छ्रुत्वा कलशे ऽक्षिपत् स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे वृहत्
ਪਾਠਾਂਤਰ: ‘ਬ੍ਰਹਮਾਵਗਮ੍ਯਤੇ’—(ਖ, ਗ, ਘ); ‘ਅਗੋਤ੍ਰਚਰਣੰ ਪਰਮ’—(ਗ); ‘ਨ ਮਾਂ ਛਿਪ ਨ੍ਰਿਪੋਤਮ’—(ਖ, ਗ, ਘ); ਅਤੇ ‘ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਘੜਿਆਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਡਰ ਹੈ’। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਲਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮੱਛੀ ਵਧ ਕੇ ਬੋਲੀ—“ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਪਾਤਰ ਦੇ।”
Verse 7
स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाथोदञ्चने ऽक्षिपत् तत्र वृद्धो ऽब्रवीद्भूपं पृथु देहि पदं मनो
ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਵృద్ధ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਪૃਥੂ, ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਪਦ ਉੱਤੇ ਮਨ ਟਿਕਾ।”
Verse 8
सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् ऊचे देहि वृहत् स्थानं प्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः
ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹ ਉਸੇ ਮਾਪ ਤੱਕ ਵਧ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਥਾਂ ਦਿਓ”; ਅਤੇ ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Verse 9
लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सो ऽभवत् मत्स्यं तमद्भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राब्रवीन् मनुः
ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 10
को भवान् ननु वै विष्णुर् नारायण नमोस्तुते मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन
ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਨਾਰਾਇਣ ਹੋ; ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮੋਹਿਤ/ਭਰਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋ?
Verse 11
मनुनोक्तो ऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम् अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये
ਮਨੂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਮੱਛੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਿਆ ਹੈ।”
Verse 12
सप्तमे दिवसे त्वब्धिः प्लावयिष्यति वै जगत् उपस्थितायां नावि त्वं वीजादीनि विधाय च
ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ ਸਮੁੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦੇਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਨੌਕਾ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤੂੰ ਬੀਜ ਆਦਿ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦੇਈਂ।
Verse 13
सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना
ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੇਂਗਾ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਵਾਂ, ਮਹਾ-ਸਰਪ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਿੰਗ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਈਂ।
Verse 14
इत्युक्त्वान्तर्दधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਤਸ੍ਯ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨੂ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉਫਾਨ ਨਾਲ ਭਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਨੌਕਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 15
एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः हौ मनुरिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ननु विष्णुस्त्वमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः इत्य् उक्तान्तर्हितो मत्स्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इत्य् उक्त्वा देवमत्स्यात्मा बृहत्कारणसङ्गत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नावम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम्
ਇੱਕ ਸਿੰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਣ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਮਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵ-ਸਰੂਪ (ਵਿਸ਼ਨੂ-ਰੂਪ) ਮਤਸ੍ਯ ਨੇ ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਵਾ ਦਿੱਤਾ; ਇਹੀ ‘ਮਤਸ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਪੁਰਾਣਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ।
Verse 16
शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश् च तं ब्रह्मवेदप्रहर्तारं हयग्रीवञ्च दानवं
ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਪਾਪਹਾਰੀ ਮਤਸ੍ਯ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾਨਵ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਕਥਾ।
Verse 17
अवधीत्, वेदमत्स्याद्यान् पालयामास केशवः प्राप्ते कल्पे ऽथ वाराहे कूर्मरूपो ऽभवद्धरिः
ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਮਤਸ੍ਯ ਅਵਤਾਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ (ਅਪਹਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ) ਵਧ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਵਾਰਾਹ-ਕਲਪ ਆਇਆ, ਹਰੀ ਨੇ ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Frequently Asked Questions
Agni defines avatāra-kriyā as twofold: dūṣṭa-nāśa (destruction of the wicked) and sat-pālana (protection of the virtuous), framing incarnation as ethical preservation of cosmic and social order.
Matsya’s guidance ensures continuity through pralaya by saving Manu, the Saptarṣis, and the seeds of life, while the narrative explicitly links Matsya to the safeguarding and recovery of the Vedas (including the Hayagrīva motif), making revelation-protection the avatāra’s core function.