Adhyaya 16
Chapter 16 — बुद्धाद्यवतारकथनम् (Narration of Buddha and Other Incarnations)
ਅਗਨੀ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਫਲਦਾਇਕ ਦੱਸ ਕੇ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ‑ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਹਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਮਾਇਆ‑ਮੋਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੋਦਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਿਮੁਖ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੇਦ‑ਵਿਹੀਣ ਪੰਥ, ਆਰਹਤ ਆਦਿ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਸ਼ੰਡ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਉੱਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਨਰਕਗਾਮੀ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤਸਵੀਰ—ਧਰਮਪਤਨ, ਮਲੇਛ ਵੇਸ ਵਾਲੇ ਲੁੱਟੇਰੇ ਰਾਜੇ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ/ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ—ਵਰਨਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਜ਼੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੂੰ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਕਲਕੀ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਰਣਾਸ਼੍ਰਮ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਮੁੜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਕਲਪ‑ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਵਤਾਰ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ; ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ‑ਪਾਠ ਸਵਰਗਦਾਇਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਹੀ ਧਰਮ‑ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ‑ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः अथ षोडशो ऽध्यायः बुद्धाद्यवतारकथनम् अग्निर् उवाच वक्ष्ये बुद्धावतारञ्च पठतः शृण्वतोर्थदम् पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਗਨੇਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਭਾਰਤ-ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਸੋਲ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ—‘ਬੁੱਧ ਆਦਿ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਕਥਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਅਰਥਫਲਦਾਇਕ ਬੁੱਧਾਵਤਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਾਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 2
रक्ष रक्षेति शरणं वदन्तो जग्मुरीश्वरम् मायमोहस्वरुपोसौ शुद्धोदनसुतो ऽभवत्
“ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ” ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮਾਇਆ-ਮੋਹ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੋਦਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣਿਆ।
Verse 3
मोहयामास दैत्यांस्तांस्त्याजिता वेदधर्मकम् ते च बौद्धा बभूवुर्हि तेभ्योन्ये वेदवर्जिताः
ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਦ-ਆਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬੌੱਧ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੋ ਵੇਦ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਸਨ।
Verse 4
आर्हतः सो ऽभवत् पश्चादार्हतानकरोत् परान् एवं पाषण्डिनो जाता वेदधर्मादिवर्जिताः
ਫਿਰ ਉਹ ਆਰ੍ਹਤ (ਜੈਨ) ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਰ੍ਹਤ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਸ਼ੰਡੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ—ਜੋ ਵੇਦ-ਧਰਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਸਨ।
Verse 5
नरकार्हं कर्म चक्रुर्ग्रहीष्यन्त्यधमादपि सर्वे कलियुगान्ते तु भविष्यन्ति च सङ्कराः
ਉਹ ਨਰਕ-ਯੋਗ ਕਰਮ ਕਰਨਗੇ; ਅਤੇ ਸਭ ਹੀ ਨੀਚ ਤੋਂ ਨੀਚ ਉਪਾਅ ਵੀ ਅਪਣਾਉਣਗੇ। ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ‘ਸੰਕਰ’—ਵਰਨਾਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਤੇ ਭਟਕੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਜਾ—ਬਣ ਜਾਣਗੇ।
Verse 6
दस्यवः शीलहीनाश् च वेदो वाजसनेयकः दश पञ्च च शाखा वै प्रमाणेन भविष्यति
ਜਦੋਂ ਦੱਸਯੂ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲਹੀਨ ਲੋਕ ਵਧਣਗੇ, ਤਦ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਜਸਨੇਯ (ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ) ਦੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।
Verse 7
धर्मकञ्चुकसंवीता अधर्मरुचयस् तथा मानुषान् भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छाः पार्थिवरूपिणः
ਧਰਮ ਦੀ ਚਾਦਰ ਓੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ—ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਮਲੇਛ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ‘ਭੱਖ’ ਜਾਣਗੇ, ਅਰਥਾਤ ਦਬਾ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਨਗੇ।
Verse 8
कल्की विष्णुयशःपुत्रो याज्ञवल्क्यपुरोहितः उत्सादयिष्यति म्लेच्छान् गृहीतास्त्रः कृतायुधः
ਵਿਸ਼ਣੁਯਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਲਕੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਯਾਜ्ञਵਲਕ੍ਯ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਜ ਹੋ ਕੇ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਉਤਸਾਦਨ (ਸੰਹਾਰ) ਕਰੇਗਾ।
Verse 9
स्थापयिष्यति मर्यादां चातुर्वर्ण्ये यथोचिताम् आश्रमेषु च सर्वेषु प्रजाः सद्धर्मवर्त्मनि
ਉਹ ਚਾਤੁਰਵਰਨ੍ਯ ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਸੱਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏਗਾ।
Verse 10
कल्किरूपं परित्यज्य हरिः स्वर्गं गमिष्यति ततः कृतयुगान्नाम पुरावत् सम्भविष्यति
ਕਲਕੀ-ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨਗੇ; ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਾਂਗ ‘ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ’ ਨਾਮਕ ਯੁਗ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 11
वर्नाश्रमाश् च धर्मेषु स्वेषु स्थास्यन्ति सत्तम एवं सर्वेषु कल्पेषु सर्वमन्वन्तरेषु च
ਹੇ ਸੱਤਮ! ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣਗੇ; ਇਉਂ ਹੀ ਸਭ ਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
अवतारा असङ्ख्याता अतीतानागतादयः विष्णोर्दशावताराख्यान् यः पठेत् शृणुयान्नरः
ਅਵਤਾਰ ਅਸੰਖ ਹਨ—ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਆਦਿ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਦਸ਼ਾਵਤਾਰਾਂ ਦਾ ਆਖਿਆਨ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ…
Verse 13
सोवाप्तकामो विमलः सकुलः स्वर्गमाप्नुयात् धर्माधर्मव्यवस्थानमेवं वै कुरुते हरिः अवतीर्णञ्च स गतः सर्गादेः कारणं हरिः
ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹੀ ਹਰਿ ਸ੍ਰਗ ਆਦਿ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The chapter states that reciting or hearing the Daśāvatāra narrative brings purification, fulfillment of aims, and attainment of heaven together with one’s lineage.
It presents avatāras as mechanisms by which Hari regulates dharma and adharma: delusion is used to redirect hostile forces, and Kalki later restores maryādā, varṇāśrama duties, and the conditions for a renewed Kṛta-yuga.