Adhyaya 15
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
ਅਗਨੀਦੇਵ ਅਵਤਾਰ-ਲੀਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਉੱਤਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪૃਥਾ ਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਰਾਜਧਰਮ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸੰਕੇਤ। ਵਿਦੁਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਤ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਿੱਤ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਮੌਸ਼ਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ। ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਵਾਰਕਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਨਿਤਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੀ। ਅਰਜੁਨ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵਿਆਸ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਪਰīkਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਸਮੇਤ ਹਰੀ-ਨਾਮ ਜਪਦਿਆਂ ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਡਿੱਗਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਰਥ ਰਾਹੀਂ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः अथ पञ्चदशो ऽध्यायः पाण्डवचरितवर्णनम् अग्निर् उवाच युधिष्ठिरे तु राज्यस्थे आश्रमादाश्रमान्तरम् धृतराष्ट्रो वनमगाद् गान्धारी च पृथा द्विज
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਆਗਨੇਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਪੰਦਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਪਾਂਡਵ ਚਰਿਤ ਵਰਣਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ! ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਗਾਂਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਸਮੇਤ, ਇੱਕ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 2
विदुरस्त्वग्निना दग्धो वनजेन दिवङ्गतः एवं विष्णुर्भुवो भारमहरद्दानवादिकम्
ਵਿਦੁਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਕੇ, ਵਨਜ (ਲੱਕੜ) ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਦਾਨਵ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ।
Verse 3
धर्मायाधर्मनाशाय निमित्तीकृत्य पाण्डवान् स विप्रशापव्याजेन मुषलेनाहरत् कुलम्
ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਮਿੱਤ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਮੂਸਲ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਕੁਲ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
यादवानां भारकरं वज्रं राज्येभ्यषेचयत् देवदेशात् प्रभासे स देहं त्यक्त्वा स्वयं हरिः
ਹਰੀ ਨੇ ਆਪ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਰ-ਵਾਹਕ ‘ਵਜ੍ਰ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
इन्द्रलोके ब्रह्मलोके पूज्यते स्वर्गवासिभिः बलभद्रोनन्तमूर्तिः पातालस्वर्गमीयिवान्
ਇੰਦਰਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਰਗਵਾਸੀ ਅਨੰਤ-ਰੂਪ ਬਲਭਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਾਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਸੁਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 6
अविनाशी हरिर्देवो ध्यानिभिर्ध्येय एव सः विना तं द्वारकास्थानं प्लावयामास सागरः
ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੇਵ ਹਰੀ ਹੀ ਧਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਯ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਦਵਾਰਕਾ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਅਛੂਤਾ ਰਿਹਾ।
Verse 7
संस्कृत्य यादवान् पार्थो दत्तोदकधनादिकः स्त्रियोष्टावक्रशापेन भार्या विष्णोश् च याः स्थिताः
ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪਾਰਥ ਨੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਅਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ; ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ—ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਉਹ ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ (ਐਸਾ) ਹੋਇਆ।
Verse 8
पुनस्तच्छापतो नीता गोपालैर् लगुडायुधैः अर्जुनं हि तिरस्कृत्य पार्थः शोकञ्चकार ह
ਫਿਰ ਉਸੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲਾਠੀ-ਹਥਿਆਰ ਵਾਲੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਾਰਥ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 9
व्यासेनाश्वासितो मेने बलं मे कृष्णसन्निधौ मौषलेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वर्गमाप्नुयादिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हस्तिनापुरमागत्य पार्थः सर्वं न्यवेदयत्
ਵਿਆਸ ਦੇ ਆਸਵਾਸਨ ਨਾਲ ਪਾਰਥ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਬਲ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
युधिष्ठिराय स भ्रात्रे पालकाय नृणान्तदा तद्धनुस्तानि चास्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः
ਤਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਲਕ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਲਈ ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਉਹ ਅਸਤ੍ਰ, ਉਹ ਰਥ ਅਤੇ ਉਹ ਘੋੜੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।
Verse 11
विना कृष्णेन तन्नष्टं दानञ्चाश्रोत्रिये यथा तच् छ्रुत्वा धर्मराजस्तु राज्ये स्थाप्य परीक्षितम्
“ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅਸ਼੍ਰੋਤਰੀਏ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਵਿਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪਰિક્ષਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ।
Verse 12
प्रस्थानं प्रस्थितो धीमान् द्रौपद्या भ्रातृभिः सह संसारानित्यतां ज्ञात्वा जपन्नष्टशतं हरेः
ਮਹਾਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ; ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਅੱਠ ਸੌ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 13
महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः नकुलः फाल्गुनो भीमो राजा शोकपरायणः
ਵੱਡੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਡਿੱਗ ਪਈ; ਫਿਰ ਸਹਦੇਵ, ਨਕੁਲ, ਫਾਲਗੁਣ (ਅਰਜੁਨ) ਅਤੇ ਭੀਮ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 14
इन्द्रानीतरथारूढः सानुजः स्वर्गमाप्तवान् दृष्ट्वा दुर्योधनादींश् च वासुदेवं च हर्षितः एतत्ते भारतं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्
ਇੰਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਨੁਜ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਦੁਰਯੋਧਨ ਆਦਿ ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It frames the Mahābhārata’s aftermath as bhāra-haraṇa: Viṣṇu removes Earth’s burden by making the Pāṇḍavas instrumental and by concluding the Yādava line through a curse-pretext and the mauṣala event.
It moves from stable kingship (Yudhiṣṭhira’s rule and Parīkṣit’s installation) to the Great Departure, using the falls on the path and Dvārakā’s submergence to teach impermanence and the turn toward Hari-nāma.
It illustrates the doctrine of diminished worldly efficacy without divine sannidhi (presence), reinforcing reliance on dharma, remembrance, and rightful succession rather than personal prowess alone.