Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
ਅਗਨੀ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਮਹਾਭਾਰਤ-ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾ ਕੇ ਧਰਮ, ਅਨਿਤਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦਾ ਮਰਮ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੀਸ਼ਮ-ਦ੍ਰੋਣ ਵਰਗੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਰਜੁਨ ਡੋਲਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਹ ਦੀ ਨਾਸਵੰਤਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ਤਾ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਜਿੱਤ-ਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਦਲਾਅ (ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕਰਣ, ਸ਼ਲ੍ਯ) ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੌਤਾਂ—ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਦਾ ਪਤਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਚਿੰਤਨ; “ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ” ਖ਼ਬਰ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਦਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਤਿਆਗ; ਅਰਜੁਨ ਵੱਲੋਂ ਕਰਣ-ਵਧ; ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਲ੍ਯ-ਵਧ; ਅਤੇ ਭੀਮ-ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਗਦਾ-ਯੁੱਧ—ਵਰਨਿਤ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਣੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਉੱਤਰਾ ਦੇ ਗਰਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਚੇ ਹੋਏ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀਦਾਇਕ ਧਰਮੋਪਦੇਸ਼ (ਰਾਜਧਰਮ, ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ, ਦਾਨ), ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗਾਰੋਹਣ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः अथ चतुर्दशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् अग्निर् उवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा नायुध्यत गुरूनिति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨੀਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ‘ਆਦਿਪਰਵਾਦਿ-ਵਰਨਨ’ ਨਾਮਕ ਤੇਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਚੌਦਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਕੁਰੂ-ਪਾਂਡਵ ਸੰਗ੍ਰਾਮ-ਵਰਨਨ’ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਸੈਨਾ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਗਈ; ਪਰ ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਜਨ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਯੁੱਧ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 2
पार्थं ह्य् उवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति
ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪਾਰਥ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—ਭੀਸ਼ਮ ਆਦਿ ਸ਼ੋਕਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਸਰੀਰ ਨਾਸਵੰਤ ਹਨ; ਪਰ ਦੇਹੀ ਆਤਮਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 3
विदुरान्वित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मस्मि विद्धि तम् सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालय
ਇਹ ਆਤਮਾ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ‘ਅਹੰ ਬ੍ਰਹਮਾਸ੍ਮਿ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣ। ਸਿੱਧੀ-ਅਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।
Verse 4
कृष्णोक्तोथार्जुनो ऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान् भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਦ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣੇ।
Verse 5
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः
ਪਾਂਡਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਵੀ (ਉਸ ਨਾਲ) ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟਿਆ। ਉਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭੀਸ਼ਮ ਦੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹੁੰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 6
धार्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहवे देवासुरसं युद्धं कुरुपाण्दवसेनयोः
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਆਦਿ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਧਾਰਤਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ; ਅਤੇ ਕੁਰੂ ਤੇ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦਾ ਯੁੱਧ ਦੇਵ–ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਰਗਾ ਹੋਇਆ।
Verse 7
बभूव स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्
ਦੇਵਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਧੀ; ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
दशमे ह्य् अर्जुनो वाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह शिखण्डी द्रुपदोक्तो ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा
ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਵੀਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਵੀ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਅਸਤ੍ਰ ਵਰਸਾਏ।
Verse 9
हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश् च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च
ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਸਵੈਛਾ-ਮ੍ਰਿਤਿਊ ਦੇ ਵਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਉਚਿਤ ਮਾਰਗ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ।
Verse 10
वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः उत्तरायणमीक्षंश् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः
ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਉਹ ਵਸੁਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੋ ਕੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ; ਉੱਤਰਾਯਣ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਤਵਨ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 11
दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभुत् पाण्दवे हर्षिते सैन्ये ढृष्टद्युम्नश् चमूपतिः
ਜਦੋਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਦ੍ਰੋਣ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਿਆ; ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਤਾਂ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਵਾਹਿਨੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ।
Verse 12
तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम् विराटद्रुपदाद्याश् च निमग्ना द्रोणसागरे
ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਯਮ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ, ਦ੍ਰੁਪਦ ਆਦਿ ਦ੍ਰੋਣ-ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ (ਮਾਰੇ ਗਏ)।
Verse 13
दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ
ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ—ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਵਾਲੀ—ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦ੍ਰੋਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਲ (ਮੌਤ) ਵਰਗੀ ਲੱਗੀ।
Verse 14
हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत् धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले
ਜਦੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, “ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ,” ਤਦੋਂ ਦ੍ਰੋਣ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 15
अन्योन्यास्त्रनिपीडितमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पञ्चमेहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्
‘ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਪੀੜਿਤਮ’ ਵਾਲਾ ਪਾਠ ਖ ਅਤੇ ਘ ਹਸਤਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਅਦਮ੍ਯ ਯੋਧੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਸੋਗਾਕੁਲ ਹੋਣ ਤੇ ਕਰਨ ਹੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਿਆ।
Verse 16
अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह शस्त्राशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्
ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਰਣ ਵਰਗਾ ਸੀ।
Verse 17
कर्णार्जुनाख्ये सङ्ग्रामे कर्णोरीनबधीच्छरैः द्वितीयाहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः
ਕਰਨ–ਅਰਜੁਨ ਨਾਮਕ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਓਰੀਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਿੱਗਾਇਆ; ਪਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਕਰਨ ਆਪ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 18
शल्यो दिनार्धं युयुधे ह्य् अबधीत्तं युधिष्ठिरः युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सुयोधनः
ਸ਼ਲ੍ਯ ਨੇ ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੈਨਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਸੁਯੋਧਨ (ਦੁਰਯੋਧਨ) ਭੀਮਸੇਨ ਨਾਲ ਲੜਿਆ।
Verse 19
बहून् हत्वा नरादींश् च भीमसेनमथाब्रवीत् गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु व्यपातयत्
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਭੀਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादेशेहनि रात्रौ सुषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्
ਉਸ ਨੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਿੱਗਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਰਾਤ, ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नञ्च सो ऽबधीत्
ਮਹਾਬਲੀ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਨੇ ਅਕਸ਼ੌਹਿਣੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 22
पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च
ਤਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਐਸ਼ਿਕਾਸਤਰ ਨਾਲ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ (ਮੁਕੁਟ-ਮਣੀ) ਛੀਨ ਲਈ।
Verse 23
अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धं जीवयामास वै हरिः उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः
ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਤਰਾ ਦਾ ਗਰਭ ਹਰੀ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਹੀ ਬਾਲਕ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਬਣਿਆ।
Verse 24
कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे
ਕ੍ਰਿਤਵਰਮਾ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰੌਣੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਪਾਂਡਵ, ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ—ਇਹ ਸੱਤ ਬਚੇ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 25
स्त्रियश्चार्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਭੀਮ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੋਕਾਕੁਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਦਕ-ਤਰਪਣ ਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ।
Verse 26
भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्तिदाम् राजधर्मान्मोक्षधर्मान्दानधर्मान् नृपो ऽभवत्
ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੀਸ਼ਮ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ—ਰਾਜਧਰਮ, ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਾਨਧਰਮ—ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 27
अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम् राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्
ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਮੌਸ਼ਲ ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਰિક્ષਿਤ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Arjuna that bodies perish while the embodied Self does not; the yogin should remain equal-minded in success and failure and uphold rājadharma—linking metaphysics to ethical governance.
He hears from Bhīṣma the peace-bestowing teachings: rājadharma (duties of kingship), mokṣadharma (discipline toward liberation), and dānadharma (law of charitable giving).
Hari (Kṛṣṇa/Viṣṇu) revives Uttarā’s scorched embryo, ensuring Parīkṣit’s birth and the continuation of righteous kingship after the catastrophic war.