Adhyaya 12
Chapter 12 — श्रीहरिवंशवर्णनं (Śrī-Harivaṃśa-varṇana) | The Description of the Sacred Harivaṃśa
ਅਗਨੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਾਭਿ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ→ਅਤ੍ਰਿ→ਸੋਮ→ਪੁਰੂਰਵਾ→ਆਯੁ→ਨਹੂਸ਼→ਯਯਾਤੀ—ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਾਂ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਲੀਲਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਗਰਭ-ਪਰਿਵਰਤਨ (ਬਲਰਾਮ ਸਮੇਤ), ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ, ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਘਰ ਸ਼ਿਸ਼ੂ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਅਤੇ ਕੰਸ ਦੀ ਨਿਰਦਯਤਾ। ਆਕਾਸ਼ਜ ਦੇਵੀ ਕੰਸ-ਵਧ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਪਾਠ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਜ ਲੀਲਾਵਾਂ—ਪੂਤਨਾ, ਯਮਲਾਰਜੁਨ, ਸ਼ਕਟਭੰਗ, ਕਾਲੀਆ ਦਮਨ, ਧੇਨੁਕ-ਕੇਸ਼ੀ-ਅਰਿਸ਼ਟ ਵਧ, ਗੋਵਰਧਨ ਧਾਰਣ—ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਥੁਰਾ ਪ੍ਰਸੰਗ: ਕੂਵਲਯਾਪੀਡ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਚਾਣੂਰ-ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਮਰਦਨ ਅਤੇ ਕੰਸ-ਵਧ। ਅੱਗੇ ਜਰਾਸੰਧ ਦੇ ਹਮਲੇ, ਦਵਾਰਕਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਨਰਕਾਸੁਰ ਵਧ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਲਿਆਉਣਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਿਉਮਨ–ਅਨਿਰੁੱਧ–ਊਸ਼ਾ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਹਰੀ–ਸ਼ੰਕਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਅਭੇਦ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਪਾਠ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਹਰੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे उत्तरकाण्डवर्णनं नाम एकादशो ऽध्यायः अथ द्वादशो ऽध्यायः श्रीहरिवंशवर्णनं अग्निर् उवाच हरिवंशम्प्रवक्ष्यामि विष्णुनाभ्यम्बुजादजः ब्रह्मणोत्रिस्ततः सोमः सोमाज्जातः पुरूरवाः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਮਹਾਪੁਰਾਣ ਅਗਨਿਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਗਨੇਯ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਹੁਣ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਸ਼੍ਰੀਹਰਿਵੰਸ਼ ਵਰਣਨ’ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਅਜ ਬ੍ਰਹਮਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਅਤ੍ਰਿ, ਅਤ੍ਰਿ ਤੋਂ ਸੋਮ ਅਤੇ ਸੋਮ ਤੋਂ ਪੁਰੂਰਵਾ ਜਨਮੇ।
Verse 2
तस्मादायुरभूत्तस्मान् नहुषो ऽतो ययातिकः यदुञ्च तुर्वसुन्तस्माद् देवयानी व्यजायत
ਪੁਰੂਰਵਾ ਤੋਂ ਆਯੁ, ਆਯੁ ਤੋਂ ਨਹੁਸ਼ ਅਤੇ ਨਹੁਸ਼ ਤੋਂ ਯਯਾਤੀ ਜਨਮੇ। ਯਯਾਤੀ ਤੋਂ ਯਦੁ ਅਤੇ ਤੁਰਵਸੁ ਪੈਦਾ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਯਯਾਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਯਾਨੀ ਵੀ ਜਨਮੀ।
Verse 3
द्रुह्यं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी यदोः कुले यादवाश् च वसुदेवस्तदुत्तमः
ਉਸ ਤੋਂ ਦ੍ਰੁਹ੍ਯੁ, ਅਨੁ ਅਤੇ ਪੁਰੂ ਜਨਮੇ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਨ ਦੀ ਧੀ ਸ਼ਰਮਿਸ਼ਠਾ ਨੇ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਜਣੀ। ਯਦੁ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੁਦੇਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ।
Verse 4
भुवो भारावतारार्थं देवक्यां वसुदेवतः हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा योगनिद्रया
ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਤਾਰਨ ਦੇ ਅਵਤਾਰ-ਹੇਤੁ ਲਈ, ਯੋਗਨਿਦਰਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ-ਰੂਪ ਗਰਭ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ।
Verse 5
विष्णुप्रयुक्तया नीता देवकीजठरं पुरा अभूच्च सप्तमो गर्भो देवक्या जठराद् बलः
ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਗਰਭ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਸੱਤਵਾਂ ਗਰਭ ਬਲ (ਬਲਰਾਮ) ਬਣਿਆ।
Verse 6
सङ्क्रामितो ऽभूद्रोहिण्यां रौहिणेयस्ततो हरिः कृष्णाष्टम्याञ्च नभसि अर्धरात्रे चतुर्भुजः
ਫਿਰ ਹਰੀ ਰੋਹਿਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰੌਹਿਣੇਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ। ਨਭਸ (ਭਾਦ੍ਰਪਦ) ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 7
देवक्या वसुदेवेन स्तुतो बालो द्विबाहुकः वसुदेवः कंसभयाद् यशोदाशयने ऽनयत्
ਦੇਵਕੀ ਅਤੇ ਵਸੁਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਉਹ ਦੋ-ਭੁਜਾ ਬਾਲਕ, ਕংস ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
यशोदाबालिकां गृह्य देवकीशयने ऽनयत् कंसो बालध्वनिं श्रुत्वा ताञ्चिक्षेप शिलातले
ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੀ ਬਾਲਿਕਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਤੇ ਲਿਆਇਆ। ਕংস ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪੱਥਰ ਦੀ ਸਿਲ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ।
Verse 9
वारितोपि स देवक्या मृत्युर्गर्भोष्टमो मम श्रुत्वाशरीरिणीं वाचं मत्तो गर्भास्तु मारिताः
ਦੇਵਕੀ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਵੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ‘ਦੇਵਕੀ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਗਰਭ ਹੀ ਮੇਰੀ ਮੌਤ ਹੈ’; ਅਤੇ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਕੀ ਤੋਂ ਹੋਏ ਗਰਭਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
समर्पितास्तु देवक्या विवाहसमयेरिताः सा क्षिप्ता बालिका कंसम् आकाशस्थाब्रवीदिदम्
ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਜਿਵੇਂ ਮੰਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੇਵਕੀ ਨੇ ਬੱਚੇ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੇ; ਕংস ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਤਦ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਇਕ ਕੁੜੀ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 11
किं मया क्षिप्तया कंस जातो यस्त्वां बधिष्यति विष्णुनाभ्यब्जादज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सर्वस्वभूतो देवानां भूभारहरणाय सः
ਹੇ ਕংস! ਮੈਨੂੰ ਸੁੱਟਣ ਨਾਲ ਕੀ ਬਣਿਆ? ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਜਨਮਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰੇਗਾ। (ਪਾਠਾਂਤਰ: ‘ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਾਭੀ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਅਜ’)। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰ-ਸਰੂਪ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 12
इत्युक्त्वा सा च शुम्भादीन् हत्वेन्द्रेण च संस्तुता आर्या दुर्गा वेदगर्भा अम्बिका भद्रकाल्यपि
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੁੰਭ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ—ਉਹ ਆਰਿਆ, ਦੁਰਗਾ, ਵੇਦਗਰਭਾ, ਅੰਬਿਕਾ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਕਾਲੀ ਵੀ ਹੈ।
Verse 13
भद्रा क्षेम्या क्षेमकरी नैकबाहुर् नमामि ताम् त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नाम सर्वान् कामानवाप्नुयात्
ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਭਦ੍ਰਾ, ਖੇਮਿਆ, ਖੇਮਕਰੀ ਅਤੇ ਨੈਕਬਾਹੁ। ਜੋ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਇਹ ਨਾਮ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
कंसो ऽपि पूतनादींश् च प्रेषयद्बालनाशने यशोदापतिनन्दाय वसुदेवेन चार्पितौ
ਕংস ਨੇ ਵੀ ਬਾਲਕ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਪੂਤਨਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ (ਸ਼ਿਸ਼ੂ) ਵਸੁਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਯਸ਼ੋਦਾ ਦੇ ਪਤੀ ਨੰਦ ਨੂੰ ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਸਨ।
Verse 15
रक्षणाय च कंसादेर् भीतेनैव हि गोकुले रामकृष्णौ चेरतुस्तौ गोभिर्गोपालकैः सह
ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਕੰਸ ਆਦਿ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਬਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਰਹੇ।
Verse 16
सर्वस्य जगतः पालौ गोपालौ तौ बभूवतुः कृष्णश्चोलूखले बद्धो दाम्ना व्यग्रयशोदया
ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਲਕ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗੋਪਾਲ ਬਣ ਗਏ; ਅਤੇ ਘਬਰਾਈ ਯਸ਼ੋਦਾ ਨੇ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਖਲ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 17
यमलार्जुनमध्ये ऽगाद् भग्नौ च यमलार्जुनौ परिवृत्तश् च शकटः पादक्षेपात् स्तनार्थिना
ਦੁੱਧ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਬਾਲਕ ਯਮਲ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਝਟਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਕਟ ਉਲਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਯਮਲ ਅਰਜੁਨ ਟੁੱਟ ਗਏ।
Verse 18
पूतना स्तनपानेन सा हता हन्तुमुद्यता वृन्दावनगतः कृष्णः कालियं यमुनाह्रदात्
ਮਾਰਨ ਲਈ ਆਈ ਪੂਤਨਾ ਸਤਨਪਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਜਾ ਕੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਹ੍ਰਦ ਤੋਂ ਕਾਲੀਆ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ।
Verse 19
जित्वा निःसार्य चाब्धिस्थञ् चकार बलसंस्तुतः क्षेमं तालवनं चक्रे हत्वा धेनुकगर्दभं
ਜਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਧੇਨੁਕ ਗਧਾ-ਦੈਤ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤਾਲਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ।
Verse 20
अरिष्टवृषभं हत्वा केशिनं हयरूपिणम् शक्रोत्सवं परित्यज्य कारितो गोत्रयज्ञकः
ਅਰਿਸ਼ਟ ਨਾਮਕ ਬਲਦ-ਦੈਤ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਕੇਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਉਤਸਵ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਗੋਤ੍ਰ-ਯੱਗ (ਗੋਵਰਧਨ/ਕੁਲ-ਪੂਜਾ) ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 21
पर्वतं धारयित्वा च शक्राद्वृष्टिर् निवारिता नमस्कृतो महेन्द्रेण गोविन्दो ऽथार्जुनोर्पितः
ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਵਰਖਾ ਰੋਕੀ ਗਈ; ਤਦ ਮਹੇਂਦਰ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਰਜੁਨ ਉਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 22
इन्द्रोत्सवस्तु तुष्टेन भूयः कृष्णेन कारितः रथस्थो मथुराञ्चागात् कंसोक्ताक्रूरसंस्तुतः
ਪਰੰਤੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮੁੜ ਸ਼ਕ੍ਰੋਤਸਵ ਕਰਵਾਇਆ; ਫਿਰ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਮਥੁਰਾ ਗਿਆ—ਕੰਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਅਤੇ ਅਕਰੂਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਨਾ ਨਾਲ।
Verse 23
गोपीभिरनुरक्ताभिः क्रीडिताभिर् निरीक्षितः रजकं चाप्रयच्छन्तं हत्वा वस्त्राणि चाग्रहीत्
ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੋ ਰਜਕ (ਧੋਬੀ) ਕੱਪੜੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮੁਕਰਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਸਤ੍ਰ ਲੈ ਲਏ।
Verse 24
सह रामेण मालाभृन् मालाकारे वरन्ददौ दत्तानुलेपनां कुब्जाम् ऋजुं चक्रे ऽहनद् गजं
ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਾਲਾਭ੍ਰਿਤ (ਮਾਲਾ-ਧਾਰੀ) ਨੇ ਮਾਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਅਨੁਲੇਪਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੁਬਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਧਾ (ਸੁਗਠਿਤ) ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਜ (ਹਾਥੀ) ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।
Verse 25
मत्तं कुवलयापीडं द्वारि रङ्गं प्रविश्य च कंसादीनां पश्यतां च मञ्चस्थानां नियुद्धकं
ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮੱਤੇ ਕੂਵਲਯਾਪੀਡ ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਕੰਸ ਆਦਿ ਵੇਖਦੇ ਰਹੇ।
Verse 26
चक्रे चाणूरमल्लेन मुष्टिकेन बलो ऽकरोत् चाणूरमुष्टिकौ ताभ्यां हतौ मल्लौ तथापरे
ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਚਾਣੂਰ ਮੱਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਨਾਲ ਮੱਲ-ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚਾਣੂਰ ਤੇ ਮੁਸ਼ਟਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਹੋਰ ਮੱਲ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋਏ।
Verse 27
मथुराधिपतिं कंसं हत्वा तत्पितरं हरिः चक्रे यादवराजानम् अस्तिप्राप्ती च कंसगे
ਹਰੀ ਨੇ ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕੰਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕੰਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਕੰਸ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਸਥੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਹੋਈ।
Verse 28
जरासन्धस्य ते पुत्र्यौ जरासन्धस्तदीरितः चक्रे स मथुरारोधं यादवैर् युयुधे शरैः
ਉਹ ਜਰਾਸੰਧ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਜਰਾਸੰਧ ਨੇ ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਨਾਲ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ।
Verse 29
रामकृष्णौ च मथुरां त्यक्त्वा गोमन्तमागतौ जरासन्धं विजित्याजौ पौण्ड्रकं वासुदेवकं
ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮਥੁਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਗੋਮੰਤ ਪਹਾੜ ਤੇ ਆਏ; ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਰਾਸੰਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪੌਂਡ੍ਰਕ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰਾਇਆ।
Verse 30
पुरीं च द्वारकां कृत्वा न्यवसद् यादवैर् वृतः भौमं तु नरकं हत्वा तेनानीताश् च कन्यकाः
ਦੁਆਰਕਾ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਜਨਾਰਦਨ ਯਾਦਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਵੱਸਿਆ। ਭੌਮਪੁੱਤਰ ਨਰਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਅਪਹ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਮੁੜ ਲੈ ਆਇਆ।
Verse 31
देवगन्धर्वयक्षाणां ता उवाच जनार्दनः षोदशस्त्रीसहस्राणि रुक्मिण्याद्यास् तथाष्ट च
ਦੇਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਾਰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਰੁਕਮਿਣੀ ਆਦਿ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਮਹਿਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।”
Verse 32
सत्यभामासमायुक्तो गरुडे नरकार्दनः मणिशैलं सरत्रञ्च इन्द्रं जित्वा हरिर्दिवि
ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਨਾਲ, ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਨਰਕ-ਵਧਕ ਹਰੀ ਨੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਣੀ-ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਰੁੱਖ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਲਿਆ।
Verse 33
पारिजातं समानीय सत्यभामागृहे ऽकरोत् सान्दीपनेश् च शस्त्रास्त्रं ज्ञात्वा तद्बालकं ददौ
ਪਾਰਿਜਾਤ ਰੁੱਖ ਲਿਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ। ਅਤੇ ਸਾਂਦੀਪਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਉਹ ਬਾਲਕ ਵੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
जित्वा पञ्चजनं दैत्यं यमेन च सुपूजितः रजकञ्च प्रजल्पन्तमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अबधीत् कालयवनं मुचुकुन्देन पूजितः
ਪੰਚਜਨ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਹ ਯਮ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਦਰਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਲਯਵਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ; (ਕੁਝ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚ) ਬੇਅਦਬ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਜਕ ਦੇ ਵਧ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
Verse 35
वसुदेवं देवकीञ्च भक्तविप्रांश् च सोर्च्यत् रेवत्यां बलभद्राच्च यज्ञाते निशठोन्मुकौ
ਵਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵਕੀ ਦੀ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੇਵਤੀ ਸਮੇਤ ਬਲਭਦ੍ਰ ਦੀ ਵੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠ ਤੇ ਉਨਮੁਕ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਯਜ੍ਞ-ਜਨਮੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 36
कृष्णात् शाम्बो जाम्बवत्यामन्यास्वन्ये ऽभवन् सुताः
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਜਾਮ੍ਬਵਤੀ ਦੇ ਗਰਭੋਂ ਸ਼ਾਮ੍ਬ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
Verse 37
तं मत्स्यं शम्बरायादान्मायावत्यै च शम्बरः
ਉਹ ਮੱਛੀ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੰਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ; ਅਤੇ ਸ਼ੰਬਰ ਨੇ ਉਹ ਮਾਇਆਵਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।
Verse 38
मायावती मत्स्यमध्ये दृष्ट्वा स्वं पतिमादरात् पपोष सा तं चोवाच रतिस्ते ऽहं पतिर्मम
ਮਾਇਆਵਤੀ ਨੇ ਮੱਛੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਰਤੀ (ਪ੍ਰਿਆ) ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਤੀ ਹੈਂ।”
Verse 39
कामस्त्वं शम्भुनानङ्गः कृतोहं शम्बरेण च हृता न तस्य पत्नी त्वं मायाज्ञः शम्बरं जहि
ਤੂੰ ਕਾਮ ਹੈਂ—ਸ਼ੰਭੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਅਨੰਗ (ਦੇਹ-ਰਹਿਤ) ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ੰਬਰ ਨੇ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਮਾਇਆ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ! ਸ਼ੰਬਰ ਨੂੰ ਮਾਰ।
Verse 40
तच् छ्रुत्वा शम्बरं हत्वा प्रद्युम्नः सह भार्यया मायावत्या ययौ कृष्णं कृष्णो हृष्टो ऽथ रुक्मिणी
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਸ਼ੰਬਰ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮਾਯਾਵਤੀ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰੁਕਮਿਣੀ ਵੀ ਹರ್ಷਿਤ ਹੋਈ।
Verse 41
प्रद्युम्नादनिरुद्धोभूदुषापतिरुदारधीः बाणो बलिसुतस्तस्य सुतोषा शोणितं पुरं
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਤੋਂ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਅਨਿਰੁੱਧ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਉਸ਼ਾ ਦਾ ਪਤੀ ਸੀ। ਬਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਾਣ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਉਸ਼ਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਸ਼ੋਣਿਤ ਉਸ ਦਾ ਨਗਰ ਸੀ।
Verse 42
तपसा शिवपुत्रो ऽभूत् मायूरध्वजपातितः युद्धं प्राप्स्यसि वाण त्वं वाणं तुष्टः शिवोभ्यधात्
ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਨੋ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਪਰ ਮਯੂਰ-ਧਵਜ ਧਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬਾਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬਾਣ, ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।”
Verse 43
शिवेन क्रीडतीं गौरीं दृष्ट्वोषा सस्पृहा पतौ तामाह गौरी भर्ता ते निशि सुप्तेति दर्शनात्
ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਗੌਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਜੋ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 44
वैशाखमासद्वादश्यां पुंसो भर्ता भविष्यति गौर्युक्ता हर्षिता चोषा गृहे सुप्ता ददर्श तं
ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਖ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣੇਗਾ। ਗੌਰ ਵਰਣੀ ਤੇ ਹರ್ಷਿਤ ਉਸ਼ਾ ਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ (ਸੁਪਨੇ/ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ) ਵੇਖਿਆ।
Verse 45
आत्मना सङ्गतं ज्ञात्वा तत्सख्या चित्रलेखया लिखिताद्वै चित्रपटादनिरुद्धं समानयत्
ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਖੀ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚਿੱਤਰ-ਪਟ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਲਿਆ ਆਈ।
Verse 46
तच् छ्रुत्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कृष्णपौत्रं द्वारकातो दुहिता वाणमन्त्रिणः कुम्भाण्डस्यानिरुद्धोगाद्रराम ह्य् उषया सह
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ (ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਸਤਲਿਖਤ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪੌਤ੍ਰ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਵਾਰਕਾ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਬਾਣ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਕੁੰਭਾਂਡ ਦੀ ਧੀ ਊਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰਮਣ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 47
वाणध्वजस्य सम्पातै रक्षिभिः स निवेदितः अनिरुद्धस्य वाणेन युद्धमासीत्सदारुणम्
ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਦੌੜ ਕੇ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਬਾਣਧਵਜ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ; ਤਦ ਅਨਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਬਾਣ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 48
श्रुत्वा तु नारदात् कृष्णः प्रद्युम्नबलभद्रवान् गरुडस्थोथ जित्वाग्नीन् ज्वरं माहेश्वरन्तथा
ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਬਲਭਦ੍ਰ ਸਮੇਤ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ; ਅਤੇ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰ ਜ੍ਵਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 49
हरिशङ्करयोर्युद्धं बभूवाथ शराशरि नन्दिविनायकस्कन्दमुखास्तार्क्षादिभिर्जिताः
ਫਿਰ ਹਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵਿਚਕਾਰ ਤੀਰ-ਪ੍ਰਤੀਤੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਨੰਦੀ, ਵਿਨਾਇਕ, ਸਕੰਦ ਆਦਿ ਤਾਰਕਸ਼੍ਯ (ਗਰੁੜ) ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
Verse 50
जृम्भते शङ्करे नष्टे जृम्भणास्त्रेण विष्णुना छिन्नं सहस्रं बाहूनां रुद्रेणाभयमर्थितम्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਜ੍ਰਿਮ੍ਭਣਾਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਜੰਭਾਈ ਲਿਆ ਕੇ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਭੁਜਾਂ ਕੱਟ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਭਯ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਮੰਗਿਆ।
Verse 51
विष्णुना जीवितो वाणो द्विबाहुः प्राब्रवीच्छिवम् त्वया यदभयं दत्तं वाणस्यास्य मया च तत्
ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲੋਂ ਜੀਵਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਗਿਆ ਬਾਣ ਬਾਰੇ ਦੋ-ਭੁਜਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਬਾਣ ਨੂੰ ਜੋ ਅਭਯ ਤੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਭਯ ਮੈਂ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 52
आवयोर् नास्ति भेदो वै भेदी नरकमाप्नुयात् शिवाद्यैः पूजितो विष्णुः सोनिरुद्ध उषादियुक्
“ਸਾਡੇ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਭੇਦ ਕਰੇ ਉਹ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਉਸ਼ਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਅਨਿਰੁੱਧ ਹੈ।”
Verse 53
द्वारकान्तु गतो रेमे उग्रसेनादियादवैः अनिरुद्धात्मजो वज्रो मार्कण्डेयात्तु सर्ववित्
ਉਹ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਯਾਦਵਾਂ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਜ੍ਰ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਰਵਵਿਤ (ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ) ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 54
बलभद्रः प्रलम्बघ्नो यमुनाकर्षणो ऽभवत् द्विविदस्य कपेर्भेत्ता कौरवोन्मादनाशनः
ਉਹ ਬਲਭਦ੍ਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ—ਪ੍ਰਲੰਬ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ, ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮੋੜਨ ਵਾਲਾ, ਬੰਦਰ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਉਨਮਾਦ (ਅਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
Verse 55
हरी रेमेनेकमूर्तो रुक्मिण्यादिभिरीश्वरः पुत्रानुत्पादयामास त्वसंख्यातान् स यादवान् हरिवंशं पठेत् यः स प्राप्तकामो हरिं व्रजेत्
ਇਕ-ਮੂਰਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹਰਿ ਨੇ ਰੁਕਮਿਣੀ ਆਦਿ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਯਾਦਵ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਜੋ ਹਰਿਵੰਸ਼ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It legitimizes Kṛṣṇa’s avatāra through lineage mapping and then demonstrates dharma-restoration through a compressed sequence of Vraja, Mathurā, and Dvārakā episodes, ending with a recitation phala that frames the narrative as sādhanā.
The chapter articulates Hari–Śaṅkara abheda: Viṣṇu and Śiva are declared non-different, and sectarian distinction-making is condemned as spiritually harmful.
It links bhakti (Kṛṣṇa-līlā remembrance), dharma (tyrant-slaying and protection of society), and mantra-like practice (tri-sandhyā recitation of Devī names) with a phalaśruti promising both desired aims (bhukti) and attainment of Hari (mokṣa-oriented culmination).