Shloka 14

अक्रूरस्य गोकुलगमनम्—दर्शन-लालसा, अंशावतार-बोधः, विष्णु-स्तुतिः

Devanagari script

तरत्य् अविद्यां विततां हृदि यस्मिन् निवेशिते योगी मायाम् अमेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः

Transliteration

taraty avidyāṃ vitatāṃ hṛdi yasmin niveśite yogī māyām ameyāya tasmai vidyātmane namaḥ

Translation

ଯେତେବେଳେ ସେ ପ୍ରଭୁ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯୋଗୀ ବିସ୍ତୃତ ଅବିଦ୍ୟାକୁ ତରି ମାୟାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସେହି ଅମେୟ, ବିଦ୍ୟାତ୍ମକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Word by Word

• तरति: crosses over
• तरति: Kriyā (Action)
• Type: Verb
• Root: तॄ (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• अविद्याम्: ignorance
• अविद्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अविद्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• वितताम्: spread out, pervasive
• वितताम्: Karma-viśeṣaṇa (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: वि + तन् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘अविद्याम्’ इति विशेषणम्

• हृदि: in the heart
• हृदि: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• यस्मिन्: in whom
• यस्मिन्: Adhikaraṇa (Location/relative locus)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, सप्तमी, एकवचन; सम्बन्धक (relative)

• निवेशिते: when (it is) lodged/placed
• निवेशिते: Sati-saptamī (Locative absolute condition)
• Type: Adjective
• Root: नि + विश् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त/PPP), सप्तमी, एकवचन; ‘यस्मिन्’ इत्यनेन सह सति-सप्तमी (locative absolute)

• योगी: the yogin
• योगी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मायाम्: māyā, illusion
• मायाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अमेयाय: to the immeasurable one
• अमेयाय: Sampradāna-viśeṣaṇa (Qualifier of recipient)
• Type: Adjective
• Root: अमेय (प्रातिपदिक; √मा (धातु) + यत्, नञ्)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन; ‘तस्मै’ इत्यस्य विशेषणम्

• तस्मै: to him
• तस्मै: Sampradāna (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन

• विद्यात्मने: to him whose essence is knowledge
• विद्यात्मने: Sampradāna-viśeṣaṇa (Qualifier of recipient)
• Type: Noun
• Root: विद्या + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विद्यायाः आत्मा/स्वरूपं यस्य)

• नमः: salutation
• नमः: Sambandha (Salutation)
• Type: Indeclinable
• Root: नमस् (प्रातिपदिक/अव्ययीभाववत्)
• Form: अव्ययप्राय (नमस्कारार्थक)

Speaker

Sage Parāśara (teaching Maitreya; verse in the form of a devotional salutation)

Characters & Entities

• Vishnu
• Yogi
• Maya
• Avidya
• Vidyā (Knowledge)

FAQs

What is the significance of establishing Vishnu in the heart in the Vishnu Purana?

This verse teaches that inner, steady contemplation of Vishnu (hṛdi niveśa) is the decisive spiritual condition by which a yogin transcends ignorance and the power of māyā.

How does Sage Parāśara explain the overcoming of avidyā (ignorance)?

Parāśara frames liberation as the removal of pervasive avidyā by the presence of Vishnu as Vidyā itself—when the Lord is realized within, ignorance is crossed over rather than merely argued away.

What is the theological importance of Lord Vishnu here?

Vishnu is presented as ameya (immeasurable) and vidyātmā (the very essence of true knowledge), indicating Him as the Supreme Reality who alone enables beings to transcend māyā and attain liberation.