Adhyaya 16
श्राद्ध-योग्य द्रव्य, निषेध, तथा गयाश्राद्ध-माहात्म्य (Śrāddha Materials, Prohibitions, and the Glory of Gayā)
ପରାଶର ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜନର ବିଧି କହନ୍ତି। ଧର୍ମାନୁସାରେ ଜିହ୍ୱା-ନିଗ୍ରହ ଉପରେ ଜୋର ଦେଇ କିଛି ବିଶେଷ କର୍ମରେ ଅନୁମତ ମାଂସର ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପିତୃତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଗୟାତୀର୍ଥକୁ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ମହିମା କହନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧଯୋଗ୍ୟ ଧାନ୍ୟ, ଫଳ-ଶାକ ଆଦି ଦେଖାଇ ନିଷେଧ ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରନ୍ତି—ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ରୟାଣ, କିଛି ଡାଲି, କିଛି ଶାକ/ମସଲା, ଲାଲ ଛାୟା ଖାଦ୍ୟ, ରେଜିନ, ମୋଟା ଲୁଣ, ଅଯୋଗ୍ୟ ଜଳ ଓ କିଛି ଦୁଧ। ଆଶୌଚ, ରଜସ୍ୱଳା/ସୂତକ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇ ପିତୃଭୋଗ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଏ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଯଥାଯଥ ସ୍ଥାନ, ଏବଂ ବାଧାକ ଶକ୍ତି ନିବାରଣ ପାଇଁ ତିଳ ଛିଟାଇବା ପରି ରକ୍ଷାଉପାୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଗୋତ୍ରନାମ ନେଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦିଆ ଅର୍ପଣ ପିତୃମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଆହାର ହୁଏ ବୋଲି କହି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପିତୃଗାଥାରେ ଗୟାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କରୁଥିବା ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା ଦେଖାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
हविष्यमत्स्यमांसैस् तु शशस्य शकुनस्य च सौकरच्छागलैणेयरौरवैर् गवयेन च
ହବିଷ୍ୟ ଭୋଜ୍ୟରେ ମାଛ, ଶଶକ, କିଛି ପକ୍ଷୀ; ଏବଂ ଶୂକର, ଛାଗ, ଏଣେୟ ମୃଗ, ରୌରବ ମୃଗ ଓ ଗବୟ (ବନ୍ୟ ବଳଦ) ମାଂସ ବିଧିସମ୍ମତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 2
औरभ्रगव्यैश् च तथा मासवृद्ध्या पितामहाः प्रयान्ति तृप्तिं मांसैस् तु नित्यं वार्ध्रीणसाम् इषैः
ଔରଭ୍ର ଓ ଗବ୍ୟ ମାଂସରେ, ଏବଂ ମାସବୃଦ୍ଧି ବିଧିରେ ପିତାମହମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ବାର୍ଧ୍ରୀଣସଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆହୁତିଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 3
खड्गमांसम् अतीवात्र कालशाकं तथा मधु शस्तानि कर्मण्य् अत्यन्ततृप्तिदानि नरेश्वर
ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଖଡ୍ଗମାଂସ, କାଳଶାକ ନାମକ ଶାକ ଏବଂ ମଧୁ—ଏସବୁ କର୍ମରେ ପ୍ରଶଂସିତ; କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ ପରମ ତୃପ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 4
गयाम् उपेत्य यः श्राद्धं करोति पृथिवीपते सफलं तस्य तज् जन्म जायते पितृतुष्टिदम्
ହେ ପୃଥିବୀପତେ, ଯେ କେହି ଗୟାକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ତାହାର ଜନ୍ମ ସଫଳ ହୁଏ; କାରଣ ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତି ଦିଏ।
Verse 5
प्रसातिकाः सनीवाराः श्यामाका द्विविधास् तथा वन्यौषधीप्रधानास् तु श्राद्धार्हाः पुरुषर्षभ
ହେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ, ପ୍ରସାତିକା ଧାନ୍ୟ, ସନୀବାର ଏବଂ ଶ୍ୟାମାକର ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ତଥା ବନ୍ୟ ଔଷଧି ପ୍ରଧାନ ପ୍ରସ୍ତୁତି—ଏସବୁ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
Verse 6
यवाः प्रियंगवो मुद्गा गोधूमा व्रीहयस् तिलाः निष्पावाः कोविदाराश् च सर्षपाश् चात्र शोभनाः
ଏଠାରେ ଯବ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ମୁଦ୍ଗ, ଗୋଧୂମ, ବ୍ରୀହି, ତିଳ—ତଥା ନିଷ୍ପାବ, କୋବିଦାର ଏବଂ ଶୋଭନ ସର୍ଷପ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧ।
Verse 7
अकृताग्रयणं यच् च धान्यजातं नरेश्वर राजमाषान् अणूंश् चैव मसूरांश् च विवर्जयेत्
ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଅଗ୍ରୟାଣ ସଂସ୍କାର ନ ହୋଇଥିବା ଧାନ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ରାଜମାଷ, ଅଣୁ, ମସୂରକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 8
अलाबुं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं पिण्डमूलकम् गन्धारकं करम्भाणि लवणान्य् औषराणि च
ଲାଉ, ପିଆଜ, ରସୁଣ, ମୂଳା, ଗନ୍ଧାରକ, ଘନ ଯାଉ ଏବଂ ଉଷର ଭୂମିର ଲବଣ—ଏସବୁ ଧର୍ମ ପାଳନ ଓ ପବିତ୍ରତା ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବର୍ଜନୀୟ ଅଟେ।
Verse 9
आरक्ताश् चैव निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च वर्ज्यान्य् एतानि वै श्राद्धे यच् च वाचा न शस्यते
ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମରେ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ନିର୍ଯାସ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲବଣ ଏବଂ ଅପ୍ରିୟ ବା ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବାକ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 10
नक्ताहृतम् अनुत्सृष्टं तृप्यते न च यत्र गौः दुर्गन्धि फेनिलं चाम्बु श्राद्धयोग्यं न पार्थिव
ହେ ରାଜନ! ରାତ୍ରିରେ ଅଣାଯାଇଥିବା, ସ୍ଥିର, ଯାହା ଗୋମାତାଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ ନାହିଁ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଫେଣଯୁକ୍ତ ଜଳ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଅଟେ।
Verse 11
क्षीरम् एकशफानां यद् औष्ट्रम् आविकम् एव च मार्गं च माहिषं चैव वर्जयेच् छ्राद्धकर्मणि
ଏକ ଖୁରା ବିଶିଷ୍ଟ ପଶୁ, ଓଟ, ମେଣ୍ଢା, ହରିଣ ଏବଂ ମଇଁଷିର କ୍ଷୀର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର୍ମରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ୍।
Verse 12
षण्डापविद्धचण्डालपाषण्ड्युन्मत्तरोगिभिः कृकवाकुश्वनग्नैश् च वानरग्रामसूकरैः
ନପୁଂସକ, ସମାଜଚ୍ୟୁତ, ଚଣ୍ଡାଳ, ପାଷଣ୍ଡ, ପାଗଳ ଓ ରୋଗୀ; ତଥା କୁକୁଡ଼ା, କୁକୁର, ଉଲଗ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି, ମାଙ୍କଡ଼ ଓ ଘୁଷୁରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦୂଷିତ ହୁଏ)।
Verse 13
उदक्यासूतिकाशौचिमृतहारैश् च वीक्षिते श्राद्धे सुरा न पितरो भुञ्जते पुरुषर्षभ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ରଜସ୍ୱଳା, ସୂତିକାଶୌଚ, ଅଶୌଚ କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ଆହାରଜୀବୀଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସେହି ଭୋଗ ସୁରା-ଦେବତାମାନେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି।
Verse 14
तस्मात् परिश्रिते कुर्याच् श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः उर्व्यां च तिलविक्षेपाद् यातुधानान् निवारयेत्
ଏହେତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସଂସ୍କୃତ ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଭୂମିରେ ତିଳ ଛିଟାଇ ଯାତୁଧାନ—ବିଘ୍ନକାରୀ ଶତ୍ରୁଶକ୍ତି—କୁ ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 15
न पूति नैवोपपन्नं केशकीटादिभिर् नृप न चैवाभिषवैर् मिश्रम् अन्नं पर्युषितं तथा
ହେ ନୃପ! ଦୁର୍ଗନ୍ଧିତ ଅନ୍ନ, କେଶ-କୀଟ ଆଦିଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ଅନ୍ନ, ମଦ୍ୟାଦି ମତ୍ତକାରୀ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ ଅନ୍ନ, ଏବଂ ରାତିଭରି ରଖା ବାସି ଅନ୍ନ—ଏହା ସେବନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 16
श्रद्धासमन्वितैर् दत्तं पितृभ्यो नामगोत्रतः यदाहारास् तु ते जातास् तदाहारत्वम् एति तत्
ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନାମ-ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ସେହି ଅର୍ପଣ ଏପରି ଭୋଗରେ ନିର୍ଭର ପିତୃସତ୍ତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଆହାର ହୋଇଯାଏ।
Verse 17
श्रूयन्ते चापि पितृभिर् गीता गाथा महीपते इक्ष्वाकोर् मनुपुत्रस्य कलापोपवने पुरा
ହେ ମହୀପତେ! ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗୀତ ଗାଥା ଶୁଣାଯାଏ—ମନୁପୁତ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କ କଥା—ଯାହା ପୁରାତନ କାଳରେ ‘କଲାପ’ ଉପବନରେ ଗାଇଯାଇଥିଲା।
Verse 18
अपि नस् ते भविष्यन्ति कुले सन्मार्गशीलिनः गयाम् उपेत्य ये पिण्डान् दास्यन्त्य् अस्माकम् आदरात्
ଆମ କୁଳରେ ସନ୍ମାର୍ଗନିଷ୍ଠ ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମନେଉନ୍ତୁ; ସେମାନେ ଗୟାକୁ ଯାଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଆମ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 19
अपि नः स कुले जायाद् यो नो दद्यात् त्रयोदशीम् पायसं मधुसर्पिभ्यां वर्षासु च मघासु च
ଆମ କୁଳରେ ସେହି ଲୋକ କେବେ ଜନ୍ମନେଉନାହିଁ, ଯେ ଆମକୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀର ପବିତ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ ନ ଦେଉ, ଏବଂ ବର୍ଷାକାଳ ଓ ମଘା ନକ୍ଷତ୍ର ସମୟରେ ମଧୁ-ଘୃତମିଶ୍ରିତ ପାୟସ ଅର୍ପଣ ନ କରୁ।
Verse 20
गौरीं वाप्य् उद्वहेत् कन्यां नीलं वा वृषम् उत्सृजेत् यजेत वाश्वमेधेन विधिवद् दक्षिणावता
ସେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରୂପେ ବିଧିମତେ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିପାରେ; କିମ୍ବା ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ ବୃଷଭକୁ ଆଚାରମତେ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିପାରେ; ଅଥବା ନିୟମାନୁସାରେ ଦକ୍ଷିଣାସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିପାରେ।
Frequently Asked Questions
Effectiveness depends on śraddhā (faith), correct dravya (fit offerings), śauca (purity of performer, place, time, and participants), and proper invocation by name and gotra; otherwise the rite is obstructed or diverted from the Pitṛs.
Gayā is presented as a tīrtha where śrāddha yields heightened fruit: one’s birth becomes ‘successful’ because it directly satisfies and pacifies the ancestors, strengthening pitṛ-ṛṇa repayment within dharma.
Restrictions discipline desire and protect ritual intelligibility: offerings must be sattva-supporting and tradition-sanctioned so karma is aligned with dharma, ultimately orienting the mind toward Viṣṇu as the inner ruler of order.