Shloka 13

प्रह्लादस्य विष्णुमयता, विष्णोः दर्शनं, वरदानं, तथा चरितश्रवण-फलम्

Devanagari script

यः स्थूलसूक्ष्मः प्रकटप्रकाशो यः सर्वभूतो न च सर्वभूतः विश्वं यतश् चैतद् अविश्वहेतोर् नमो ऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय

Transliteration

yaḥ sthūlasūkṣmaḥ prakaṭaprakāśo yaḥ sarvabhūto na ca sarvabhūtaḥ viśvaṃ yataś caitad aviśvahetor namo 'stu tasmai puruṣottamāya

Translation

ସେହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଯିଏ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଯାହାଙ୍କ ପ୍ରକାଶ ପ୍ରକଟ ଓ ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ତଥାପି କୌଣସି ଭୂତରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ; ଯାହାଠାରୁ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ବିଶ୍ୱାତୀତ କାରଣ।

Word by Word

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम (rel. pron.)

• स्थूल: gross
• स्थूल: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्थूल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासाङ्ग

• सूक्ष्मः: (both) gross and subtle
• सूक्ष्मः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासः—स्थूलसूक्ष्मः = स्थूलश्च सूक्ष्मश्च (द्वन्द्व)

• प्रकट: manifest
• प्रकट: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रकट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासाङ्ग

• प्रकाशः: manifest light/splendour
• प्रकाशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रकाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासः—प्रकटप्रकाशः = प्रकटः प्रकाशः (कर्मधारय)

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम

• सर्व: all
• सर्व: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासाङ्ग

• भूतः: who is all beings / all-existent
• भूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासः—सर्वभूतः = सर्वं भूतं (भूतानि) यस्य/यः (बहुव्रीह्यर्थे प्रयोगः, परन्तु रूपतः तत्पुरुष-समासाङ्ग)

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (निपात)
• Form: अव्यय (निषेध-निपात)

• च: and
• च: Connector (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)
• Form: अव्यय (समुच्चय/अन्वय)

• सर्व: all
• सर्व: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासाङ्ग

• भूतः: all beings (as identity)
• भूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; समासः—सर्वभूतः (पूर्ववत्)

• विश्वम्: the universe
• विश्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; कर्म/विषय (contextual)

• यतः: from whom
• यतः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (सम्बन्ध-प्रश्न/सम्बन्धक), ‘यतः’ = यस्मात् (ablative sense ‘from whom/whence’)

• च: and
• च: Connector (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (निपात)
• Form: अव्यय (समुच्चय)

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘this’

• अविश्व: of the non-universe / beyond the universe
• अविश्व: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: अविश्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; समासाङ्ग

• हेतोः: of the cause beyond the universe
• हेतोः: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन; समासः—अविश्वहेतोः = अविश्वस्य हेतुः (षष्ठी-तत्पुरुष), षष्ठी एकवचन

• नमः: salutation
• नमः: Prayojana/Discourse (Salutation)
• Type: Indeclinable
• Root: नमस् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (नमस्कारार्थक)

• अस्तु: let it be
• अस्तु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ/benedictive imperative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तस्मै: to him
• तस्मै: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी (4/सम्प्रदान), एकवचन (dat. sg.)

• पुरुषोत्तमाय: to the Supreme Person
• पुरुषोत्तमाय: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: पुरुष + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी (4/सम्प्रदान), एकवचन; समासः—पुरुषोत्तम = पुरुषाणाम् उत्तमः (षष्ठी-तत्पुरुष)

Speaker

Sage Parāśara (in instruction to Maitreya, within a hymn of praise to Vishnu)

Parashara-Maitreya Dialogue

Speaker: Parasara

Topic: How the Supreme is both immanent (gross/subtle; pervading beings) and transcendent (cause beyond the universe)

Teaching: Cosmological

Quality: revealing

Cosmological Context

Creation Stage: Primary

Cosmic Hierarchy: Brahmanda

Philosophical Teaching

Concept: The Puruṣottama is simultaneously the gross and subtle, self-luminous, all-pervading yet not limited by beings, and the transcendent cause from whom the universe proceeds.

Vedantic Theme: Atman

Application: Meditate on the Lord as the light of awareness itself and as the sustaining presence in all forms, while remembering His freedom from limitation—supporting both devotion and discernment.

Vishishtadvaita: Balances immanence and transcendence: the universe truly proceeds from Him (real effect), yet He remains ‘aviśva-hetu’—not exhausted by the world, preserving His supremacy.

Vaishnava Theology

Vishnu Form: Puruṣottama

Bhakti Type: Shanta

Antaryamin: Yes

Jagat Karana: Yes

Characters & Entities

• Vishnu

FAQs

What is the significance of Vishnu being both “gross and subtle” in the Vishnu Purana?

This verse presents Vishnu as the ground of both manifest matter and subtle principles—He pervades all levels of reality, from tangible forms to imperceptible causes.

How does Sage Parāśara explain the idea that God is in all beings yet not limited by them?

Parāśara frames Vishnu as sarva-bhūta (all-pervading) while also “not” a finite entity among entities—affirming divine immanence without reducing the Supreme to the world’s limitations.

What is the theological importance of calling Vishnu “Puruṣottama” here?

“Puruṣottama” identifies Vishnu as the highest Person and ultimate cause—worthy of worship as the transcendent yet present Lord who originates the cosmos.