Shloka 48

ध्रुवस्य तपः — देवमायाविघ्नाः, विष्णोर्दर्शनम्, स्तुतिः, ध्रुवस्थानप्रदानम्

Devanagari script

भगवन् यदि मे तोषं तपसा परमं गतः स्तोतुं तद् अहम् इच्छामि वरम् एनं प्रयच्छ मे

Transliteration

bhagavan yadi me toṣaṃ tapasā paramaṃ gataḥ stotuṃ tad aham icchāmi varam enaṃ prayaccha me

Translation

ହେ ଭଗବନ୍! ଯଦି ମୋର ତପସ୍ୟାରେ ଆପଣ ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଏହି ବର ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।

Word by Word

• भगवन्: O Lord
• भगवन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन

• यदि: if
• यदि: Sambandha (Condition marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: शर्तसूचक-अव्यय (conditional conjunction)

• मे: to me/of me
• मे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी (6/4), एकवचन; सर्वनाम (enclitic)

• तोषम्: satisfaction/pleasure
• तोषम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन

• तपसा: by austerity
• तपसा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3), एकवचन

• परमम्: supreme/great
• परमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; विशेषण (तोषम् इति)

• गतः: having attained
• गतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past active sense), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्तरि प्रयोग; विशेषण (त्वम् implied)

• स्तोतुम्: to praise
• स्तोतुम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: स्तु (धातु) + तुमुन् (कृदन्त)
• Form: तुमुनन्त (infinitive), प्रयोजनार्थ (purpose)

• तत्: then/therefore
• तत्: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (प्रातिपदिक)
• Form: तद्-शब्दस्य नपुंसक-प्रथमा/द्वितीया एकवचनरूपं; अत्र वाक्योपसंहारार्थे/तर्हि-अर्थे अव्ययीभूत (then/therefore)

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1), एकवचन; सर्वनाम

• इच्छामि: desire
• इच्छामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: इष्/इच्छ् (धातु)
• Form: लट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपदी

• वरम्: a boon
• वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन

• एनम्: this (boon)
• एनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन; सर्वनाम

• प्रयच्छ: grant/give
• प्रयच्छ: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-यम् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपदी

• मे: to me
• मे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी (4), एकवचन; सर्वनाम (enclitic)

Speaker

Dhruva (addressing Lord Vishnu)

Characters & Entities

• Vishnu
• Dhruva

FAQs

What is the significance of asking for the boon to praise Vishnu in the Vishnu Purana?

This verse frames praise (stotra) itself as a divine gift—showing that devotion is not merely human effort but arises through Vishnu’s grace when tapas matures into bhakti.

How does the Vishnu Purana present the relationship between tapas (austerity) and divine grace?

Dhruva implies that austerity culminates in the Lord’s satisfaction, but the highest outcome is not power or wealth—rather, receiving the capacity and permission to glorify Vishnu.

What is the theological importance of Lord Vishnu here?

Vishnu is addressed as Bhagavan—the supreme personal reality—whose pleasure is the ultimate measure of spiritual success and whose granting of devotion confirms His sovereignty and compassion.